ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
41
ASHTARXONIYLAR TASHQI SIYOSATI VA SAVDO MUNOSABATLARI
Abraykulova Nigora Namazovna
Oʻqituvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16538758
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Ashtarxoniylar sulolasining tashqi siyosati va xalqaro
savdo munosabatlari tizimli ravishda tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
Ashtarxoniylar sulolasi, tashqi siyosat, Buxoro xonligi, xalqaro savdo,
diplomatik aloqalar, karvon yo‘llari, Rossiya bilan munosabatlar, Eron-Buxoro aloqalari,
Hindiston savdosi, bojxona tizimi, XVII asr, iqtisodiy siyosat.
Markaziy Osiyo tarixida Ashtarxoniylar sulolasi muhim o‘rin tutadi. Ular Movarounnahr
hududida Shayboniylar sulolasidan keyin 1599 yildan boshlab hukmronlikni o‘z qo‘llariga
olgan va Buxoro xonligini siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlantirishda muayyan iz
qoldirgan. Bu davrda xonlik ichki barqarorlikka erishishga, viloyat va qishloqlarda markaziy
hokimiyatning ta’sirini kuchaytirishga harakat qilgan. Shu bilan birga, tashqi siyosat va xalqaro
savdo munosabatlarini shakllantirishga alohida e’tibor qaratilgan.
Ashtarxoniylar davrida tashqi siyosat asosan real siyosiy ehtiyojlar, geografik joylashuv
va davr sharoitlaridan kelib chiqqan holda olib borilgan. Ayniqsa, Rossiya bilan aloqalar
bosqichma-bosqich rivojlangan bo‘lib, bu orqali Buxoro xonligi o‘zini xalqaro maydonda
mustaqil va qudratli davlat sifatida ko‘rsatishga intilgan. Eron, Hindiston, Xitoy kabi davlatlar
bilan olib borilgan elchilik missiyalari va savdo aloqalari esa xonlik tashqi siyosatining iqtisodiy
omillar bilan chambarchas bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.
Buxoro xonligining iqtisodiy siyosatida savdo muhim o‘rin tutgan. Xususan, xalqaro
karvon yo‘llarining xavfsizligini ta’minlash, savdogarlarning huquqlarini himoya qilish, bojxona
tizimini yo‘lga qo‘yish kabi choralar xonlikning iqtisodiy salohiyatini oshirishga xizmat qilgan.
Ashtarxoniylar o‘z davrida xalqaro savdo tizimining muhim ishtirokchisiga aylanishga harakat
qilgan. Ayniqsa, ipak, ziravorlar, qimmatbaho toshlar, jun, charm va boshqa mahsulotlar asosiy
savdo tovarlari bo‘lgan.
Shuningdek, bu davrda yuritilgan tashqi siyosiy yo‘nalishlar orqali diniy va madaniy
aloqalar ham shakllanib borgan. Diplomatik maktublar, sovg‘alar, rasmiy delegatsiyalar orqali
boshqa davlatlar bilan o‘zaro hurmat va hamkorlik asosida aloqalar mustahkamlangan. Mazkur
maqolada aynan shu tashqi siyosiy faoliyat va savdo munosabatlarining tarixiy manbalar
asosida tahlili amalga oshiriladi.
Eng avvalo, tarixiy-tahliliy metod yordamida XVII–XVIII asrlar Buxoro xonligi tarixida yuz
bergan asosiy siyosiy voqealar, elchilik aloqalari, savdo yo‘llarining holati, davlatlararo bitimlar
kabi masalalar tarixiy manbalar asosida tahlil qilindi. Bunda arab, fors va turkiy tillarda
yozilgan manbalar, shuningdek, rus arxivlaridagi diplomatik yozishmalar asosiy material
sifatida xizmat qildi.
Ashtarxoniylar sulolasining tashqi siyosati va savdo munosabatlari XVII–XVIII asrlarda
Markaziy Osiyodagi siyosiy-iqtisodiy muhitni shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Bu davrda
Buxoro xonligi tashqi siyosatni asosan uch asosiy tamoyil asosida olib borgan: muvozanat,
iqtisodiy manfaat va siyosiy barqarorlikni ta’minlash. Ashtarxoniylar tashqi siyosatda
ehtiyotkor, ammo faol yondashuvni tanlab, qo‘shni davlatlar bilan do‘stona va ba’zida strategik
raqobatga asoslangan munosabatlarni yuritganlar.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
42
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Ashtarxoniylar tashqi siyosati birinchi navbatda Rossiya bilan
bo‘lgan aloqalarda yaqqol namoyon bo‘lgan. Xususan, XVII asr boshlaridan boshlab Buxoro-
Rossiya diplomatik va savdo munosabatlari faollashgan. Moskva bilan elchilik aloqalari
o‘rnatilib, ikki tomonlama savdo karvonlari tashkil etilgan. Rossiya orqali Yevropaga
chiqarilgan mahsulotlar — ipak, charm, gilam, qimmatbaho toshlar hamda Buxoro orqali olib
kirilgan qurol-yarog‘, metall buyumlar o‘zaro iqtisodiy manfaatlar asosida shakllanganini
ko‘rsatadi. Bu savdo aloqalari Buxoro xonligining iqtisodiy rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
Shuningdek, Safaviylar davlati bilan bo‘lgan munosabatlar ham muhim o‘rinni egallagan.
Garchi Eron bilan diniy farqlar sababli (shia va sunniylik) ziddiyatlar bo‘lgan bo‘lsa-da, ayrim
davrlarda siyosiy muvozanatni saqlash maqsadida elchilar yuborilgan va savdo aloqalari
davom ettirilgan. Eron orqali Hindiston va Yaqin Sharq bozorlariga chiqish imkoniyati saqlab
qolinishga intilgan. Bu esa Ashtarxoniylar tashqi siyosatining pragmatik va moslashuvchan
bo‘lganini tasdiqlaydi.
Hindiston bilan munosabatlar esa alohida tahlilga loyiq. Boburiylar bilan qondosh va
diniy yaqinlik tufayli Buxoro va Hindiston o‘rtasida iliq munosabatlar mavjud bo‘lgan.
Ashtarxoniylar ushbu aloqalardan unumli foydalanganlar: savdo aloqalari yo‘lga qo‘yilgan, ilm-
fan va madaniyat borasida fikr almashinuvi sodir bo‘lgan. Buxorolik savdogarlar Hindistonda
faoliyat yuritgan, Hindistondan esa dorivor o‘simliklar, rangli toshlar, matolar olib kelingan.
Xitoy va Sharqiy Turkiston bilan olib borilgan savdo aloqalari orqali Ashtarxoniylar
xonligi Ipak yo‘lining muhim bo‘g‘iniga aylangan. Ayniqsa, Qo‘qon, Toshkent, Andijon orqali
o‘tuvchi savdo yo‘llari orqali Sharqiy Osiyo bilan savdo qilinib, bu yo‘nalishlar orqali ipek,
chinni buyumlar va boshqa mahsulotlar o‘tgan. Buxoro xonlari ushbu karvon yo‘llarining
xavfsizligini ta’minlash uchun maxsus harbiylashgan guruhlar tashkil etgan.
Savdo tizimining muhim elementi — bojxona siyosati ham Ashtarxoniylar davrida
tizimlashtirilgan. Bojxona punktlari orqali karvonlardan soliqlar undirilgan, bu esa xazinaga
muhim daromad keltirgan. Shuningdek, xorijiy savdogarlar uchun maxsus tartib-qoidalar
belgilangan va ularning xavfsizligi davlat kafolatida bo‘lgan. Bu holat Ashtarxoniylar tomonidan
iqtisodiy siyosatga katta e’tibor qaratilganini ko‘rsatadi.
Tahlillardan ko‘rinadiki, Ashtarxoniylar tashqi siyosati ko‘proq siyosiy barqarorlikni
saqlash, o‘z hududiy yaxlitligini himoya qilish va iqtisodiy manfaatlarga asoslangan bo‘lgan.
Elchilik maktublari, savdo bitimlari, chegara nizolari yuzasidan olib borilgan diplomatik
muzokaralar, albatta, Buxoro xonligi siyosiy elitasining siyosiy tajribaga ega bo‘lganidan dalolat
beradi. Xonlik tashqi siyosatini muvozanatli ravishda yuritib, o‘zining geosiyosiy mavqeini
saqlab qolishga erishgan.
Shu bilan birga, ilmiy manbalar asosida olib borilgan tahlillar Ashtarxoniylar siyosatida
savdo aloqalari faqat iqtisodiy manfaat emas, balki siyosiy kuch vositasi sifatida ham xizmat
qilganini ko‘rsatadi. Ya’ni, savdo orqali ittifoqchilik aloqalari mustahkamlangan, raqib
kuchlarga iqtisodiy bosim o‘tkazish mexanizmlari shakllantirilgan.
Ashtarxoniylar sulolasi davrida Buxoro xonligining tashqi siyosati va xalqaro savdo
aloqalari mintaqaviy va global geosiyosiy jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Sulola
tashqi siyosatda real siyosiy manfaatlarga asoslangan, muvozanatli va ehtiyotkor yondashuvni
tanlab, o‘z davlatchiligi barqarorligini ta’minlashga erishgan. Ayniqsa, Rossiya, Eron, Hindiston,
Xitoy kabi davlatlar bilan o‘rnatilgan diplomatik va savdo aloqalari Ashtarxoniylar tashqi
siyosatining ko‘lami keng bo‘lganidan dalolat beradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
43
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, tashqi siyosiy faoliyat iqtisodiy manfaatlar bilan uzviy bog‘liq
bo‘lib, savdo yo‘llarining faollashtirilishi, bojxona tizimining rivoji, xorijiy savdogarlar uchun
yaratilgan qulay sharoitlar xonlik iqtisodiy siyosatining asosiy yo‘nalishlarini tashkil etgan.
Xalqaro savdo aloqalarining muvaffaqiyatli yo‘lga qo‘yilishi Buxoro xonligining iqtisodiy
salohiyatini mustahkamlash, siyosiy mustaqilligini ta’minlash va xalqaro maydondagi mavqeini
oshirishga xizmat qilgan.
Ashtarxoniylar davrida yuritilgan tashqi siyosat davlat manfaatlarini himoya qilish, raqib
kuchlarga nisbatan diplomatik va iqtisodiy muvozanatni saqlash, shuningdek, do‘stona
munosabatlar orqali barqarorlikka erishish tamoyillariga asoslangan. Ularning tashqi siyosiy
tajribasi bugungi kunda ham Markaziy Osiyo davlatlarining tashqi siyosat strategiyalarini
shakllantirishda muhim tarixiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Ashtarxoniylar sulolasi o‘z davridagi murakkab siyosiy va iqtisodiy sharoitlarda tashqi
siyosat va savdoni o‘zaro uyg‘unlashtirib, Buxoro xonligini mintaqaning yirik siyosiy-iqtisodiy
markazlaridan biriga aylantira olgan. Ularning tashqi siyosati – muvozanat, manfaat, madaniy-
diplomatik aloqalar uyg‘unligiga asoslangan tarixiy model sifatida e’tiborga loyiqdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, I. A. (2000).
Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch
. Toshkent: Ma’naviyat.
2.
Qosimova, D. (2017). Ashtarxoniylar davri Buxoro xonligining tashqi siyosati.
O‘zbekiston
tarixi
(4), 45–51.
3.
Jo‘rayev, N. (2005).
O‘zbekiston tarixi: Ashtarxoniylar va Mang‘itlar davri
. Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
4.
Rajabov, A. (2009).
Buxoro xonligi diplomatik aloqalari tarixi
. Samarqand: Samarqand
davlat universiteti nashriyoti.
5.
Normurodov, M. (2015). Ashtarxoniylar davrida savdo yo‘llari va karvonlar harakati.
Ilm
va taraqqiyot
, 3(1), 58–63.
6.
Saidov, A. (2008).
Markaziy Osiyoda xalqaro savdo va iqtisodiy aloqalar (XVI–XIX asrlar)
.
Toshkent: Fan.
7.
Ahmedov, H. (1990).
O‘zbekistonning diplomatik aloqalari tarixidan
. Toshkent: O‘qituvchi.
8.
Haydarov, S. (2021). Buxoro xonligining Rossiya bilan diplomatik munosabatlari.
Tarix va
bugun
, 2(10), 74–81.
9.
Salohiddinov, A. (2004).
O‘zbek davlatchiligi tarixidan
. Toshkent: Universitet.
10.
Mamarasulov, B. (2013). Ashtarxoniylar davrida iqtisodiy siyosatning shakllanishi.
Tarixiy meros
, 1(2), 36–42.
