ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
O‘ZBEKISTON MAKTABLARIDA RAQAMLI TAFOVUT VA UNING INGLIZ TILI
O‘QUVCHILARINING RAQAMLI KOMPETENSIYASIGA TA’SIRI
Raxmatullayeva Barno Baxtiyor qizi
NavDU tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15798831
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqotda O‘zbekiston maktablarida mavjud raqamli tafovut
(digital divide) va uning ingliz tili fani o‘quvchilarining raqamli kompetensiyasiga (raqamli
savodxonlik, axborot texnologiyalaridan foydalana olish qobiliyati) ko‘rsatgan ta’siri tahlil
qilinadi. Tadqiqotda shahar va qishloq maktablari o‘rtasidagi texnologik imkoniyatlar farqi,
o‘qituvchilarning va o‘quvchilarning raqamli resurslardan foydalanish darajasi, internetga
ulanish sifati va mavjudligi, shuningdek, raqamli vositalarning dars jarayoniga integratsiyasi
o‘rganiladi. Ishda so‘rovnoma, intervyu va kuzatuv metodlari orqali ma’lumotlar yig‘ilib,
raqamli tafovut ingliz tili o‘quvchilari uchun qanday didaktik va metodik to‘siqlar tug‘dirishi
amaliy jihatdan tahlil etiladi. Natijalar asosida raqamli tafovutni kamaytirish va ingliz tili
o‘quvchilarining raqamli kompetensiyasini oshirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab
chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
raqamli tafovut, raqamli kompetensiya, texnologik tengsizlik, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari (AKT), ta’limda raqamli transformatsiya
KIRISH
So‘nggi yillarda dunyo miqyosida raqamli texnologiyalar ta’lim sohasiga jadal sur’atlar
bilan kirib kelmoqda. Raqamli vositalar va internet texnologiyalari ta’lim jarayonini samarali
tashkil etish, o‘quvchilarning mustaqil izlanish qobiliyatini rivojlantirish hamda fanlarni
interaktiv tarzda o‘zlashtirish imkonini bermoqda. Xususan, ingliz tili kabi kommunikativ
ko‘nikmalarga asoslangan fanlarda raqamli resurslardan foydalanish o‘quvchilarning til
o‘rganishdagi motivatsiyasini oshirishga xizmat qiladi. Biroq, bu imkoniyatlardan samarali
foydalanish har doim ham oson kechmaydi.
O‘zbekiston
maktablarida
ham
so‘nggi
yillarda
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etishga katta e’tibor qaratilmoqda. Prezident qarorlari va davlat
dasturlari asosida zamonaviy texnologiyalar bilan ta’minlash, raqamli ta’lim platformalarini
yaratish va o‘qituvchilarni AKT bo‘yicha qayta tayyorlash ishlari amalga oshirilmoqda. Shunga
qaramay, mamlakat bo‘ylab maktablar o‘rtasida texnologik tengsizlik — ya’ni raqamli tafovut
mavjudligicha qolmoqda. Bu tafovut, ayniqsa, shahar va qishloq maktablari o‘rtasida yaqqol
ko‘zga tashlanadi: ayrim maktablar zamonaviy kompyuter sinflari, yuqori tezlikdagi internet,
va elektron resurslarga ega bo‘lsa, boshqalari bunday infratuzilmadan mahrumdir.
Raqamli tafovut faqat texnik vositalarning mavjudligi bilan cheklanmaydi; u o‘qituvchilar
va o‘quvchilarning raqamli savodxonlik darajasi, raqamli kompetensiyasi, shuningdek, ushbu
vositalardan ta’limiy maqsadlarda foydalana olish salohiyati bilan ham bog‘liqdir. Ayniqsa,
ingliz tilini o‘rganishda raqamli kompetensiyaning o‘rni beqiyosdir. Chunki til o‘rganish uchun
audiovizual materiallar, virtual suhbatdoshlar, onlayn lug‘atlar va mashqlar, mobil ilovalar kabi
ko‘plab raqamli resurslar mavjud bo‘lib, ular ta’lim sifatini sezilarli darajada oshiradi. Agar
o‘quvchilarda ushbu vositalardan foydalanish uchun texnologik imkoniyatlar va zarur
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
ko‘nikmalar yetarli bo‘lmasa, bu ularning ingliz tilini o‘zlashtirish jarayoniga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Shu nuqtai nazardan, mazkur tadqiqot ishining dolzarbligi shundaki, u O‘zbekiston
maktablarida mavjud bo‘lgan raqamli tafovut holatini chuqur tahlil qilish va uning ingliz tili
o‘quvchilarining raqamli kompetensiyasiga qanday ta’sir ko‘rsatayotganini aniqlashga
qaratilgan. Tadqiqot orqali qaysi omillar raqamli tafovutga sabab bo‘layotgani, bu tafovut ta’lim
sifati, xususan ingliz tili fani bo‘yicha natijalarga qanday ta’sir qilayotgani aniqlanadi. Tadqiqot
natijalari asosida raqamli tengsizlikni kamaytirish va o‘quvchilarning raqamli
kompetensiyasini rivojlantirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqiladi.
METODOLOGIYA
Mazkur tadqiqot ishining metodologik asoslari umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ingliz
tili darslarini raqamli texnologiyalar vositasida takomillashtirish yo‘llarini aniqlash, ayniqsa 7–
8-sinf o‘quvchilari misolida mavjud muammo va imkoniyatlarni ilmiy-nazariy hamda amaliy
jihatdan o‘rganishga yo‘naltirilgan. Tadqiqotda sifatli va miqdoriy tahlil metodlari
uyg‘unlashtirilgan bo‘lib, bu yondashuv raqamli texnologiyalarni o‘quv jarayoniga samarali
integratsiya qilish holatini chuqur tahlil etish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf
etish bo‘yicha asosli xulosalar chiqarish imkonini berdi.
Tadqiqot ob’ekti sifatida Qashqadaryo, Samarqand va Navoiy viloyatlaridagi ayrim
umumiy o‘rta ta’lim maktablari tanlab olindi. Maktablar tanlanishida ularning geografik
joylashuvi, texnologik infratuzilmasi va ijtimoiy-iqtisodiy holati kabi omillar inobatga olindi.
Har bir viloyatdan 3 tadan maktab jalb etilib, ularning har biridan 7–8-sinflarda tahsil olayotgan
o‘rtacha 25 nafardan o‘quvchi va kamida 1–2 nafar ingliz tili o‘qituvchisi ishtirok etgan bo‘lib,
umumiy hisobda 225 nafar o‘quvchi va 18 nafar o‘qituvchi tadqiqot respondentlari sifatida
qatnashdi.
Tadqiqotda ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilishda bir qator empirik metodlardan
foydalanildi. Jumladan, o‘quvchilarning ingliz tili darslarida raqamli texnologiyalardan
foydalanish borasidagi amaliy tajribalarini, ularning texnologik savodxonlik darajasi, raqamli
vositalarga nisbatan motivatsiyasi va ulardan foydalanish chastotasini aniqlash maqsadida
maxsus ishlab chiqilgan yopiq va yarim ochiq savollardan iborat anketalar tuzildi. Shuningdek,
ingliz tili fani o‘qituvchilari bilan yarim strukturalangan intervyular tashkil etilib, ularning dars
jarayonida zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha kompetensiyalari, yuzaga kelayotgan
to‘siqlar va ehtiyojlar chuqur tahlil qilindi.
Bundan tashqari, tanlangan maktablarda ingliz tili darslari bevosita kuzatilib, ularning
mazmuni, metodik qurilishi va raqamli vositalardan amaliy foydalanish holatlari o‘rganildi.
Tadqiqotda eksperimental yondashuv ham qo‘llanildi: ya’ni, ayrim sinflarda ingliz tili darslari
multimedia resurslari, interaktiv platformalar, onlayn mashqlar, til o‘rgatuvchi mobil ilovalar,
QR-kodli topshiriqlar va videodarslar yordamida tashkil etildi, boshqa sinflarda esa an’anaviy
dars metodlari saqlab qolindi. Har ikki guruhdagi o‘quvchilarga yakuniy test sinovlari o‘tkazilib,
ularning o‘zlashtirish darajasi, lisoniy kompetensiyalarining rivojlanish sur’atlari va texnologik
savodxonlik ko‘rsatkichlari solishtirildi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
6
Yig‘ilgan ma’lumotlar miqdoriy tahlil qilish uchun Microsoft Excel dasturida qayta
ishlanib, statistik ko‘rsatkichlar asosida grafik va diagrammalar shaklida umumlashtirildi.
Sifatli ma’lumotlar esa mavzular bo‘yicha kodlashtirilib, kontent-tahlil usuli yordamida tahlil
qilindi. Shu tariqa, o‘quvchilarning raqamli texnologiyalar asosida o‘qitilgan darslardagi faollik
darajasi, til kompetensiyalaridagi ijobiy o‘zgarishlar hamda o‘qituvchilarning texnologik
yondashuvga bo‘lgan munosabati asosida muhim ilmiy xulosalar chiqarildi.
Tadqiqot jarayonida barcha ishtirokchilar bilan oldindan yozma rozilik shakllari
imzolandi, ularning shaxsiy ma’lumotlari qat’iy maxfiylik tamoyillari asosida saqlandi va faqat
ilmiy maqsadlarda foydalanildi.
NATIJALAR
Tadqiqot doirasida Qashqadaryo, Samarqand va Navoiy viloyatlaridagi umumiy o‘rta
ta’lim maktablarining 7–8-sinf o‘quvchilari va ingliz tili o‘qituvchilari ishtirokida olib borilgan
empirik tahlillar natijasida bir qator muhim ilmiy-amaliy holatlar aniqlangani kuzatildi. Ushbu
natijalar raqamli texnologiyalarni ingliz tili darslariga integratsiya qilishning ta’limiy
samaradorligini bevosita isbotlab beruvchi dalillar sifatida baholandi.
Birinchidan, o‘quvchilar orasida o‘tkazilgan so‘rovnomalar natijasida aniqlanishicha,
raqamli texnologiyalar bilan ta’minlangan maktablarda tahsil olayotgan 7–8-sinf o‘quvchilari
ingliz tilini o‘rganishga nisbatan yuqori motivatsiyaga ega bo‘lib, ularning 79 foizi raqamli
vositalardan (mobil ilovalar, videodarslar, onlayn testlar, elektron lug‘atlar) muntazam
foydalanadi. Shu bilan birga, ushbu guruhdagi o‘quvchilar mustaqil ishlash, matnli va
audiovizual topshiriqlarni tez va sifatli bajarish borasida an’anaviy darslarda qatnashgan
tengdoshlariga nisbatan yuqori natijalarni ko‘rsatdi.
Ikkinchidan, eksperimental va nazorat guruhlari o‘rtasida o‘tkazilgan yakuniy test
natijalari tahlili shuni ko‘rsatdiki, raqamli texnologiyalar asosida tashkil etilgan ingliz tili
darslarida qatnashgan o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi 17–23 foizga yuqori bo‘lib, ayniqsa
eshitish (listening) va so‘z boyligini oshirish (vocabulary acquisition) kompetensiyalari
sezilarli darajada yaxshilangan. Misol uchun, eshitish bo‘yicha testda eksperimental guruh
o‘rtacha 84 ball to‘plagan bo‘lsa, nazorat guruhi 66 ball bilan chegaralangan.
Uchinchidan, o‘qituvchilar bilan o‘tkazilgan intervyu natijalari tahliliga ko‘ra, ular dars
jarayoniga raqamli texnologiyalarni integratsiya qilishda bir qator ijobiy jihatlarni ta’kidlab
o‘tdilar. Jumladan, interaktiv platformalar orqali topshiriq berish, tinglab tushunish
mashqlarini vizual tasvirlar bilan birgalikda o‘rganish, onlayn forum va chatlar orqali
o‘quvchilarni muloqotga jalb etish metodlari samarali ekani qayd etildi. Shunga qaramay, ayrim
hududiy maktablarda internet tezligi pastligi, texnik vositalarning yetishmasligi va metodik
qo‘llanmalar kamligi kabi muammolar ham mavjudligi tan olingan.
To‘rtinchidan, kuzatuvlar asosida aniqlanganki, raqamli texnologiyalar qo‘llanilgan
darslarda o‘quvchilar darsga faol jalb etilgan, savol-javoblarda ishtirok etish ko‘rsatkichlari
ortgan, hamkorlikda ishlash, mustaqil fikr bildirish va topshiriqlarni kreativ tarzda bajarish
qobiliyatlari rivojlanishiga xizmat qilgan.
Yuqorida keltirilgan natijalar umumiy holda ingliz tili ta’limida raqamli texnologiyalarni
joriy qilish nafaqat o‘quvchilarning til o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshirishini, balki ularning
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
7
kommunikativ, lisoniy va raqamli kompetensiyalarini izchil va tizimli ravishda shakllantirishga
xizmat qilishini isbotlab bermoqda.
TAHLIL VA MUHOKAMA
Olib borilgan empirik tadqiqot natijalarining tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, umumiy o‘rta
ta’lim maktablarida ingliz tili darslarini raqamli texnologiyalar asosida tashkil etish
o‘quvchilarning bilim sifati, lisoniy faoliyati hamda raqamli kompetensiyasini rivojlantirishda
sezilarli ijobiy dinamikani yuzaga keltiradi. Ayniqsa, 7–8-sinf o‘quvchilari yoshiga xos bo‘lgan
psixologik va motivatsion xususiyatlar raqamli vositalarning ta’limiy jarayonga moslashuvchan
va samarali tatbiq etilishini talab etadi. Tadqiqot davomida aniqlangan faktlar va statistik
ko‘rsatkichlar ingliz tili darslariga raqamli texnologiyalarni integratsiya qilish jarayonining
amaliy ahamiyatini va dolzarbligini isbotlab bermoqda.
Tahlil natijalariga ko‘ra, eksperimental guruh o‘quvchilari nazorat guruhiga nisbatan
yuqoriroq o‘zlashtirish ko‘rsatkichlariga ega bo‘lgan. Bu esa, o‘z navbatida, raqamli
texnologiyalar vositasida yaratilgan dars muhitining interaktivligi, multimodal taqdimoti va
vizual-audio stimullar orqali o‘quv materialini yanada samarali o‘zlashtirish imkoniyatini
oshirayotganidan dalolat beradi. Shu bilan birga, o‘quvchilarning darsga bo‘lgan ishtiyoqi,
topshiriqlarga mustaqil yondashuvi va ijodiy fikrlashga intilishi ham ko‘proq raqamli resurslar
yordamida ta’minlangan darslarda sezilarli tarzda ortgan.
Muhokama davomida ta’kidlash lozimki, ingliz tilini o‘qitishning an’anaviy shakllari
raqamli texnologiyalar bilan to‘ldirilganda, dars samaradorligi faqatgina o‘quv resurslarining
texnik ko‘rinishi bilan emas, balki o‘qituvchining raqamli kompetensiyasi, metodik yondashuvi
va pedagogik mahorati bilan ham bevosita bog‘liqdir. Shunday ekan, ta’lim jarayonida AKT
vositalaridan foydalanishning muvaffaqiyatli natijalarga olib kelishi, ularning maqsadga
muvofiq va metodik asoslangan holda tanlanishi hamda didaktik prinsiplar bilan uyg‘unlashgan
bo‘lishini talab qiladi.
Tadqiqotda aniqlangan ayrim to‘siq va muammolar – xususan, ayrim hududiy
maktablarda internet tezligining pastligi, raqamli vositalarning yetarli emasligi,
o‘qituvchilarning texnologik tayyorgarlik darajasidagi farqlar — ushbu innovatsion
yondashuvning to‘laqonli tatbiq etilishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shu nuqtai nazardan, ingliz tili
fanini zamonaviy texnologiyalar yordamida takomillashtirish uchun zarur infratuzilmani
yaratish, o‘qituvchilarning raqamli savodxonligini oshirishga qaratilgan malaka oshirish
dasturlarini amalga oshirish, darslar uchun sifatli va yoshga mos raqamli materiallar bazasini
ishlab chiqish zaruratga aylanmoqda.
Shuningdek, mazkur tadqiqot natijalari xalqaro ilmiy adabiyotlarda qayd etilgan asosiy
nazariyalar bilan hamohang ekanligi kuzatildi. Xususan, til o‘rganishda raqamli muhitlarning
afzalliklari haqida gapirgan Baxman va Palmer (1996), Prensky (2001) kabi olimlarning
qarashlari ushbu tadqiqot natijalari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri uyg‘unlikda namoyon bo‘ldi. Bu esa
olib borilgan ishning nazariy asoslanganligini va uning ilmiy jabhadagi ahamiyatini yanada
mustahkamlaydi.
Xulosa qilib aytganda, umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ingliz tili darslarini raqamli
texnologiyalar asosida tashkil etish nafaqat darsning mazmun va shakl jihatidan boyishini, balki
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
8
o‘quvchilarning fan bo‘yicha chuqur bilim olishini, raqamli savodxonligini oshirishini va XXI asr
ko‘nikmalarini egallashiga xizmat qilishini isbotlaydi.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Olib borilgan tadqiqot natijalari asosida umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7–8-sinf
o‘quvchilariga ingliz tilini o‘rgatishda raqamli texnologiyalarni samarali joriy etish nafaqat
o‘quvchilarning lingvistik salohiyatini rivojlantirish, balki ularning raqamli kompetensiyasini
shakllantirish va mustaqil ta’limga bo‘lgan tayyorgarligini kuchaytirishda muhim vosita
ekanligi isbotlandi. Tadqiqotda aniqlangan ijobiy ko‘rsatkichlar, eksperimental guruhlar
faoliyatidagi yuqori natijalar va o‘qituvchilar fikrlarining tahlili ingliz tili darslarining mazmuni
va metodikasini zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bilan boyitish ta’lim
sifatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi.
Shuningdek, raqamli vositalar yordamida tashkil etilgan darslarda o‘quvchilarning
mustaqil ishlash ko‘nikmalari, tinglab tushunish, yozma va og‘zaki nutqni rivojlantirish kabi
asosiy til kompetensiyalari izchil shakllanayotgani kuzatildi. Raqamli vositalarning vizual va
interaktiv imkoniyatlari tufayli o‘quvchilarda darsga nisbatan yuqori motivatsiya, faol ishtirok
va bilimlarni amaliyotga tadbiq etish qobiliyati rivojlandi. Bu esa, o‘z navbatida, ingliz tilini
o‘rganish jarayonini an’anaviy modeldan zamonaviy va natijador yondashuvga yo‘naltirish
zaruratini yana bir bor namoyon etdi.
Ammo aniqlangan muammolar – texnik vositalarning yetishmasligi, ayrim hududiy
maktablarda internet infratuzilmasining zaifligi, o‘qituvchilarning AKT bo‘yicha tayyorgarlik
darajasining notekisligi – raqamli texnologiyalarni joriy etish jarayonining to‘laqonli amalga
oshishiga to‘sqinlik qilayotgan omillar sifatida e’tirof etildi. Shu bois, mazkur muammoni tizimli
hal etish, davlat siyosati darajasida raqamli ta’lim infratuzilmasini rivojlantirish va
o‘qituvchilarni raqamli metodikalarga yo‘naltirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
Yuqoridagilarga asoslanib, quyidagi tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
O‘qituvchilarning raqamli kompetensiyasini oshirish maqsadida muntazam ravishda
zamonaviy AKT vositalari bo‘yicha malaka oshirish kurslarini tashkil etish zarur.
Maktablarda raqamli infratuzilmani rivojlantirish – xususan, internet tezligi va
barqarorligini ta’minlash, multimedia vositalari bilan ta’minlangan sinfxonalar tashkil etish
lozim.
7–8-sinflar uchun moslashtirilgan, yoshga oid psixologik xususiyatlarni hisobga olgan
raqamli o‘quv resurslari (mobil ilovalar, interaktiv platformalar, videodarslar) ishlab chiqilishi
va tizimli ravishda dars jarayoniga joriy etilishi maqsadga muvofiqdir.
Dars jarayonida innovatsion metodikalar va raqamli vositalarni uyg‘unlashtirish, ayniqsa
gamifikatsiya, blended learning va flipped classroom kabi modellarni bosqichma-bosqich tatbiq
etish tavsiya etiladi.
Ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish maqsadida, raqamli ta’limning o‘zlashtirish darajasi, til
kompetensiyalari va kommunikativ faoliyatga ta’sirini chuqur o‘rganishga yo‘naltirilgan yangi
metodologik asoslar ishlab chiqilishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, ingliz tilini o‘qitishda raqamli texnologiyalarni joriy qilish
zamonaviy ta’lim jarayonining ajralmas bo‘g‘iniga aylanmoqda. Bu borada tizimli, metodik va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
9
texnik jihatdan asoslangan yondashuvlarning amaliyotga tatbiq etilishi nafaqat til o‘rgatish
sifati va samaradorligini oshiradi, balki o‘quvchilarning keng dunyoqarashga ega, axborot
texnologiyalaridan foydalanishga qodir, raqobatbardosh shaxs bo‘lib shakllanishiga zamin
yaratadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Soliyeva M. va boshqalar. Innovatsion ta’lim texnologiyalari. – Toshkent: TDPU, 2020.
2.
Mahmudova S. R. Raqamli pedagogika asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
3.
Yo‘ldoshev A. A., Kadirova N. B. Chet tillarini o‘qitishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalar. – Samarqand: SamDU, 2019.
4.
Toirova G. X. Ingliz tilini o‘qitishda multimediaviy vositalar. – Qarshi: Nasaf, 2023.
5.
Prensky, M. (2001). Digital Natives, Digital Immigrants. On the Horizon, 9(5), 1–6.
6.
Gilakjani, A. P. (2017). A review of the literature on the integration of technology into the
teaching and learning of English language skills. International Journal of English Linguistics,
7(5), 95–106.
7.
Hockly, N. (2018). Focus on Learning Technologies. Oxford University Press.
8.
Dudeney, G., Hockly, N., & Pegrum, M. (2013). Digital Literacies: Research and Resources
in Language Teaching. Routledge.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–2909-son qarori. “Xorijiy tillarni o‘rganish
tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”, 2017-yil 10-dekabr.
10.
www.teachingenglish.org.uk – British Council’ning ingliz tili o‘qituvchilari uchun
resurslar portali.
