ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
OILA VA OILAVIY QADRIYATLAR TUSHUNCHALARI TAHLILI
Atajanov Jaxongir Baxtiyarovich
O‘zbekiston respublikasi Jamoat xavfsizligi
universiteti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16351662
Zamonaviy jamiyatda oilaviy qadriyatlarning o‘zgarishi va bolalar tarbiyasi bilan bog‘liq
yangi muammolar yosh avlod uchun “oila” va “oilaviy qadriyatlar” tushunchalarini nazariy
jihatdan chuqurroq anglash zaruratini keltirib chiqardi. Oila qiyofasining o‘zgarishi, an’anaviy
asoslar va urf-odatlarning qadrsizlanishi, oilaning tarbiyaviy funksiyasining zaiflashishi -
bularning barchasi kelajakdagi oilalarning asosini tashkil etuvchi o‘sib kelayotgan avlodda
shakllanadigan oilaviy qadriyatlarga ta’sir qiladi. Jamiyat oilasiz, oila esa qadriyatlarsiz
mavjud bo‘la olmaydi, chunki ular oilaviy farovonlik va ijtimoiy rivojlanishning asosiy tarkibiy
qismlaridir. Jamiyatda shakllanayotgan qadriyat ustuvorliklari va har bir muayyan oiladagi
qadriyat yo‘nalishlari jamiyatimiz kelajagiga ta’sir ko‘rsatadi. Bularning barchasi zamonaviy
jamiyatda yashovchi yoshlar ongida shakllanayotgan oila va oilaviy qadriyatlarni
o‘rganishning dolzarbligini belgilaydi.
Ma’lumki, oila masalalari har doim ilmiy sohada katta mashhurlikka ega bo‘lgan. Turli
sohalardagi xorijiy olimlar o‘z tadqiqotlarida oila masalalariga e’tibor qaratganlar. Ilmiy
adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Rossiya va xorijiy olimlar tomonidan oila masalalariga
katta e’tibor qaratilmoqda. Shuningdek, tez o‘zgaruvchan dunyo va zamonaviy oilaning
rivojlanish tendensiyalari bilan bog‘liq zamonaviy tadqiqotlarga ehtiyoj sezilmoqda. Oilaning
to‘laqonli qiyofasini, oilaviy negizlarni, an’analarni tiklash va o‘sib kelayotgan yosh avlodda
oilaga nisbatan qadriyatli munosabatni shakllantirish bugungi kunda davlat va jamiyat
tomonidan qo‘yilgan ustuvor vazifalardan biridir.
Zamonaviy oilaning rivojlanish tendensiyalari oila va oilaviy qadriyatlarning zamonaviy
tushunchasini izlash zarurligini ko‘rsatmoqda. Yosh avlodning oila va oilaviy qadriyatlarni
zamonaviy tushunishi me’yoriy-huquqiy hujjatlardagi, shuningdek, ilmiy adabiyotlardagi
tasavvurlardan ancha farq qiladi. Jumladan, O.V.Kuchmayeva “davlat hujjatlarida taklif etilgan
an’anaviy oila modeli ko‘p jihatdan zamonaviy voqelikdan uzilib qolgan”ligini ta’kidlaydi.
Shuningdek, muallif davlatning an’anaviy oilaviy qadriyatlarni tarqatishga sun’iy ravishda
ko‘maklashishga urinishlari teskari natijaga olib kelishini ta’kidlaydi [1].
Muallif oilaning zamonaviy qadriyatlari va hayotiy ko‘rsatmalari davlat oila siyosati va
ilmiy adabiyotlarda keltirilganidan farq qiladi, degan fikrga qo‘shiladi. Ye.V.Mjelskayaning
fikricha, zamonaviy jamiyat uchun dolzarb bo‘lgan oilaviy qadriyatlarni o‘rganish uchun “oila”
va “oilaviy qadriyatlar” kabi asosiy tushunchalarni aniqlash muhimdir [2]. “Oila”
tushunchasining ilmiy ta’rifiga murojaat qilaylik. Oila ilmiy bilim shakllanishining barcha
bosqichlarida ta’limot ob’yekti bo‘lib kelgan. Shu munosabat bilan oilani ilmiy nuqtai
nazardan talqin qilishning bir nechta yondashuvlari mavjud: evolyusion, funksional, empirik
va ssiyentistik.
Bunda asosiy e’tibor tarix orqali oilaning shakllanishi va tashkil topishini ko‘rib
chiqadigan evolyusion yondashuvga tayanadi. Bu yondashuvni quyidagi olimlar qo‘llab-
quvvatlaganlar: N.N.Moiseyev, I.P.Prigojin, V.S.Stepin va boshqalar. Ushbu yondashuvga
qo‘shilgan holda vaqt o‘tishi bilan oila o‘z ma’nosi, shakli va vazifalarini o‘zgartirgan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
Uzoq tarix davomida oila o‘zgarib kelgan. Bu jamiyatning rivojlanishi va oilada er-xotin
o‘rtasidagi munosabatlar bilan bog‘liq. Ilmiy adabiyotlarda “oila” tushunchasining ko‘plab
ta’riflari mavjud, ammo tushunchaning o‘zi aniq ilmiy tavsifga ega emas. Bu tushunchaning
turli fanlar nuqtai nazaridan berilgan ta’rifini batafsil ko‘rib chiqamiz. Oila ko‘p qirrali
tushuncha sifatida turli fanlar: falsafa, sosiologiya, pedagogika va psixologiya nuqtai
nazaridan ko‘rib chiqilgan. Falsafa nuqtai nazaridan, Aristotelь va Platon qadimgi
davrlardayoq oila masalalarini o‘rganib, uni davlatni barpo etish va ijtimoiy hayotni tashkil
etish zarurati sifatida tushunganlar [3]. O‘rta asrlar falsafasida Avliyo Avgustin oilani din va
yagona funksiya - farzand ko‘rish va nasl qoldirish nuqtai nazaridan ko‘rib chiqqan [4].
F.Bekon oilada “insoniylik maktabi”ni ko‘rgan va oilaning tarbiyaviy funksiyasiga urg‘u bergan
– “ezgu ishlarga intilishni tarbiyalash” [5]. Sosiologiya nuqtai nazaridan, oila “a’zolari turmush
umumiyligi, o‘zaro axloqiy mas’uliyat va o‘zaro yordam orqali bog‘langan” ijtimoiy institut va
ijtimoiy birlashma sifatida qaraladi [6]. A.G.Xarchev oilaga nikoh yoki qon-qarindoshlik,
“turmushning umumiyligi va o‘zaro mas’uliyat” bilan bog‘liq bo‘lgan odamlarning birlashmasi
sifatida ta’rif beradi [7]. Ta’kidlash joizki, sosiologiyada oilani belgilashda oiladagi mas’uliyat
va oilaning jamiyat bilan o‘zaro munosabatlariga alohida e’tibor qaratiladi. Pedagogika nuqtai
nazaridan oila bola uchun birlamchi ijtimoiy institut hisoblanib, uning asosiy vazifasi bolalarni
dunyoga keltirish va tarbiyalashdan iborat.
Shunga muvofiq ravishda T.A.Kulikova bola shaxsini shakllantirishda oilaning roliga,
shuningdek, oilaning asosiy - tarbiyaviy vazifasiga urg‘u beradi. Muallifning fikricha, oila
a’zolari, albatta, nikoh yoki qarindoshlik munosabatlari, turmushning umumiyligi va o‘zaro
mas’uliyat bilan bog‘langan bo‘lib, bu, ayniqsa, aholining takror barpo bo‘lishi va bolalarni
tarbiyalash uchun zarurdir [8]. O.G.Proxorova oilani ijtimoiy-biologik birlik sifatida
tavsiflashda “uchlik munosabatlari - er-xotinlik, ota-onalik va qarindoshlik” tushunchasini
kiritadi. Muallif oilani “yagona umumiy oilaviy faoliyatga, er-xotinlik, qarindoshlik rishtalariga
asoslangan, aholining takror barpo bo‘lishi va oilaviy avlodlar davomiyligini, shuningdek,
bolalarning ijtimoiylashuvini amalga oshiruvchi insonlar jamoasi” sifatida kengroq ta’riflaydi
[9].
O.G.Proxorova oilaning tarbiyaviy funksiyasi va oilada bolaning ijtimoiylashuviga
alohida e’tibor qaratadi. Unga ko‘ra, u oilaning roli va qadriyatlarini o‘zgartirishning
zamonaviy sharoitida eng dolzarb hisoblanadi.
Ma’lumki, oila bola uchun birlamchi institut bo‘lib, unda oila obrazi va oiladagi xulq-
atvor modelining shakllanishiga yordam beradi.
Psixologiya nuqtai nazaridan oilani tushunish N.Ya.Solovyov tomonidan eng umumiy
bo‘lib, u oilaga quyidagicha ta’rif beradi: “bu jamiyatning kichik ijtimoiy guruhi, shaxsiy
turmushni tashkil etishning eng muhim shakli bo‘lib, er-xotin ittifoqi va qarindoshlik
aloqalariga, ya’ni er va xotin, ota-onalar va bolalar, aka-ukalar va opa-singillar hamda
birgalikda yashovchi va umumiy xo‘jalik yurituvchi boshqa qarindoshlar o‘rtasidagi
munosabatlarga asoslanadi” [10]. D.Ya.Raygorodskiyning “Oila psixologiyasi” kitobida oila
qarindoshlar, “er va xotin, ota-onalar va bolalar” o‘rtasidagi nikoh yoki qon-qarindoshlik bilan
bog‘langan va “tarixiy jihatdan aniq tashkil etilgan” munosabatlar tizimi sifatida ko‘rib
chiqiladi [11]. O‘z navbatida L.B.Shneyder quyidagi ta’rifni keltiradi: “Oila - bu murakkab ko‘p
qirrali tuzilma bo‘lib, u ijtimoiy institut, kichik guruh va o‘zaro munosabatlar tizimi sifatida
qaraladi” [12]. Shuni ta’kidlash kerakki, L.B.Shneyder oila ta’rifiga psixologik jihatni qo‘shib,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
6
oilaga munosabatlar, funksiyalar va qadriyatlar tizimi sifatida o‘z fikrini tasdiqlaydi. Shu
o‘rinda oilaga berilgan ko‘plab ta’riflarning semantik tahlili amalga oshirilgan bo‘lib, ularda
oilaning turli xususiyatlari va uni shakllantirish omillari ajratib ko‘rsatilgan. Bu esa “oila”
tushunchasining asosiy tarkibiy qismlarini shakllantirish imkonini bergan. Demak, “oila” - bu
nikoh yoki qon-qarindoshlik bilan bog‘langan, birgalikda yashash, umumiy manfaatlar,
mas’uliyat, umumiy turmush, o‘zaro yordamga asoslangan va ijtimoiy ustanovkalar manbai
bo‘lgan kishilarning ijtimoiy guruhidir. Ushbu ta’rifni to‘liq deb bo‘lmaydi, chunki zamonaviy
oilalar fuqarolik nikohi rasmiylashtirilmagan, shuningdek, bir hududda yashamaydigan
bo‘lishi mumkin. “Oila” tushunchasini o‘rganishda “oilaviy qadriyatlar” tushunchasi va unga
kiruvchi elementlarni ham ochib berish lozim. Oila uchun oilaviy qadriyatlar oilaning asosiy
tamoyillari va poydevoridir. “Bu oiladagi hayot bilan bog‘liq ob’yektlarning muhimligi
ko‘rsatkichlari, ma’naviy-axloqiy yo‘nalishlardir” [2.].
I.Artamonovaning fikricha, oila ijtimoiy institut bo‘lib, munosabatlar, qadriyatlar va
yo‘nalishlarning manbai hisoblanadi [13]. Bu qonuniy, chunki oila bola uchun qadriyatlar va
munosabatlarning eng asosiy manbai hisoblanadi.
Shunday qilib, bola o‘z xatti-harakatlari va turmush tarzini o‘z oilasi va undagi
qadriyatlarga qarab baholaydi. Oilaviy qadriyatlarning zamonaviy va ilmiy tushunchasini
batafsilroq ko‘rib chiqamiz. Ilmiy adabiyotlarda oilaviy qadriyatlarning yagona ta’rifi mavjud
emas, ba’zi ta’riflarni taqqoslab, ushbu tushunchaning muhim tarkibiy qismlarini ajratib
ko‘rsatamiz.
Oila psixologiyasiga oid atamalar lug‘atida oilaviy qadriyatlar “oilaviy maqsadlar,
hayotiy faoliyatni tashkil etish usullari va o‘zaro munosabatlarni tanlashga ta’sir
ko‘rsatadigan” oilaga xos tasavvurlar sifatida qaraladi [14]. Faylasuf va sosiolog N.I.Lapin
oilaviy qadriyatlarni oila uchun “ob’yektlar ahamiyatining ijobiy yoki salbiy ko‘rsatkichlari”
deb ta’riflaydi. Bu o‘rinda u oilani birgalikdagi faoliyat, manfaatlar, ehtiyojlar va ijtimoiy
munosabatlarga ega bo‘lgan nikoh rishtalari yoki qon-qarindoshlik asosida tuzilgan odamlar
ittifoqi sifatida ta’riflaydi [15]. V.V.Nikolina oilaviy qadriyatlarni “jamiyatda tarbiyalanadigan,
oilaviy maqsadlar, hayotiy faoliyatni tashkil etish usullari va o‘zaro munosabatlarni tanlashga
ta’sir ko‘rsatadigan oila haqidagi tasavvurlar majmui” dyeb hisoblaydi [16]. L.M.Pankova
oilaviy qadriyatlarni ma’naviy-axloqiy nuqtai nazardan axloqiy va diniy e’tiqodlar, muayyan
oila uchun ideallar sifatida talqin qiladi. Olimning ishonchi komilki, oilaviy qadriyatlarni
asrab-avaylash oilada farovonlikka olib keladi. Shuningdek, u oilaning quyidagi asosiy
qadriyatlarini ajratib ko‘rsatadi: “sevgi, bolalar, barchaning sog‘lig‘i va birgalikda
o‘tkaziladigan bo‘sh vaqt” [17]. S.P.Akutina va L.M.Pankova bilan hamfikr bo‘lib, oilaviy
qadriyatlarni ham ma’naviy-axloqiy tarbiya nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadi. Muallif oiladagi
qadriyatlarni butun jamiyat tomonidan ma’qullangan yo‘nalishlar sifatida belgilaydi. U oilaviy
qadriyatlar har bir oilada intilish kerak bo‘lgan ideal ekanligiga ishonadi, ular ideal oilani
yaratishning maqsadli jarayonini belgilaydi” [18]. Shunday qilib, ilmiy ta’riflarni
umumlashtirib, xulosa qilish mumkinki, oilaviy qadriyatlar fan nuqtai nazaridan asosan
ma’naviy-axloqiy va diniy qadriyatlarning bir qismi sifatida qaraladi. Oilaviy qadriyatlarning
keng tushunchasini shakllantirishga harakat qilamiz. Unga ko‘ra, oilaviy qadriyatlar - bu oila
haqidagi tasavvurlar, oila a’zolari o‘rtasidagi munosabatlarga, oiladagi xulq-atvor qoidalari va
me’yorlariga, oilaviy maqsadlarga va oila hayotini tashkil etish usullariga ta’sir ko‘rsatadigan
qadriyatlar va axloqiy ko‘rsatmalar to‘plamidir.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
7
Zamonaviy tushunchada oiladagi eng muhim elementlar oilaning hissiy
himoyalanganligi va dinamikasidir. Yosh avlod so‘rovnomasidan qanday oilaviy qadriyatlarni
ajratib olish mumkin? Zamonaviy jamiyat uchun so‘rovnoma natijalarida ko‘rsatilgan quyidagi
oilaviy qadriyatlar dolzarbdir: sevgi, hurmat, ishonch, qo‘llab-quvvatlash, o‘zaro tushunish,
tanlov erkinligi, hissiy himoya, oilaning farovonligi va rivojlanishi.
Boshqa zamonaviy tadqiqotlar ham yosh avlodning oilaviy qadriyatlari ro‘yxatini
to‘ldiradi: “er-xotinlik sadoqati; hurmat va mehr-oqibat; oilaning an’analari va urf-odatlarini
hurmat qilish; sog‘lom turmush tarzi; oilaviy dam olish” [19]. Asosiy o‘zgarishlardan biri bu
individuallashtirish va shaxsiy yutuqlar va muvaffaqiyatlarga yo‘naltirishdir, ammo asosiy
oilaviy qadriyatlar o‘zgarishsiz qoldi. Shuni ta’kidlash kerakki, oila hali ham eng muhim
ijtimoiy institutlardan biri bo‘lib, shu bilan birga insoniyat jamiyati tarixining ko‘p qismida
odamlarning aksariyati uchun asosiy hayotiy qadriyat bo‘lib kelgan.
Oilaviy ustanovkalarga “oilaviy qadriyatlar” - bu qadriyatlar, oila haqidagi tasavvurlar va
axloqiy mo‘ljallar, oilaviy maqsadlar, oila a’zolari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar qoidalari,
oila hayot faoliyatini tashkil etish usuli kabi tushunchalar kiradi.
Zamonaviy avlodning asosiy oilaviy qadriyatlari mehr-muhabbat, hurmat, ishonch,
o‘zaro hurmat, tushunish va qo‘llab-quvvatlashdir. Aynan shu qadriyatlarni kelajak avlodga
singdirish, oila a’zolarining funksiyalari va roli, oilaning an’analari va jamiyat hamda har bir
shaxs uchun ahamiyati haqida oiladan namuna ko‘rsatish muhimdir. Zamonaviy oilalarda
oilaning asosiy postulatlari, xususan, sevgi va hurmat doimo muhim bo‘lib kelgan. Ammo
shuni ta’kidlash kerakki, oila ilmiy tushunchaga nisbatan zamonaviy oila tushunchasiga
o‘zgartirishlar kiritgan jamiyat bilan birga rivojlanadi. Bu fuqarolik nikohi, oiladagi maishiy
hayot, rollarni taqsimlash, yosh avlodda oila qurish va uni rivojlantirish uchun maqsadlar
qo‘yish va rag‘batlantirish masalalariga taalluqlidir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Кучмаева О. В. Идеальная модель семьи в глазах россиян и стратегия по
повышению ценности семейного образа жизни // Экономика. Налоги. Право. 2019. Т.
12, № 2. С. 70–82.
2.
Мжельская Е. В. Современные подходы к сущности понятия «Семейные ценности»
// Самарский научный вестник. 2013. № 4 (5). С. 1113–116.
3.
Платон. Законы // Платон. Сочинения в 4 т. / под общ. ред. А. Ф. Лосева и В. Ф.
Асмуса. СПб., 2007. Т. 3, Ч. 2. С. 89–513.
4.
Августин Блаженный. Исповедь // Августин Блаженный. Об истинной религии.
Тео логический трактат. Минск: Харвест, 1999. С. 517–805.
5.
Бэкон Ф. Опыты, или Наставления нравственные и политические // Бэкон Ф. Сочи
нения. М.: Мысль, 1978. Т. 2.
6.
Антонов А. И., Медков В. М. Социология семьи. М.: Из-во МГУ, 2003.
7.
Харчев А. Г. Социология семьи: проблемы становления науки. М.: Центр
социального прогнозирования, 2003. 339 с.
8.
Куликова Т. А. Семейная педагогика и домашнее воспитание: учебник для
студентов сред. пед. учеб. заведений. 2-е изд., испр. и доп. М.: Академия, 2002. 232 с.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
8
9.
Прохорова О. Г., Холостова Е. И. Семьеведение. Теория и практика: учебник для ака
демического бакалавриата. 2-е изд., перераб. и доп. М.: Юрайт, 2020. 379 с.
10.
Соловьев Н. Я. Брак и семья сегодня. Вильнюс, 1977. 226 с.
11.
Райгородский Д. Я. Психология семьи: учеб. пособие для фак. психологии,
социологии, экономики, журналистики. Самара: БАХРАХ-М, 2007. 752 с.
12.
Шнейдер Л. Б. Основы семейной психологии: учеб. пособие. М.: Изд-во
Московского психолого-социального ин-та; Воронеж: Изд-во НПО «МОДЭК», 2003. 928 с.
13.
Психология семейных отношений с основами семейного консультирования: учеб.
пособие для студентов высших учеб. заведений / Е.И.Артемонова, Е. В.Екжанова, Е. В.
Зырянова и др.; под ред. Е. Г. Силяевой. М.: Академия, 2002.
14.
Олифирович Н. И., Зинкевич-Куземкина Т. А., Велента Т. Ф. Глоссарий терминов.
Психология семейных кризисов. М., 2006.
15.
Лапин Н. И. Социальные ценности и реформы в кризисной России //
Социологические исследования. 1993. № 9. C. 17–28.
16.
Николина В. В. Дети, молодежь и духовность: ценности и цели // Воспитание
ценности и цели. Н. Новгород, 2004. С. 6–15.
17.
Панкова Л. М. Человек и семья: философский анализ формирования культуры
брачно-семейных отношений: дис. … д-ра пед. наук. СПб., 2006. 385 с.
18.
Акутина С. П. Семейный уклад в воспитании духовно-нравственных ценностей
школьников // Ярославский педагогический вестник. 2009. № 2. С. 51–54.
19.
Евстафьева Ю. В. Семейные ценности россиян. Роль СМИ в формировании
семейных ценностей // Молодой ученый. 2017. № 18 (152). С. 291–292. URL:
https://moluch. ru/archive/152/43172/ (дата обращения: 20.01.2021).
