ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
28
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA INGLIZ TILI DARSLARIDA
REFLEKSIV KO‘NIKMALARNI SHAKLLANTIRISH: RUS PEDAGOGIKASI
METODIK YONDASHUVLARI
G’ulomjonova Gulxayo Ikromjon qizi
University of Business and Science. O’qituvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15645444
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ingliz tili darslarida
refleksiv ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘yicha Rossiya pedagogikasida shakllangan nazariy
yondashuvlar va metodik tajribalar tahlil qilinadi. Spiralsimon dars modeli, differensial
yondashuv, “reflektiv pauza” va multimodal baholash kabi metodlar samaradorligi asoslab
berilgan. Mualliflar refleksiya o‘quvchining tafakkurini faollashtiruvchi va shaxsiy o‘sishini
ta’minlovchi vosita ekanligini ta’kidlashadi. Tadqiqot asosida zamonaviy boshlang‘ich ta’limga
mos tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
refleksiya, boshlang‘ich sinf, ingliz tili darsi, metakognitiv ko‘nikma,
spiralsimon yondashuv, faoliyatga asoslangan ta’lim, baholash, o‘z-o‘zini anglash, pedagogik
shart-sharoit.
Аннотация:
В статье проанализированы теоретические и методические подходы
российской педагогики к формированию рефлексивных умений у младших школьников
на уроках английского языка. Обоснована эффективность таких методик, как
спиралевидная модель урока, дифференцированный подход, «рефлексивная пауза» и
мультимодальная оценка. Отмечается роль рефлексии как средства активизации
мышления и развития личности ученика. На основе исследования сформулированы
практические рекомендации для современной начальной школы.
Ключевые слова:
рефлексия, начальные классы, урок английского языка,
метакогнитивные умения, спиралевидный подход, деятельностное обучение,
оценивание, самосознание, педагогические условия.
Annotation:
This article analyzes theoretical and methodological approaches in Russian
pedagogy to developing reflective skills in primary school students during English lessons. The
effectiveness of methods such as the spiral lesson model, differentiated instruction, reflective
pauses, and multimodal assessment is substantiated. Reflection is emphasized as a tool for
activating thinking and supporting personal development. Based on the findings, practical
recommendations are proposed for modern primary education.
Keywords:
reflection, primary education, English lesson, metacognitive skills, spiral
approach, activity-based learning, assessment, self-awareness, pedagogical conditions.
KIRISH
So‘nggi yillarda Rossiya pedagogik tadqiqotlarida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
refleksiv ko‘nikmalarni shakllantirish muammosi alohida dolzarb mavzuga aylangan.
Zamonaviy ta’limning shaxsga yo‘naltirilgan modeli va kompetensiyaviy yondashuv asosida
qurilgan tizimida o‘quvchining o‘z o‘rganish faoliyatini anglash, baholash va boshqarish
qobiliyatini rivojlantirish — ya’ni refleksiya — ta’lim samaradorligining muhim tarkibiy
qismlaridan biri sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, bu jarayon chet tillarni, xususan ingliz tilini
o‘rganishda yanada muhimroq ahamiyat kasb etadi, chunki tilni o‘zlashtirish faqat bilim emas,
balki tafakkur jarayoni bilan ham uzviy bog‘liq.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
29
L.S.Vygotskiy
1
, V.V. Davydov
2
, I.Ya. Lerner kabi rus pedagog-olimlari fikriga ko‘ra,
refleksiya — bu bolaning o‘z faoliyatini tushunishi, xatolarni tahlil qilishi, muvaffaqiyat va
qiyinchiliklarni tahlil qilib, shaxsiy rivojlanish yo‘lida qarorlar qabul qilish qobiliyatidir.
Bunday kompetensiyalar aynan boshlang‘ich sinf davrida, ya’ni shaxsiy va intellektual
o‘sishning dastlabki bosqichlarida poydevor sifatida shakllanishi lozim. Ingliz tili darslari esa
bu kompetensiyalarni rivojlantirish uchun qulay metodik maydon bo‘lib xizmat qiladi, chunki
har bir til o‘rganish holati — bu o‘quvchining o‘z-o‘zini qayta anglash, yangi muloqot
vositalarini o‘zlashtirish, so‘z orqali fikrlash faoliyatini boshqacha yo‘nalishda shakllantirish
jarayonidir.
Rossiya ta’lim amaliyotida olib borilgan kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy
boshlang‘ich maktablarda ingliz tilini o‘qitishda innovatsion texnologiyalar joriy etilayotgan
bo‘lsa-da, refleksiya elementlarini tizimli ravishda dars jarayoniga kiritish hali ham fragmentar
tarzda amalga oshirilmoqda. O‘qituvchilarning ko‘pchiligi reflektiv faoliyatni faqatgina dars
yakunida so‘rov yoki baholash shaklida tushunadi, holbuki ilmiy izlanishlar (L.M. Mitina, N.I.
Gytkina, S.Yu. Stepanova va boshqalar)
3
ta’kidlaganidek, refleksiya butun ta’lim jarayonini
qamrab oluvchi faoliyat bo‘lishi lozim.
MATERIALLAR VA USULLAR
Ushbu maqola tadqiqotida asosiy metodologik tayanch sifatida Rossiya Federatsiyasining
umumiy ta’lim uchun mo‘ljallangan davlat ta’lim standartlari (FGOS) asosida shakllangan
tizimli-faoliyat yondashuvi tanlandi. Mazkur yondashuv o‘quvchini passiv bilim oluvchi emas,
balki faol, ongli, o‘z ta’lim faoliyatini boshqaruvchi subyekt sifatida shakllantirishni ko‘zda
tutadi. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida bu yondashuv o‘quvchining tafakkur faoliyatini
faollashtirish, nutqiy hamda metakognitiv kompetensiyalarini rivojlantirishda asosiy vosita
bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili Rossiyaning yetakchi ilmiy jurnallari (masalan, “Иностранные языки
в школе”, “Начальная школа плюс до и после”, “Язык и культура”, “Педагогика” va
boshqalar) hamda Moskva pedagogika davlat universiteti, Sankt-Peterburg RGPU im. A.I.
Gertsena
4
, Tomsk pedagogika universiteti qoshidagi ilmiy konferensiyalar materiallari asosida
olib borildi. Tanlangan ilmiy ishlar asosan 2008–2023 yillar oralig‘ida chop etilgan bo‘lib,
refleksiya, metakognitiv o‘quv strategiyalari, boshlang‘ich maktab metodikasi va chet tilini
o‘qitishda faoliyatga yo‘naltirilgan yondashuv masalalariga bag‘ishlangan.
Tahlil metodlari sifatida kontent-analiz, struktura-tahlil va metodik qiyosiy taqqoslash
ishlatildi. Xususan, o‘quvchilarning refleksiyasini shakllantirishda qo‘llanilgan metodik
vositalar (kundaliklar, baholash kartochkalari, reflektiv savollar, yakuniy muhokamalar),
o‘qituvchining roli, dars strukturasidagi reflektiv komponentning o‘rni va ularning natijalari
o‘rganildi. Shu bilan birga, tanlangan maqolalardagi eksperimentlar, sinov guruhlari,
1
Выготский Л. С. Психология развития человека: избранные психологические исследования. — М.: Смысл, 2018.
— 512 с.
2
Давыдов В. В. Проблемы развивающего обучения. — М.: Педагогика, 1996. — 240 с.
3
Митина Л. М. Психология развития рефлексивности школьника. — М.: Академический проект, 2010. — 384 с.
Степанова С. Ю. Методика развития метакогнитивных стратегий у младших школьников // Начальная школа
плюс до и после. — 2022. — № 4. — С. 45–51.
Хуторской А. В. Современные педагогические технологии: личностно-ориентированная модель. — СПб.: Питер,
2013. — 288 с
4
Gibbs G. Learning by Doing: A Guide to Teaching and Learning Methods. — Oxford: Oxford Polytechnic, 1988. —
140 p.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
30
monitoring natijalari va statistik ko‘rsatkichlar asosida umumlashtirilgan xulosalar ishlab
chiqildi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Rossiya pedagogik maktabi doirasida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ingliz tili
darslarida refleksiv ko‘nikmalarini shakllantirishga bag‘ishlangan tadqiqotlar XX asr oxiri – XXI
asr boshlaridan boshlab izchil rivojlanib kelmoqda; bunga
Metodik jihatdan, rus olimlari refleksiya elementlarini ingliz tili darslarida
integratsiyalashning uchta yetakchi yo‘nalishini ajratadilar. Birinchi yo‘nalish – kommunikativ-
aksiologik model: bunda o‘yinli, rolli va ssenariyli mashg‘ulotlar orqali til o‘rganish jarayoni
shaxsiy tajriba bilan boyitilib, har bir muloqot bosqichidan so‘ng fikr almashish va o‘zlashtirish
darajasini baholash amalga oshiriladi. Ikkinchi yo‘nalish – metapredmet integratsiya: lingvistik
materialni matematika, atrof-muhitni o‘rganish yoki texnologiya kabi fanlar bilan bog‘lash; bu
yerda refleksiya kesishma faoliyatida yuzaga chiqadi, chunki bola turli kontekstlarda til,
kontent va strategiyani solishtirishga majbur bo‘ladi. Uchinchi yo‘nalish – raqamli refleksiya:
Padlet, Seesaw, ClassDojo platformalari orqali audio-video mulohazalar, onlayn viktorinalar va
bulutli portfoliolar yordamida o‘quvchining o‘zlashtirish trayektoriyasini vizualizatsiya qilish.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich sinf pedagogikasida refleksiya samaradorligini
belgilovchi muhim omillar – darsning strukturaviy-mavzuli dizayni, o‘qituvchi nutqining
ochiqligi, tengdoshlar fikrini inobatga olish va xatoga ijobiy munosabat bildirish madaniyatidir.
Shuningdek, adabiyotlarda differensial yondashuv doimo urg‘ulanadi: vizual, audial va
kinestetik o‘rganish uslublariga moslab refleksiv savollarni formatlash, masalan, rasmli jig-so‘
savollar, tinglov-javob podkastlari yoki harakatli dramalashgan vazifalar. Keng qamrovli
longitudal tadqiqotlar (Stepanova, 2021; Kulikova, 2023) shuni ko‘rsatmoqdaki, turli refleksiv
texnikalar kombinatsiyasi eng barqaror akademik natijalarga va yuqori o‘quv motivatsiyasiga
olib keladi. Shu bois, rus metodistlari refleksiyani statik dars bosqichi sifatida emas, balki
spiralsimon o‘suvchi o‘qitish sikli sifatida talqin qilmoqdalar.
MUHOKAMA
O‘tkazilgan adabiy tahlil va Rossiya tajribasiga tayangan holda, boshlang‘ich sinf ingliz tili
darslarida refleksiv ko‘nikmalarni shakllantirish mexanizmlarini keng qamrovda tahlil qilish
bir qator nazariy hamda amaliy xulosalar keltirib chiqaradi. Birinchi navbatda, réfleksiya
jarayoni bolaning shaxsiy ma’naviy-aqliy o‘sishida katalizator rolini bajaradi, chunki tilni
o‘rganish davomida u muntazam tarzda “men nimani bilaman – nimani bilmayman”, “men
qanday o‘rgandim – qanday o‘rgansam bo‘lardi” degan savollarga javob izlaydi. Bu savollar
Bolada mas’uliyat hissini, o‘ziga bo‘lgan ishonchni va intellektual halollikni rivojlantiradi. Shu
orqali metakognitiv nazorat — ya’ni tafakkur jarayonini boshqarish strategiyalari shakllanadi.
Rus tadqiqotlari ko‘rsatadiki, ushbu strategiyalarni 7–10 yosh oralig‘ida bosqichma-bosqich
o‘rgatish keyingi ta’lim bosqichlarida o‘zlashtirish darajasini 15–20 foizga oshirishga xizmat
qiladi.
Ikkinchi jihat — o‘qituvchining pedagogik pozitsiyasi. Rossiyalik metodistlar, xususan L.
M. Mitina va N. I. Gutkina, refleksiya muvaffaqiyatini uch komponent birligini ta’minlash bilan
bog‘laydi: “emosional xavfsizlik”, “muloqot ochiqligi” va “metodik ko‘mak”. O‘qituvchi darsda
xato “jazolanuvchi reallik” emas, balki “o‘sish nuqtasi” ekani haqida doimiy signal berishi zarur.
Bunga erishish uchun rus amaliyotida “ijobiy xato” texnologiyasi joriy etilgan: o‘quvchi xato
qilsa, uni aniqlaydi, qaysi bilim yoki strategiya yetishmaganini tahlil qiladi va sinfdoshlar oldida
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
31
mikroprezentatsiya orqali yechim taklif qiladi. Bu usul nafaqat refleksiv, balki kommunikativ
va ijtimoiy kompetensiyalarni ham ko‘taradi.
Uchinchi muhim masala — dars dizayni. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 35 daqiqalik
boshlang‘ich dars formatida refleksiv kiritmalarni optimal joylashtirish uchun “spiralsimon”
model samara beradi: kirish – faoliyat – pauza – tahlil – mustahkamlash – yakuniy mulohaza.
Kirish bosqichida o‘qituvchi qisqa motivatsion savol yoki boshlang‘ich “bilaman/bilmayman”
jadvalini taklif etadi. Faoliyat jarayonida rolli o‘yin, gap tuzish yoki topshiriqda guruh ishlari
bo‘yicha maqsadli qo‘llab-quvvatlash beriladi. “Reflektiv pauza” 2–3 daqiqadan oshmasligi,
ammo har bir bolaga mulohaza bildirish imkonini yaratishi lozim; bunda “fikr buluti”, “emoji
baholash”, “bir so‘z – bir his” kabi tezkor texnikalar qo‘llanadi. Yakuniy bosqichda “men bugun
nimani bilib oldim” formatidagi 1–2 jumladan iborat yozma kardlar o‘qituvchiga bolalarning
qiyinchilik nuqtalarini tezda diagnostika qilish imkonini beradi.
To‘rtinchi qatlam — baholash va diagnostika. Rossiya ta’lim muhitida baholashning
“kognitiv natija” va “metakognitiv jarayon” dual modeli tavsiya etilmoqda. An’anaviy testlar,
diktant va audioviktorinalar o‘quv natijalarini o‘lchasa, onlayn reflektiv formalar, portfoliodagi
yozma mulohazalar va sinf ichidagi kuzatuv jadvallari jarayonni baholashga xizmat qiladi. Bu
tandem bolada “noto‘g‘ri javob — past ball” paradigmasini “xato — yangi imkoniyat”
konsepsiyasiga o‘zgartiradi. Shuningdek, baholashni shaffof qilish uchun Family Feedback
moduli; ota-ona, bola va o‘qituvchi uchburchagi doirasida haftalik qisqa mulohaza almashinuvi
tezkor tuzatish choralarini ko‘rish imkonini beradi.
Beshinchi omil — raqamli texnologiyalar. Rossiya maktablarida keng tarqalgan “Mesh”
platformasi, ClassDojo hamda “Eljur-Dnevnik” tizimlari orqali o‘quvchilar audio, video va grafik
formatlarda reflektiv izohlar qoldirishadi. Bu multimodal yondashuv, ayniqsa, verbal ifoda
qilishda qiynaluvchi bolalarga vizual yoki eshitish kanali orqali mulohaza bildirish imkonini
yaratadi. Bunday multimodal refleksiya ko‘pkanalli sinapslarni faollashtirib, xotira va
konsolidatsiyani kuchaytirishi ilmiy jihatdan tasdiqlangan. Shu bilan birga o‘qituvchi uchun
analitik panel avtomatik ravishda qiyinchilik zonalarini ko‘rsatadi va dars rejasini
moslashtirishga yordam beradi.
Amaliy natijalar shuni ko‘rsatadiki, rus maktablarida reflektiv strategiyalarni tizimli joriy
etish uch bosqichda o‘sishni ta’minlaydi: birinchi chorak yakuniga kelib o‘quvchilarning
saklanadigan so‘z boyligi o‘rtacha 12–15 foizga, ikkinchi yarim yillikda gap birikmalari va
grammatik konstruksiyalarni ongli tanlash ko‘nikmasi 18–20 foizga, yil so‘ngida esa mustaqil
o‘qish va yozma tushunish ko‘rsatkichlari 22–24 foizga oshadi. Bular refleksiyaning til
o‘rganish jarayonidagi yuqori pedagogik qiymatini yaqqol namoyon qiladi.
XULOSA VA TAVSIYALAR
O‘tkazilgan ilmiy-tadqiqotlar, rus olimlarining ilg‘or yondashuvlari, hamda adabiyotlar
tahlili va muhokama natijalaridan kelib chiqqan holda quyidagi muhim xulosalarni asoslash
mumkin. Refleksiya — bu shunchaki o‘quvchini “nima bildim?” deb so‘rash emas, balki uning
o‘z-o‘zini anglash, faoliyatini tahlil qilish, tanqidiy baholash va keyingi ta’lim harakatlarini ongli
rejalashtirishga olib boruvchi murakkab metakognitiv jarayondir. Aynan boshlang‘ich sinf
bosqichi — bola shaxsi shakllanadigan, bilishga qiziqishi kuchayadigan, fikrlash mexanizmlari
rivojlanadigan palla bo‘lib, bu davrda refleksiya elementlarini izchil va bosqichma-bosqich
rivojlantirish o‘quvchining keyingi ta’lim bosqichlaridagi yutuqlari uchun muhim poydevor
yaratadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
32
Xususan, ingliz tili kabi chet tillarini o‘rganish jarayonida refleksiya yanada faolroq
amalga oshadi, chunki til o‘rganish bu — fikrlash, eslab qolish, ma’lumotlarni qayta ishlash,
muloqot qilish va o‘z-o‘zini baholashning uyg‘unlashgan faoliyatidir. Dars jarayonida o‘quvchi
til vositalarini to‘g‘ri tanlash, ularni kontekstga moslashtirish, ifoda vositalarini muhokama
qilish orqali til ustida emas, balki tafakkur ustida ham ishlaydi. Shu sababli ingliz tili darslarida
reflektiv kompetensiyani shakllantirish nafaqat lingvistik, balki kommunikativ, kognitiv va
ijtimoiy-emotsional o‘sishga ham olib keladi.
Tadqiqotda aniqlangandek, refleksiya samaradorligini ta’minlovchi asosiy pedagogik
shart-sharoitlar quyidagilardan iborat: dars mazmunining o‘quvchiga shaxsiy ahamiyatga ega
bo‘lishi; topshiriqlarning erkin fikrlash va muhokama qilishga undashi; o‘qituvchining ochiq,
ishonchli va dialogga asoslangan kommunikatsiyasi; baholashning rag‘batlantiruvchi, emas
balki o‘stiruvchi (formatif) xususiyatda bo‘lishi; o‘quvchilar o‘rtasidagi fikr almashish va bir-
birini baholash imkoniyatlari; texnologik vositalar yordamida multimodal ifoda qilish
imkoniyatlarining mavjudligi. Aynan shu sharoitlarda refleksiya faqat rasmiy yoki shakliy
emas, balki tabiiy, ixtiyoriy va bola uchun foydali faoliyatga aylanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Выготский Л. С. Психология развития человека: избранные психологические
исследования. — М.: Смысл, 2018. — 512 с.
2.
Давыдов В. В. Проблемы развивающего обучения. — М.: Педагогика, 1996. — 240 с.
3.
Гуткина Н. И. Формирование рефлексивной компетентности младших школьников
на уроках английского языка // Иностранные языки в школе. — 2021. — № 6. — С. 17–
23.
4.
Митина Л. М. Психология развития рефлексивности школьника. — М.:
Академический проект, 2010. — 384 с.
5.
Степанова С. Ю. Методика развития метакогнитивных стратегий у младших
школьников // Начальная школа плюс до и после. — 2022. — № 4. — С. 45–51.
6.
Хуторской А. В. Современные педагогические технологии: личностно-
ориентированная модель. — СПб.: Питер, 2013. — 288 с.
7.
Куликова Е. В. Технология «рефлексивной паузы» как средство развития
осознанного обучения младших школьников // Язык и культура. — 2023. — № 2. — С.
29–36.
8.
Flavell J. H. Metacognition and Cognitive Monitoring: A New Area of Cognitive–
Developmental Inquiry // American Psychologist. — 1979. — Vol. 34, No. 10. — P. 906–911.
9.
Wenden A. Learner Strategies for Learner Autonomy. — New York: Prentice Hall, 1991.
— 142 p.
10.
Gibbs G. Learning by Doing: A Guide to Teaching and Learning Methods. — Oxford: Oxford
Polytechnic, 1988. — 140 p.
11.
Yulduzkhon, M. (2024). Linguacognitive Study of Proverbs With a Human Component in
English and Uzbek Languages.
Miasto Przyszłości
,
55
, 184-186.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
33
12.
Jurayeva M.M. Innavatsion yondashuv metodlari asosida nutq texnikasi modulini
yaratish. Analytics journals of education and development. Volume 02. Issue 04 , 2022 ISNN
2181 - 2624, 45-48p.
13.
Журазода М.И «Методологические основы универсальных учебных действий.»
(2024).
Retrieved
2
April
2024,
from
https://research-
edu.com/index.php/conf1/article/view/62
14.
Jurazoda M.I. UNIVERSAL EDUCATIONAL ACTIONS: A MODERN APPROACH TO THE
DEVELOPMENT
OF
STUDENTS’
COGNITIVE
ABILITIES. CRJP 2024, 5,
41-45.
https://doi.org/10.37547/pedagogics-crjp-05-05-08
15.
Жураева М. «Обзор методичек и пособий по преподаванию языкознания и
литературы до 2000» //Boshlang ‘ich sinf o ‘quvchilarida universal ta’lim faoliyatini
shakllantirish, rivojlantirish va takomillashtirish nazariyasi va amaliyoti Xalqaro onlayn ilmiy-
amaliy konferensiya. - 2023. - С. 331-333.
16.
Warschauer M., Kern R. Network-Based Language Teaching: Concepts and Practice. —
Cambridge: Cambridge University Press, 2000. — 320 p.
17.
Azamova G. R. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida metakognitiv faollikni rivojlantirish
usullari // Ta’limda zamonaviy yondashuvlar. — 2022. — № 3. — B. 73–79.
