ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
31
INGLIZ TILIDAGI POLISEMIYA VA OMONIMIYANING SEMANTIK TAHLILI
Shirinboyeva Hilola Xolbek qizi
Samarqand davlat chet tillari instituti
ingliz tili nazariy aspektlari stajyor o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16538636
Annotatsiya.
Mazkur maqolada ingliz tilidagi polisemiya va omonimiyaning semantik
jihatlari o‘rganiladi. Polisemiya bir so‘zning bir nechta o‘zaro bog‘liq ma’nolarga ega bo‘lishini
bildirsa, omonimiya esa shakli bir xil, ammo ma’nosi butunlay farq qiluvchi so‘zlarga nisbatan
ishlatiladi. Maqolada ushbu tushunchalarning farqlari, o‘xshashliklari va tilda tutgan o‘rni
misollar asosida tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
polisemiya, omonimiya, semantik tahlil, ingliz tili, leksik ma’no.
Ingliz tilida ko‘plab so‘zlar bir nechta ma’nolarga ega bo‘lib, bu holat tilshunoslikda
polisemiya deb ataladi. Shu bilan birga, bir xil talaffuz va yozilishga ega bo‘lgan, biroq ma’nosi
har xil so‘zlar omonimlar deb yuritiladi. Ushbu ikki hodisa til o‘rganuvchilar uchun chalkashlik
tug‘dirishi mumkin. Shu sababli ular orasidagi semantik tafovutlarni tahlil qilish muhim ilmiy
va amaliy ahamiyatga ega.
Polisemiya — bu bir so‘zning bir nechta, o‘zaro bog‘liq ma’nolarga ega bo‘lishidir. Bu
tilning rivojlanishidagi tabiiy jarayonlardan biridir. Masalan: “Head” so‘zi
– 1) inson bosh qismi
(the head of a person); 2) rahbar (head of the department); 3) navbat boshida turgan kishi (at
the head of the queue). Bu misollar so‘zning asosiy ma’nosidan kelib chiqqan holda boshqa
ma’nolar hosil qilganini ko‘rsatadi. Shunday qilib, polisemiya tilning iqtisodiyligi va ifoda
imkoniyatining kengligiga xizmat qiladi. Bir so‘z turli kontekstlarda ishlatilishi orqali tilda
uslubiy va semantik boylikni yuzaga keltiradi.
Omonimlar esa – bu shaklan bir xil, lekin ma’nosi mutlaqo farq qiluvchi so‘zlardir.
Omonimiyalarning yuzaga kelishi asosan fonetik o‘xshashliklar va tarixiy leksik o‘zgarishlar
bilan bog‘liq. Masalan: “Bank” so‘zi – 1) moliyaviy muassasa (a financial bank); 2) daryo yoki
ko‘l bo‘yidagi qirg‘oq (river bank). Yoki “Bat” so‘zi – 1) baseball uchun tayoqcha (a cricket bat);
2) hayvon (a bat – flying mammal). Bu so‘zlar o‘zaro leksik yoki semantik bog‘lanishga ega
emas, lekin talaffuzi va yozilishi bir xil. Bu ularni polisemiya emas, balki omonimiya qilishiga
sabab bo‘ladi.
Jadval-1. Polisemiya va omonimiyaning semantik xususiyatlarining taqoslanishi
TAQOSLASH
MEZONI
POLISEMIYA
OMONIMIYA
Ma’nolar orasidagi
bog‘liqlik
Ma’nolar o‘zaro semantik jihatdan
bog‘liq
Ma’nolar o‘zaro bog‘liq
emas
Yuzaga kelish
sababi
Semantik kengayish (bir so‘zning
kontekst asosida kengayib borishi)
Tarixiy fonetik o‘zgarishlar
yoki tasodifiy o‘xshashliklar
Tuzilish manbai
Bir so‘zning turli kontekstda
ma’nolari evolyutsiyalashgan
Har xil kelib chiqishga ega
so‘zlarning fonetik jihatdan
mos tushishi
Kontekstdagi rol
Ma’no kontekst orqali aniq bo‘ladi,
lekin umumiy semantik bog‘liqlik
mavjud
Kontekstda faqat mustaqil
so‘z ma’nosi aniqlanadi,
bog‘liqlik yo‘q
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
32
Misollar
Head (bosh qism, rahbar, navbat
boshlovchisi)
Bat (uchadigan hayvon,
beysbol tayoqchasi)
Leksik birliklar
soni
Bitta leksik birlik, ko‘p ma’noga
ega
Tashqi ko‘rinishda bir xil,
lekin aslida ikki yoki undan
ortiq alohida birliklar
Leksik tahlilda
ahamiyati
Sinonim, antonim, metafora va
konnotatsiya bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin
Har bir omonim alohida
lug‘aviy birlik sifatida
o‘rganiladi
Shunday qilib, polisemiya va omonimiyani aniqlash, tarjima qilish, leksik analiz, til o‘qitish
va sun’iy intellekt uchun muhim ahamiyatga ega. Masalan, kontekstga qarab “bank” so‘zining
qaysi ma’noda ishlatilganini aniqlash tarjima sifatini belgilaydi. AI modellar, matnlarni
avtomatik tahlil qiluvchi dasturlar uchun ham bu ikki hodisani farqlash zarur. Chunki biror
so‘zning noto‘g‘ri kontekstda tahlili noto‘g‘ri tarjima yoki xulosa berish xavfini oshiradi.
Jadval-2. Polisemiya va omonimiya misollari jadvali
So‘z
Turi
Ma’nosi 1
Ma’nosi 2
Izoh
Head
Polisemiya
Inson bosh qismi
Bo‘lim rahbari (e.g.
head of the
department)
Bir-biriga
semantik jihatdan
bog‘liq
Foot
Polisemiya
Oyoq qismi
Tog‘ yoki sahifaning
pastki qismi
Kengaygan
ma’nolar
Bank
Omonimiya Moliyaviy muassasa
Daryo qirg‘og‘i
Shakl bir xil,
ma’no butunlay
boshqacha
Bat
Omonimiya
Uchadigan hayvon
Sport anjomlari
(kriket yoki beysbol
tayoqchasi)
Umuman
bog‘lanmagan ikki
ma’no
Bright
Polisemiya
Yorqin (nur)
Aql-idrokli (a
bright student)
Abstrakt ma’no
kengaygan
Match
Omonimiya
Mos keladigan
narsa yoki kishi
Gugurt cho‘pi (to
light a match)
Ikkalasi alohida
kelib chiqishga
ega
Spring
Omonimiya
Bahor fasli
Suv manbai /
Otiluvchi mexanik
qismlar
Tarixan boshqa
manbalardan
shakllangan
Yuqoridagi 2-jadvalda ingliz tilidagi polisemiya va omonimiya hodisalari semantik
jihatdan tahlil qilingan holda, ular orasidagi asosiy farqlar misollar orqali yoritilgan. Shu tariqa,
jadval orqali talabalar ingliz tilidagi so‘zlarning semantik ko‘pma’noliligini (polisemiya) va
mustaqil, o‘xshash shakldagi ma’no tafovutlarini (omonimiya) oson farqlay oladi. Bu esa
tarjima, leksik tahlil va til o‘qitish jarayonida muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Xulosa.
Ingliz tilidagi polisemiya va omonimiya – til leksik tizimining asosiy hodisalaridan
hisoblanadi. Ularning farqlarini tahlil qilish semantik tadqiqotlar, tarjima nazariyasi, til o‘qitish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
33
va tilshunoslikning boshqa sohalarida muhim ahamiyat kasb etadi. To‘g‘ri kontekstual tahlil
so‘z ma’nolarining chuqur anglashiga va ularni to‘g‘ri qo‘llashga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Palmer, F. R. (2021). Semantics. Cambridge University Press.
2.
Cruse, D. A. (2023). Lexical Semantics. Cambridge University Press.
3.
Jackson, H. & Amvela, E. Z. (2022). Words, Meaning and Vocabulary. Continuum.
4.
Fromkin, V., Rodman, R., & Hyams, N. (2018). An Introduction to Language. Cengage
Learning.
5.
Lyons, J. (2023). Linguistic Semantics: An Introduction. Cambridge University Press.
