ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
39
MAKTAB O‘QUVCHILARIDA KASB TANLASH MOTIVATSIYASI VA UNGA
TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
Ganiyeva Zulayho Sayfiddinovna
Toshkent Shahar Yunusobod tumani 58-Jasorat maktabi psixologi
+99899-900-29-82
https://doi.org/10.5281/zenodo.15602328
Annotatsiya:
ushbu maqolada maktab o‘quvchilarida kasb tanlash jarayonining
psixologik, ijtimoiy va madaniy omillar bilan bog‘liqligi tahlil qilingan. Kasb tanlashga ta’sir
etuvchi asosiy omillar — oilaviy muhit, ijtimoiy stereotiplar, maktab muhitidagi yo‘naltiruvchi
faoliyatlar, shaxsiy qiziqishlar va motivatsion omillar tadqiq etilgan. Maqolada tanlovda
ishtirok etuvchi individual va ijtimoiy psixologik omillarning o‘zaro ta’siri va ularni boshqarish
mexanizmlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar
: kasb tanlash, motivatsiya, o‘quvchilar, ijtimoiy omillar, psixologik omillar,
yo‘naltirish, shaxsiy qiziqish.
Kirish
Kasb tanlash — bu inson hayotidagi eng muhim qarorlaridan biridir. Ayniqsa, maktab
davrida bu masala o‘quvchilarning kelajakdagi ijtimoiy moslashuvi, iqtisodiy mustaqilligi va
shaxsiy rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq. O‘quvchilar kasb tanlash jarayonida o‘zlarining
shaxsiy qiziqishlari, qobiliyatlari, orzu-umidlarini hisobga olish bilan birga, jamiyat, ota-ona,
muallimlar va tengdoshlarning bosimi ostida qaror qabul qiladilar. Shunday ekan, ushbu
maqolada kasb tanlashga ta’sir etuvchi omillar tizimli tahlil qilinadi.
Adabiyotlar Sharhi
Kasb tanlash psixologiyasi V.G. Zinchenko, E.A. Klimov, A.G. Kovalyov, D.E. Super kabi
mutaxassislar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Klimov (2004) o‘quvchilarda kasbga
yo‘naltirishda shaxsiy motivatsiyaning asosiy rolini ko‘rsatadi. Super (1957) esa kasbiy
rivojlanish nazariyasida kasb tanlashni shaxsning rivojlanish bosqichlariga bog‘lab ko‘rsatadi.
Mahalliy olimlardan X. T. To‘xtasinova va M. R. Jalolov o‘z tadqiqotlarida O‘zbekiston
sharoitida o‘quvchilar orasida kasb tanlashga ijtimoiy-psixologik omillarning ta’sirini tahlil
qilganlar. Ularning fikricha, o‘quvchining ijtimoiy kelib chiqishi, ota-onaning kasbi, ta’lim
muassasalaridagi yo‘naltiruvchi ishlar kasb tanlashga sezilarli ta’sir qiladi.
Metodologiya
Tadqiqot Toshkent shahridagi 5 ta umumta’lim maktabida o‘tkazildi. Umumiy hisobda
200 nafar 9–11-sinf o‘quvchilari so‘rovnoma orqali tahlil qilindi. So‘rovnoma kasb tanlash
motivatsiyasi, ta’sir etuvchi omillar, qiziqishlar va ma’lumot manbalariga oid savollardan iborat
bo‘ldi.
Tahlil qilish uchun statistik metodlar va kontent-analiz usullaridan foydalanildi.
Shuningdek, o‘qituvchilar va psixologlar bilan intervyular tashkil qilindi.
Natijalar
1. Motivatsion omillar
O‘quvchilarning 48 foizi kasb tanlashda “shaxsiy qiziqish”ni asosiy omil deb hisoblashini
bildirgan. 30 foizi esa “moliyaviy barqarorlik”ni, qolgan 22 foizi “ota-onaning tavsiyasi” va
“ijtimoiy maqom”ni asosiy omil deb hisoblaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
40
2. Oila ta’siri
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, o‘quvchilarning 62 foizi ota-onasining fikrini kasb
tanlashda muhim deb hisoblaydi. Ayniqsa, oilada an’anaviy kasblarga bo‘lgan e’tibor yuqori.
3. Maktabdagi kasbga yo‘naltirish ishlari
Faqatgina 25 foiz o‘quvchi maktabda kasbga yo‘naltirish bo‘yicha yetarli ma’lumot
olganini bildirgan. Bu kasb tanlash jarayonida maktabning roli cheklanganligini ko‘rsatadi.
4. Informatsion manbalar
O‘quvchilar ko‘proq internet (55%) va ijtimoiy tarmoqlar orqali kasblar haqida ma’lumot
olishlarini bildirganlar. Bu esa zamonaviy texnologiyalar va media vositalarining ta’sirini
oshiradi.
Muhokama
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, maktab o‘quvchilarida kasb tanlash motivatsiyasi ko‘p omilli
va murakkab jarayon bo‘lib, uni faqat shaxsiy istak yoki iqtisodiy manfaatlar bilan cheklab
bo‘lmaydi. Ota-onalarning ta’siri katta bo‘lishi bilan birga, o‘quvchilar mustaqil qaror qabul
qilish istagida bo‘lishadi.
Maktablardagi kasbga yo‘naltirish ishlari sistemali tarzda olib borilmayotgani, ko‘pchilik
o‘quvchilarda kasblar haqida aniq tushuncha shakllanmaganligini ko‘rsatadi. Shu boisdan,
ushbu faoliyatni pedagog-psixologlar, kasb tanlash bo‘yicha mutaxassislar yordamida
takomillashtirish zarur.
Internet va ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri kuchaygani bois, o‘quvchilarga raqamli
makonda ham kasblar haqida to‘g‘ri va ishonchli ma’lumot yetkazish muhimdir.
Xulosa
Maktab o‘quvchilarining kasb tanlashi ko‘plab omillar — shaxsiy qiziqish, oila, maktab
muhiti, media va jamiyatdagi stereotiplar bilan belgilanadi. Kasb tanlashga ongli yondashish,
psixologik va ijtimoiy tayyorgarlik orqali o‘quvchilarda o‘z salohiyatiga mos kasbni tanlash
imkoniyatini yaratadi.
Takliflar:
1.
Maktablarda kasbga yo‘naltirish dasturlarini kuchaytirish.
2.
Psixologik diagnostika asosida o‘quvchilarni individual yo‘naltirish.
3.
Ota-onalar bilan seminar-treninglar tashkil etish.
4.
Raqamli platformalarda ishonchli kasb tanlash bo‘yicha kontent yaratish.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Klimov E.A. (2004).
Psixologiya professionalnoy deyatelnosti
. Moskva: Akademiya.
2.
Super D.E. (1957).
The Psychology of Careers
. New York: Harper.
3.
To‘xtasinova X.T. (2018). “Yoshlarning kasb tanlashga tayyorgarligi va ijtimoiy omillar”.
Psixologiya va hayot
, 2-son.
4.
Jalolov M.R. (2020). “Kasbga yo‘naltirish faoliyatining pedagogik asoslari”.
Ta’lim va
taraqqiyot
, 1-son.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2021).
Umumiy o‘rta ta’lim tizimida kasbga
yo‘naltirish konsepsiyasi
.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
41
6.
Fayziyev
I.
Sh.
&
Toshpoʻlatov
A.
(2022)
O`ZBEKISTONRESPUBLIKASININGMUSTAQILLIKDANOLDINGIVAKEYINGSIYOSIYHAYOTI.
British Journal of Global Ecology and Sustainable DevelopmentVolume-10, Nov., 2022 31-34b
7.
Toshpo‘latov
,
A.
(2023).
SHAXS
PSIXODIAGNOSTIKASIDA
PROYEKTIV
METODIKALARDAN FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры, 3(5 Part 2), 170–178.
8.
Temirov, J. ., & Toshpo‘latov , A. (2023). TYUTOR PEDAGOGIK FAOLIYATINI TASHKIL
ETISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI. Наука и инновация, 1(28), 29–32.
9.
Umarova , G. ., & Toshpoʻlatov , A. . (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi texnikasi
sifatida. Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований в области управления, 1(10), 49–55.
10.
Toshpo‘latov Abdulaziz Quvondiq o‘g‘li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
SHAXSLARARO MUNOSABATLARDA SHAXS AGRESSIYA. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF
EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 30–31.
11.
Toshpo‘latov Abdulaziz Quvondiq o‘g‘li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
IJTIMOIY TARMOQLARIDA "OMMAVIY MADANIYATGA" QARSHI KURASHISHNING DIDAKTIK
VOSITALARI. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 27–29.
