ISHQ TIMSOLLARI: “LAYLI VA MAJNUN” DOSTONI OBRAZLARINING TAHLILI Aziz Qayumovning “Ishq vodiysi chechaklari” asari asosida

Taxmina Bekmurodova

doi:10.71337/inlibrary.uz.science-shine.98322

Авторы

Тахмина Бекмуродова
Termiz davlat universiteti

Биография автора

Тахмина Бекмуродова , Termiz davlat universiteti

Adabiyotshunoslik yo'nalishi : o'zbek adabiyoti 2-kurs magistranti

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.science-shine.98322

Ключевые слова:

Aziz Qayumov Alisher Navoiy Layli va Majnun obrazlar tahlili Majnun obrazi Layli obrazi ishq falsafasi tasavvuf mumtoz adabiyot badiiy obrazlar ishq timsollari.

Аннотация

Ushbu maqolada taniqli adabiyotshunos olim Aziz Qayumovning mumtoz adabiyotga qo‘shgan hissasi yoritilgan. Jumladan, uning “Ishq vodiysi chechaklari” nomli tadqiqotida Alisher Navoiyning “Layli va Majnun” dostonidagi obrazlar badiiy-falsafiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Asarda qahramonlarning ichki dunyosi, psixologik kechinmalari hamda tasavvufiy-ma’naviy qiyofalari chuqur o‘rganilgan. Tadqiqot Navoiy asarining mohiyatini chuqur anglash va uning badiiy-estetik yuksakligini ochib berishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.

100

Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

ISHQ TIMSOLLARI: “LAYLI VA MAJNUN” DOSTONI OBRAZLARINING

TAHLILI

Aziz Qayumovning “Ishq vodiysi chechaklari” asari asosida

Bekmurodova Taxmina

Termiz davlat universiteti Adabiyotshunoslik yo'nalishi : o'zbek adabiyoti 2-kurs

magistranti

Annotatsiya: Ushbu maqolada taniqli adabiyotshunos olim Aziz Qayumovning

mumtoz adabiyotga qo‘shgan hissasi yoritilgan. Jumladan, uning “Ishq vodiysi
chechaklari” nomli tadqiqotida Alisher Navoiyning “Layli va Majnun” dostonidagi
obrazlar badiiy-falsafiy yondashuv asosida tahlil qilinadi. Asarda qahramonlarning
ichki dunyosi, psixologik kechinmalari hamda tasavvufiy-ma’naviy qiyofalari chuqur
o‘rganilgan. Tadqiqot Navoiy asarining mohiyatini chuqur anglash va uning badiiy-
estetik yuksakligini ochib berishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.

Kalit so‘zlar: Aziz Qayumov, Alisher Navoiy, Layli va Majnun, obrazlar tahlili,

Majnun obrazi, Layli obrazi, ishq falsafasi, tasavvuf, mumtoz adabiyot, badiiy
obrazlar, ishq timsollari.

Keywords:

Aziz Qayumov, Alisher Navoi, Layli and Majnun, character

analysis, Majnun's image, Layli's image, philosophy of love, Sufism, classical
literature, poetic characters, symbols of love.

Ключевые слова:

Азиз Каюмов, Алишер Навои, Лейли и Маджнун,

анализ образов, образ Маджнуна, образ Лейли, философия любви, суфизм,
классическая литература, художественные образы, символы любви.

Kirish
Alisher Navoiy yaratgan "Layli va Majnun" dostonining boshlanish qismlari

sakkiz bobni tashkil etadi. Birinchi bobdan to‘rtinchi bobgacha Yaratuvchi, Uning
Rasuli Muhammad, Yaratuvchi va Muhammadning uchrashuvi to‘g‘risidagi afsona
(me’roj kechasi ta’rifi) haqida so‘z boradi. Shundan keyin Navoiy "So‘z gavhari
vasfi"ni qiladi va buyuk ozarbayjon shoiri Nizomiy Ganjaviy, Hindistonda forsiy va
urdu tillarida o‘lmas asarlar yaratgan shoir Xisrav Dehlaviylarni tavsif etadi.
(Beshinchi bob.) Oltinchi bob Navoiyning ustozi va do‘sti "Mavlono Nuriddin
Abdurahmon Jomiy madhi"ga bag‘ishlangan.

101

Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Shulardan keyingi yettinchi va sakkizinchi boblarda shoir Xuroson podshohi

Sulton Husayn Boyqaro va uning o‘g‘li valiahd Sulton Badiuzzamonlarning ta’rifini
qiladi.

Aziz Qayumov mumtoz adabiyotshunoslikda o‘ziga xos iz qoldirgan olim

bo‘lib, u o‘zining “Ishq vodiysi chechaklari” nomli tadqiqotida Alisher Navoiy
“Layli va Majnun” dostoni obrazlarini badiiy-falsafiy nuqtai nazardan tahlil etadi.
Mazkur asarda asar qahramonlarining ichki dunyosi, psixologik kechinmalari,
tasavvufiy va ma’naviy qiyofalari chuqur tahlil etilgan.

Qayumov tahlilida Majnun obrazi — bu nafaqat oshiq, balki ishq maktabining

talabasi, jamiyat va dunyo adolatsizliklariga qarshi ichki kurash olib boruvchi
ma’naviy timsoldir. Asarda Majnunning har bir harakati, uning sargardonligi, o‘z
holidan bexabar yurishlari nafaqat shaxsiy iztirobni, balki tasavvufiy “fano” holatini
ham ifodalaydi. Qayumov fikricha, Majnun — o‘zini yo‘qotib, muhabbatda o‘zini
topgan siymodir. U butun borlig‘ini sevgi yo‘lida qurbon qilgan.

Layli obraziga ham Qayumov murakkab ichki dunyo bilan yondashadi. Asarda

Layli ojiza emas — u o‘z sevgisiga sadoqatli, holatini chuqur anglagan, jamiyat
bosimi ostida ham o‘z mohiyatidan voz kechmagan obrazdir. “Layli — muhabbat va
aql uyg‘unligining timsoli”, deya yozadi Qayumov. Qiz betob holatda maktabga
kelishi, o‘z sevgisini parvardek asrashi — uning kuchli xarakterga ega ekanidan
darak beradi.

Asarda obrazlar tizimida alohida e’tiborni “Ishq yo‘lboshchisi” obrazi tortadi.

Qayumov bu obrazni majaziy, ya’ni ruhiy yetakchi sifatida izohlaydi. Bu qahramon
Majnunni ishq dargohiga olib kiradi, unga hayotning boshqa ma’no va mohiyatini
anglatadi.

Aziz Qayumov Laylining otasi, Qaysning otasi, maktab muallimi, xizmatkor

qizlar kabi obrazlar orqali Navoiy jamiyat va muhabbat o‘rtasidagi to‘qnashuvni
yoritganini ko‘rsatadi. Ular farzandlarini urf-odat, izzat-shon asosida ko‘radi. Bu esa
muhabbat yo‘liga to‘sqinlik qiladi.

Qayumov Navoiy ijodidagi poetik tasvirlarga alohida e’tibor qaratadi.

Majnunning iztiroblari tabiat manzaralari bilan uyg‘un beriladi: sahro, bulbul, tong,
guldasta kabi obrazlar uning kechinmalarini yoritadi. Layli esa oy, hilol, yulduz
singari timsollar bilan tasvirlanadi.

Aziz Qayumovning “Ishq vodiysi chechaklari” asari Navoiy “Layli va Majnun”

dostonidagi obrazlarni chuqur psixologik va falsafiy mazmunda yoritgan yirik
tadqiqotdir. Majnun — ishq fidoyisi, Layli — aql va muhabbat uyg‘unligi,