81
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O’ZBEK VA INGLIZ MULOQOTIDA HAQORATNING NOVERBAL
VOSITALAR ORQALI IFODA ETILISHI
EXPRESSION OF INSULTS THROUGH NONVERBAL MEANS IN UZBEK
AND ENGLISH COMMUNICATION
Xaydarova Mohidilxon Xamidullo qizi
Andijon davlat chet tillari Instituti 1-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy maqola O’zbek va ingliz tillarida haqoratning
noverbal vositalar orqali ifoda etilishiga bag’ishlangan. Tadqiqotda haqoratning faqat
so’zlar orqali emas, balki harakatlar, tana tili, yuz ifodalari va boshqa noverbal
vositalar yordamida qanday ifodalanganligi tahlil qilinadi. O’zbek va ingliz tillarida
haqoratli muloqotning noverbal shakllaridagi farqlar va o’xshashliklar o’rganiladi.
Maqolada, shuningdek, noverbal haqoratning madaniy konteksti, uning ijtimoiy va
psixologik ta’siri, tilshunoslik va kommunikatsiya nazariyasidagi o’rni hamda
konfliktlarni tushunishda noverbal vositalarning roli ko’rib chiqiladi. Haqoratli
harakatlar va yuz ifodalari kabi non-verbal elementlarning ijtimoiy kontekstga ta’siri
ham muhim o’rin tutadi. Tadqiqotda til va noverbal kommunikatsiya o’rtasidagi
o’zaro bog’liqlik aniqlanadi, bu esa tillararo va madaniyatlararo muloqotni yanada
chuqurroq tushunishga imkon yaratadi. Maqola, haqoratning nafaqat verbal, balki
noverbal shakllarining ham ahamiyatini ko’rsatadi.
Kalit so’zlar :
haqorat, mimika, jestlar, noverbal muloqot, madaniyat,
proksemika, tana tili, okulesika, imo-ishora.
Annotation
: This scientific article is devoted to the expression of insult in
Uzbek and English through nonverbal means. The study analyzes how The Insult is
expressed not only through words, but through actions, div language, facial
expressions and other nonverbal means. In Uzbek and English, differences and
similarities in the nonverbal forms of offensive communication are studied. The
article also examines the cultural context of nonverbal bullying, its social and
psychological implications, its role in linguistics and communication theory, and the
role of nonverbal tools in understanding conflicts. The influence of non-verbal
elements such as offensive actions and facial expressions on the social context also
plays an important role. The study identifies the interrelationships between language
and nonverbal communication, enabling a deeper understanding of cross-language
82
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
and cross-cultural communication. The article shows the importance of insult not
only verbal but also nonverbal forms.
Keywords:
insult, facial expressions, gestures, nonverbal communication,
culture, proxemics, div language, oculesis, gestures.
Muloqot – bu insonlarning o’zaro fikr almashishi va ijtimoiy aloqalar o’rnatish
jarayonidir. Muloqotda nafaqat so’zlar, balki noverbal vositalar, ya’ni tilga aloqador
bo’lmagan, lekin ma’no ifodalovchi harakatlar, mimikalar, tana tili kabi elementlar
ham muhim o’rin tutadi. Noverbal muloqotning ahamiyati odamlar o’rtasidagi
anglashuvni yanada chuqurlashtiradi va ba’zida so’zlardan ko’ra kuchliroq ta’sir
o’tkazadi. Ayniqsa, haqoratli so’zlarning noverbal vositalar orqali ifodalanganida, bu
nafaqat qizg’in munozaralarga, balki jiddiy ijtimoiy va psixologik natijalarga olib
kelishi mumkin
20
.
O’zbek va ingliz tillarida haqoratning noverbal ifodalari bir-biridan sezilarli
darajada farq qiladi, bu esa har bir madaniyat va til tizimining o’ziga xos
xususiyatlari bilan bog’liq. O’zbek madaniyatida haqoratning ifodalanishi ko’pincha
bevosita so’zlar bilan bog’liq bo’lsa-da, ingliz tilida esa noverbal vositalar (masalan,
yuz ifodalari, qo’l harakatlari) orqali bu haqoratlar yanada o’ziga xos tarzda
ifodalanishi mumkin. Noverbal vositalar haqoratni kuchaytiradi yoki yumshatishi
mumkin, bu esa tilshunoslik va madaniyatshunoslikda alohida o’rganishga arziydi
21
.
Mazkur ilmiy maqola O’zbek va ingliz muloqotida haqoratning noverbal
vositalar orqali ifoda etilishi va bu jarayonning madaniy, psixologik va lingvistik
jihatlarini o’rganishga qaratilgan. Tahlil natijalari ikki til o’rtasida haqoratni noverbal
vositalar orqali ifodalashda qanday farqlar borligini aniqlashga yordam beradi.
Bunda, haqoratning kontekstga bog’liq ravishda qanday o’zgarishi, shuningdek,
noverbal vositalarning haqoratli ma’no yukini qanday oshirishi yoki kamaytirishi
o’rganiladi. Bunday tahlil muloqotning yanada samarali va aniq bo’lishiga yordam
beradi, chunki haqoratli noverbal ifodalar ko’pincha anglashilmagan yoki noto’g’ri
talqin qilingan bo’lishi mumkin.
Shu sababli, bu tadqiqot muloqotda haqoratni ifodalashning noverbal usullarini
o’rganish orqali, bu jarayonning lingvistik va madaniy jihatlarini yanada chuqurroq
tushunishga imkon beradi.
Adabiyot sharhi
: Noverbal kommunikatsiya – bu ijtimoiy munosabatlarda
muhim o’rin tutuvchi, so’zsiz ifodalar tizimidir. Haqoratning neverbal vositalari
20
Ekman, P. (1992). Facial expressions and emotions. In K. R. Scherer, & P. Ekman (Eds.), Handbook of methods in
nonverbal behavior research (pp. 23–63). Cambridge University Press.
21
Argyle, M. (1988). Bodily Communication. Routledge.
83
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
millatlar va madaniyatlarga qarab farq qilishi mumkin. Ushbu maqola o’zbek va
ingliz tillaridagi haqoratli ishoralarning lingvomadaniy xususiyatlariga bag’ishlangan
adabiyotlarni tahlil qiladi. Noverbal kommunikatsiyaning asosiy nazariyalarini P.
Ekman, W. Friesen (1969), J. Burgoon (1994) kabi olimlar ishlab chiqqan. Ular
jismoniy ishoralarning universal va madaniy-xos komponentlarini ajratib
ko’rsatganlar. M. Argayl (1988) noverbal ifodalarni quyidagicha tasniflagan:
Kinesika (qo’l harakatlari, mimika);
Proksemika (masofa va fazoviy o’rinlash);
Paralingvistika (ovoz balandligi, intonatsiya);
Okulesika (qarashlar).
Haqorat uchun xos bo’lgan noverbal ishoralar asosan universaldir, lekin
madaniy kontekstga ko’ra ma’no o’zgarishi mumkin
22
. O’zbek tilida haqoratli
ishoralar ko’p hollarda qadalgan ma’nolariga ega. Misol uchun: qo’lni belga qo’yish
– hurmatsizlik belgisi (adabiyotda "qo’lni qovunga solish" iborasi ham qo’llaniladi),
oyoqni tebratish – beqarorlik va haqorat niyatini anglatadi, yuzni o’girib olish –
suhbatni uzish, e’tibor bermaslikni anglatadi. O’zbek an’analarida qarashning
ahamiyati katta. Ko’z qisish haqorat yoki hasrat niyatini bildirishi mumkin
23
. Garchi
ko’pgina noverbal ishoralar universal bo’lsa-da, ingliz tilidagi haqoratli ifodalar
ayrim jihatlari bilan ajralib turadi, masalan orqa qaytarib qo’l ko’tarish – rad etish,
haqorat (R. Birdwhistell, 1970), ko’zni qiyshaytirish – masxaralash, shubha bildirish,
"O’rta barmoq" – aniq haqorat ishorasi. Inglizlarda jismoniy masofani buzish
(yaqinlashib turmaslik) ham hurmatsizlik hisoblanadi
24
. Ikki madaniyatda ham
ko’pgina universal ishoralar mavjud - qosh-qovoq ko’tarish – hayrat, masxaralash,
g’ijinni ko’rsatish – haqorat. O’zbeklarda belbog’lab suhbatlashmaslik hurmatsizlik,
inglizlarda esa kuchli qo’l siqishmaslik haqoratdir. Inglizlarda qo’lni chantiga solib
turish beparvolik, o’zbeklarda esa bu holat haqorat sifatida qaralmaydi.
Metodologiya
: Metodologiya quyidagi usullarga asoslanadi: kuzatuv,
soʻrovnoma va kontent-tahlil. Kuzatuv (Observation) ikki turga bo’linadi. Ulardan
birinchisi tizimli kuzatuv. Unda oʻzbek va ingliz nutq madaniyatidagi noverbal
signallar (masalan, qoʻl harakatlari, koʻz aloqasi, mimika) qayd etiladi. Keyingisi
tabiiy muhitda kuzatuv ya’ni ijtimoiy media, kundalik muloqot, videomateriallar
tahlil qilinadi
25
. Soʻrovnoma va Intervyuda yopiq va ochiq savollar beriladi. 100
22
Matsumoto, D. (2006). *Culture and Nonverbal Behavior*.
23
Hojiyev, N. (2015). *O‘zbek tilida so‘zsiz ifodalar*.
24
Hall, E. (1966). *The Hidden Dimension*.
25
Ekman, P. (2003). *Emotions Revealed: Recognizing Faces and Feelings*.
84
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
nafar oʻzbek va 100 nafar ingliz respondentlarga noverbal haqorat belgilari haqida
soʻrovnoma oʻtkaziladi. Ekspert intervyulari - tilshunoslar va psixologlardan
noverbal muloqotdagi farqlar haqida fikr olinadi
26
. Kontent-tahlilda mediamateriallar
tahlili - oʻzbek va ingliz filmlari, seriallari, ijtimoiy tarmoqlardagi videolar tahlil
qilinadi. Lingvistik analizda haqoratli jestlarning lingvokulturologik jihatlari
oʻrganiladi. Noverbal signallarning chastotasi va madaniy farqlari solishtiriladi.
Respondentlar shaxsiy maʼlumotlari maxfiy saqlanadi. Tadqiqotda haqoratli
materiallardan faqat ilmiy maqsadlarda foydalaniladi.
Natijalar
: Milliy va madaniy xususiyatlarga ko’ra, haqoratning ifodalanish
jarayonlari farq qilishi mumkin. Nutqdan tashqari (noverbal) kommunikatsiyada
haqorat jismoniy harakatlar, mimika, intonatsiya va proksemika vositalari orqali
namoyon bo’ladi. Bu maqolada o’zbek va ingliz muloqotidagi noverbal haqoratning
asosiy ko’rsatkichlari tahlil qilinadi. O’zbek madaniyatida qo’lni o’rta barmog’ini
ko’rsatish – bu harakat o’zbek tilida "yo’q" degan ma’noni anglatadi va hurmatsizlik
hisoblanadi. Qo’lni belga qo’yish – bu ishora "sen mendan pastsan" degan ma’noni
anglatadi. Oyoqni tebratish – uzoq muddatli suhbatda norizolikni ifodalaydi.
Ingliz madaniyatida orqaga qayrilish – inglizlar uchun bu harakat "mening
gapimga quloq solaverarsan" degan ma’noda qo’llaniladi. Qo’lni o’rta barmog’ini
ko’tarmoq (middle finger) – bu haqoratli ishora hisoblanadi. Ko’ziga boqmaslik
maslik – inglizlarda bu hurmatsizlik belgisidir. O’zbek madaniyatida qoshni ko’tarish
– norizolikni anglatadi. Ko’zni qisib qarash – shubha yoki haqoratni bildiradi. Ingliz
madaniyatida o’zni aylantirish (eye-rolling) – inglizlarda bu "mening gapimga
ahamiyat bermayapsan" degan ma’noda ishlatiladi. Qovoq ko’tarish (raising
eyebrows) – masxaralash yoki shokka solish niyatini anglatadi. O’zbek madaniyatida
yaqin turib gapirish – bu hurmatsizlik hisoblanishi mumkin, ayniqsa notanish
odamlar o’rtasida. Odamga orqa o’girib o’tirish – bu ham haqoratli hisoblanadi.
Ingliz madaniyatida shaxsiy maydoniga kirib ketmoq (personal space invasion) –
inglizlar uchun bu jiddiy haqoratdir.
Munozara
: O’zbek muloqoti qadriyatlar tizimida hurmat va ehtirom muhim
o’rin tutadi, shu sababli haqorat ko’pincha bilvosita usullarda namoyon bo’ladi. Uzoq
va qattiq qarash – bu jiddiy haqorat hisoblanadi, ayniqsa katta yoshdagi insonga
nisbatan
27
. Ko’zni aylantirish – suhbatdoshning fikrini ahamiyatsiz deb hisoblash
28
.
Qovoq solish, bosh barmoqni shahodat va o’rta barmoqlar orasiga solish – bu nafrat
26
Mehrabian, A. (1972). *Nonverbal Communication*.
27
Karimov, I. (2020). *O‘zbek Milliy Odobnomasi*. Toshkent: Sharq.
28
Hall, E. T. (1966). *The Hidden Dimension*. New York: Anchor Books.
85
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
yoki rad etishni anglatadi
29
. Barmoq bilan ko’rsatish – odamlarga barmoq bilan
nishon berish uyatsizlik deb qabul qilinadi, buning o’rniga butun qo’l yoki iyak
ishlatiladi
30
. Qo’llarni ko’krakka qo’yib turish – g’azab yoki g’urur belgisi sifatida
qaraladi. Suhbatdoshga orqani qilish – unga ahamiyat bermaslik, e’tiborsizlik
ko’rsatish
31
. O’zbek madaniyatida yuqori martabali shaxslarga yaqin turish haddan
tashqari familiarlik sifatida qabul qilinishi mumkin. G’arb madaniyatlarida, ayniqsa
AQSh va Britaniyada, haqoratning noverbal ifodalari ba’zan aniqroq bo’lishi
mumkin. Qoshlarni ko’tarish – shubha yoki masxaralash ma’nosida qo’llaniladi.
Labni burish – nafrat yoki zerikish bildiradi
32
. O’rta barmoqni ko’rsatish – butun
dunyoda haqorat belgisidir. "V" belgisi (ichki tomonga qilinganda) – Britaniyada
o’rta barmoqdek ma’noga ega
33
. Telefon yoki soatni tekshirish – suhbatdoshga
qiziqmaslik bildiradi. Oyoqlarni stolga qo’yish – hojatgarchilik yoki yuqorilik
ko’rsatish
34
. Jismoniy yaqinlashish – tahdid yoki tahqirlovchi harakat sifatida
qaralishi mumkin.
Xulosa
: Nonverbal ifodalar insonlararo muloqotning muhim qismi bo’lib,
ayniqsa his-tuyg’ular va munosabatlarni bildirishda katta ahamiyatga ega. O’zbek va
ingliz madaniyatlarida haqoratli mazmunli nonverbal vositalar turlicha bo’lishi
mumkin, chunki ular madaniy, ijtimoiy va psixologik omillarga bog’liq. O’zbek
madaniyatida qo’pol mimika (masalan, lablarni burish, qoshlarni ko’tarish) haqorat
belgisi hisoblanadi. Ingliz madaniyatida esa ko’zni qisib qarash yoki lablarni chayqab
qo’yish nafrat yoki mardonasizlikni bildirishi mumkin. O’zbeklar orasida bosh
barmog’ini ko’rsatish yoki qo’l bilan tahdid qilish kabi harakatlar kuchli haqorat
sifatida qabul qilinadi. Ingliz tilida so’qmoq ko’rsatish (middle finger) yoki qo’llarni
belga qilib qo’yish keng tarqalgan haqorat belgilari hisoblanadi. O’zbek
madaniyatida yaqin turib suhbatlashish odatiy hol bo’lsa-da, haqoratli munosabatda
bu masofa keskin oshiriladi yoki orqaga chekinish kuzatiladi. Inglizlar esa shaxsiy
masofani buzishni haqorat deb hisoblashlari mumkin. Ikkala madaniyatda ham
qichqirayotgan, masxarali yoki past ovoz bilan gapirish haqoratli munosabatni
bildiradi. Biroq, ingliz tilida sarkastik ohang ko’proq qo’llaniladi. Ba’zi O’zbek
jestlari (masalan, oyoq osti qilish) inglizlar uchun tushunarsiz bo’lishi mumkin,
aksincha, ba’zi G’arbiy jestlar O’zbeklar tomonidan noto’g’ri talqin qilinishi
29
Samadov, R. (2019). *Jestlar va Madaniyat*. Toshkent: Yangi Asr.
30
Morris, D. (2002). *Peoplewatching: The Desmond Morris Guide to Body Language*. London: Vintage.
31
Xolmirzayev, B. (2018). *O‘zbek Xalqining An’anaviy Ijtimoiy Normlari*. Toshkent: Akademnashr.
32
Pease, A. (2017). *The Definitive Book of Body Language*. London: Orion.
33
Ekman, P. (2003). *Emotions Revealed*. New York: Times Books.
34
Knapp, M. L. (2013). *Nonverbal Communication in Human Interaction*. Boston: Cengage Learning.
86
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
mumkin. Nonverbal haqorat vositalari madaniyatlararo tafovutlarga ega, shu sababli
ularni to’g’ri talqin qilish uchun madaniy jihatlarni hisobga olish zarur. Bu sohada
qo’shimcha tadqiqotlar madaniyatlararo muloqotda xatolarni kamaytirishga yordam
beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, I. (2020). *O’zbek Milliy Odobnomasi*. Toshkent: Sharq.
2.
Samadov, R. (2019). *Jestlar va Madaniyat*. Toshkent: Yangi Asr.
3.
Hojiyev, N. (2015). *O’zbek tilida so’zsiz ifodalar*.
4.
Ekman, P. (1992). Facial expressions and emotions. In K. R. Scherer, &
P. Ekman (Eds.), Handbook of methods in nonverbal behavior research (pp. 23–63).
Cambridge University Press.
5.
Xolmirzayev, B. (2018). *O’zbek Xalqining An’anaviy Ijtimoiy
Normlari*. Toshkent: Akademnashr.
6.
Argyle, M. (1988). Bodily Communication. Routledge.
7.
Matsumoto, D. (2006). *Culture and Nonverbal Behavior*.
8.
Hall, E. (1966). *The Hidden Dimension*.
9.
Ekman, P. (2003). *Emotions Revealed: Recognizing Faces and
Feelings*.
10.
Mehrabian, A. (1972). *Nonverbal Communication*.
11.
Hall, E. T. (1966). *The Hidden Dimension*. New York: Anchor Books.
12.
Morris, D. (2002). *Peoplewatching: The Desmond Morris Guide to
Body Language*. London: Vintage.
13.
Pease, A. (2017). *The Definitive Book of Body Language*. London:
Orion.
14.
Ekman, P. (2003). *Emotions Revealed*. New York: Times Books.
15.
Knapp, M. L. (2013). *Nonverbal Communication in Human
Interaction*. Boston: Cengage Learning
