ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
150
QO‘NG‘IROTLAR ETNIK TARIXINING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Normamatov Maqsud Jonuzoq o`g`li
Kasbi tumani 5-umumta’lim maktabi Tarix fani o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16734946
Annotatsiya
Mazkur maqolada o‘zbek xalqining shakllanish jarayonida qo‘ng‘irotlarning tutgan o‘rni,
ularning etnik tarixiga doir tarixiy, etnografik, antropologik va arxeologik manbalar tahlili
asosida yoritilgan. Qo‘ng‘irotlar etnografik guruh sifatida o‘zbek elatining tarkibiy qismi bo‘lib,
ularning tarixiy rivojlanishi va madaniy xususiyatlari mazkur maqolada IMRAD uslubida
tizimlashtirilgan holda bayon qilingan.
Аннотация
В данной статье освещается роль кунгратов в формировании узбекского народа, их
этническая
история
на
основе
анализа
исторических,
этнографических,
антропологических и археологических источников. Кунграты как этнографическая
группа являются составной частью узбекской народности, их историческое развитие и
культурные особенности изложены в статье по структуре IMRAD.
Annotation
This article explores the role of the Qongirot in the formation of the Uzbek people and
presents their ethnic history based on historical, ethnographic, anthropological, and
archaeological sources. As an ethnographic group, the Qongirot are an integral part of the Uzbek
nation, and their historical development and cultural characteristics are presented using the
IMRAD format.
Kalit so‘zlar:
qo‘ng‘irotlar, etnografik guruh, subetnos, o‘zbeklar etnogenezi, tarixiy-
etnografik manbalar
Ключевые слова:
кунграты, этнографическая группа, субэтнос, этногенез узбеков,
историко-этнографические источники
Keywords:
Qongirot, ethnographic group, subethnos, Uzbek ethnogenesis, historical-
ethnographic sources
Kirish
Insoniyat tarixini o‘rganish har doim dolzarb masalalardan biri bo‘lib kelgan. Bu tarixiy
haqiqatni anglash, tarixiy jarayonlarga ilmiy jihatdan xolislik bilan yondashish va ularni
falsafiy-mantiqiy asosda tahlil qilishni talab etadi. Ayniqsa, O‘zbekiston hududida shakllangan
etnoslar, shu jumladan, qo‘ng‘irotlar subetnosining o‘rni, ularning tarixiy taraqqiyoti va
madaniy xususiyatlari mustaqil tadqiqot mavzusiga aylangan. Qo‘ng‘irotlar haqida tarixiy
manbalarda Sharafuddin Ali Yazdiy, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Abulg‘oziy va boshqa
tarixchilar tomonidan muhim ma’lumotlar berilgan bo‘lib, bu manbalar orqali ular haqida
dastlabki tarixiy tasavvurlar shakllangan [Yazdiy, 1425], [Abulg‘oziy, XVII asr], [Navoiy, XV asr].
Shu bilan birga, o‘zbek xalqining etnogenezida ishtirok etgan yirik etnik guruhlar tarkibida
qo‘ng‘irotlar alohida mavqe egallagan bo‘lib, ularning tarixiy joylashuvi, til xususiyatlari,
turmush tarzidagi o‘ziga xos belgilar asosida mustaqil etnografik birlik sifatida qaralmoqda.
Tadqiqot uslubi
Ushbu maqolada tarixiy-etnografik, qiyosiy-tarixiy va geneologik metodlardan
foydalanildi. Tadqiqotning nazariy-metodologik asosi sifatida tarixiy manbalarga ilmiy tanqidiy
yondashuv, etnografik holatlarni dala materiallari asosida o‘rganish va antropologik kuzatuvlar
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
151
asos qilib olindi. Qo‘ng‘irotlar etnik tarixi ilmiy manbalar, tarixiy hujjatlar, arxeologik
topilmalar hamda mavjud genealogik jadval va og‘zaki rivoyatlar asosida o‘rganildi. Xususan,
Q.Najimov, B.X. Karmisheva, M.Usmonov, I.F. Sitnyakovskiy singari olimlarning ekspeditsiya
materiallari asosiy tahlil obyekti bo‘lib xizmat qildi [Najimov, 1958], [Karmisheva, 1976].
Tadqiqotda qo‘ng‘irotlarning o‘zbek, qozoq, qoraqalpoq, turkman xalqlari tarkibidagi holati
qiyosiy jihatdan ko‘rib chiqildi.
Tadqiqot natijalari
Tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatadiki, qo‘ng‘irotlar o‘zbek xalqining tarkibiy qismi
bo‘lib, ular o‘z lahjasi, turmush tarzi, an’anaviy ijtimoiy tuzilmasi va madaniy merosi bilan
ajralib turgan subetnos sifatida e’tirof etiladi. Ayniqsa, Surxon vohasida yashovchi qo‘ng‘irotlar
o‘ziga xos antropologik ko‘rinishi bilan boshqa etnik guruhlardan farqlanadi. Q.Najimovning
1950–1951 yillardagi antropologik ekspeditsiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, bu hududdagi
qo‘ng‘irotlarda mo‘g‘ul irqi belgilarining ayrim elementlari – braxitsefal kallaning shakli,
yuzning yassi tuzilishi va ko‘z orbitasining torligi kabi xususiyatlar kuzatilgan bo‘lib, ular
yevropeoid-mongoloid aralash irqiy tipga mansubligini ko‘rsatadi [Najimov, 1958].
XIX asr oxiri va XX asr boshlariga kelib, qo‘ng‘irotlar yarim ko‘chmanchi hayot tarzini
saqlab qolgan holda, chorvachilik va dehqonchilik faoliyatlarini uyg‘un holda olib borganlar.
Ayniqsa, Surxondaryo viloyatining Boysun, Sherobod, Denov, Sariosiyo kabi tog‘oldi va vodiy
hududlarida ular qishloq xo‘jaligining o‘ziga xos shakllarini – bahorgi va kuzgi yaylovlar
almashinuvi, mavsumiy ko‘chish (ko‘ch–qishloq tizimi) orqali tashkil etganlar [Usmonov,
2020].
Ijtimoiy tuzilmasiga kelsak, qo‘ng‘irotlar orasida urug‘-qabila tizimi yetakchi mavqega ega
bo‘lib, bu tuzilma nafaqat iqtisodiy resurslarni taqsimlashda, balki ijtimoiy tartib va madaniy
identifikatsiyada ham muhim rol o‘ynagan. Oqsoqollar instituti — har bir urug‘ ichida yoshi,
tajribasi va nufuziga ko‘ra tanlangan rahnamo shaxslar tomonidan boshqaruv olib borilgan.
Oqsoqollar jamoaning muhim qarorlarini qabul qilishda vositachi bo‘lib, to‘y va
marosimlarning tashkilotchisi, nizolarning hal qiluvchisi sifatida faoliyat yuritgan [Shoniyozov,
1980].
Shuningdek, to‘y-marosimlar, diniy bayramlar, urf-odatlar, ayollar va erkaklar o‘rtasidagi
ijtimoiy ro‘llarning an’anaviy shakllari qo‘ng‘irotlarning madaniy qiyofasini belgilovchi asosiy
omillar qatorida turadi. Masalan, ularning ba’zi hududlardagi to‘y marosimlarida saqlanib
qolgan ko‘hna qadriyatlar – “kiz oshi”, “yor-yor” kuylari, o‘ziga xos libos va bezaklar hali-hanuz
mavjudligini ko‘rsatadi. Bu marosimlar orqali qadimiy turkiy-mongol ildizlar va islomiy
an’analar sintezi yaqqol namoyon bo‘ladi.
Qo‘ng‘irotlar faqat etnografik birlik sifatida emas, balki tarixiy jarayonlarda faol
ishtirokchi bo‘lgan etnosiyosiy kuch sifatida ham namoyon bo‘lgan. Ular turli davrlarda
hududiy, siyosiy, iqtisodiy jarayonlarda qatnashib, o‘zlarining ijtimoiy mavqeini
mustahkamlashga harakat qilganlar. Xususan, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida ular Buxoro
amirligi va boshqa bekliklar tarkibida ma’lum siyosiy rol o‘ynaganlar [Sitnyakovskiy, XX asr
boshi].
Shu tarzda, tadqiqot natijalari qo‘ng‘irotlarning o‘ziga xos subetnos sifatida
shakllanganligini, ularning tarixiy, madaniy va antropologik jihatdan boy merosga ega
ekanligini isbotlaydi. Ularning madaniy xotirasi, ijtimoiy-institutsional tizimi va yashash tarzi
o‘zbek xalqining umumiy etnogenez jarayonida muhim o‘rin egallaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
152
Munozara
Qo‘ng‘irotlarning etnik o‘ziga xosliklarini chuqurroq tahlil qilishda ularning boshqa
Markaziy Osiyo xalqlari tarkibidagi mavqeini solishtirma yondashuv asosida o‘rganish muhim
ahamiyatga ega. Etnologik va tarixiy manbalarda qayd etilishicha, qo‘ng‘irotlar qozoq,
qoraqalpoq va turkmanlar tarkibida mustaqil etnik guruh sifatida qayd etilgan bo‘lsa, o‘zbek
etnosi tarkibida ular etnografik guruh yoki subetnos shaklida qaralgan [Shoniyozov, 1980]. Bu
farq, bir tomondan, tarixiy siyosiy jarayonlar, ikkinchi tomondan esa madaniy va lingvistik
omillar bilan bevosita bog‘liq.
Qo‘ng‘irotlarning boshqa xalqlar tarkibida o‘z etnik nomini yo‘qotib borishi, ularning asta-
sekinlik bilan madaniy assimilyatsiyaga uchraganligini ko‘rsatadi. Jumladan, turkman va
qoraqalpoqlar tarkibidagi qo‘ng‘irotlar ko‘pincha mintaqaviy (hududiy) birlik sifatida tilga
olinadi va ularning madaniy merosi ko‘proq umumetnik elementlarga singib ketgan. Aksincha,
o‘zbeklar orasida yashovchi qo‘ng‘irotlar o‘z etnonimini, ijtimoiy tuzilmasini (urug‘-qabila
tizimini), til lahjasini va madaniy belgilarini nisbatan yaxshiroq saqlab qolgan bo‘lib, bu holat
ularning mustaqil subetnos sifatida qaralishiga asos bo‘ladi.
Qo‘ng‘irotlarning etnik pozitsiyasi faqat nominal belgi emas, balki ularning ijtimoiy
ongida chuqur ildiz otgan tarixiy xotiraning mahsuli sifatida qaraladi. Ularning “biz–ular”
printsipiga asoslangan etnik identifikatsiyasi turmush tarzi, urf-odatlar, to‘y va marosimlar,
yashash joylarining geografik xususiyatlari orqali mustahkamlangan. Bu esa o‘z navbatida
ularning etnik chegaralarini belgilab bergan. Shuningdek, ular yashaydigan iqlim va tabiiy
muhit (masalan, tog‘oldi va dasht hududlaridagi yirik yaylovlar) ham bu subetnosning
shakllanishi va o‘zligini saqlashida muhim omil sifatida namoyon bo‘lgan.
Shunisi diqqatga sazovorki, qo‘ng‘irotlar ko‘p hollarda o‘z ajdodlariga nisbatan genealogik
xotirani saqlaganlar. Bu holat Sitnyakovskiy tomonidan tuzilgan “K genealogicheskoy tablitse
uzbekskogo roda Kungrad” nomli asarda aniq ko‘rinadi [Sitnyakovskiy, XX asr boshi]. Bu kabi
manbalar etnogenetik izlanishlar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, qo‘ng‘irotlar tarixiy
taraqqiyotining fazoviy va zamonaviy nuqtai nazardan izohlanishini ta’minlaydi.
Qo‘ng‘irotlarning o‘zbek jamiyatidagi saqlanib qolishiga sabab bo‘lgan omillar qatorida
mahalliy ijtimoiy tuzilmalarning (masalan, mahalla va urug‘ oqsoqolligi), iqtisodiy-ijtimoiy
bog‘liqliklarning (chorvachilik, yer-jamoa aloqalari), shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy
cheklanganlik sababli tashqi ta’sirlarga kamroq duch kelganlik holatlari sanaladi. Bunday
holatlar ularning tarixiy va madaniy o‘zligini asrashiga zamin yaratgan.
Shunday qilib, qo‘ng‘irotlarning etnik pozitsiyasi faqat tarixiy emas, balki sotsiomadaniy
va identitet nuqtai nazaridan ham o‘ziga xos tajriba hisoblanadi. Ularning o‘zbeklar orasida
subetnos sifatida saqlanib qolishi etnografik mustaqillikni, madaniy xotirani va tarixiy o‘zlikni
aks ettiradi. Shu bois, bu subetnosni o‘rganish O‘zbekistonning umumiy etnik kompozitsiyasi
va etnogenez jarayonini chuqur anglashda katta ilmiy ahamiyatga ega.
Xulosa
Yuqoridagi dalillar asosida xulosa qilish mumkinki, qo‘ng‘irotlar o‘zbek xalqining etnik
tarixida muhim o‘rin tutadi. Ularning tarixiy ildizlari, subetnos sifatida saqlab qolgan
xususiyatlari, antropologik va etnografik belgilarining ilmiy tahlili orqali mazkur guruhning
o‘ziga xos qiyofasi aniqlanadi. Etnik guruh va subetnoslarga doir qarashlar hali-hanuz o‘z ilmiy
yechimini topmagan masalalardan bo‘lib qolmoqda. Qo‘ng‘irotlarning boshqa xalqlarda qanday
shakllangani, ularning turmush tarzi, madaniy belgilarining o‘zgarish dinamikasi kelgusidagi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
153
tadqiqotlar mavzusi bo‘lishi zarur. Mazkur guruhni kompleks tarzda tarixiy, lingvistik,
etnografik, antropologik va arxeologik yondashuvlar asosida o‘rganish milliy etnogenezni
aniqlashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Яздий Ш.А. Зафарнома. – 1425 г.
2.
Улуғбек М. Тарихи арба улус (Тўрт улус тарихи). – XV в.
3.
Навоий А. Девон. – Т.: Фан, б.с.
4.
Шониёзов К. Этнографик гуруҳ тушунчаси ҳақида. – Тошкент: Фан, б.с.
5.
Ситняковский И.Ф. К генеалогической таблице узбекского рода Кунград. – Начало
XX века.
6.
Нажимов Қ. Антропологический состав населения Сурхандарьинской области. –
Ташкент., 1958. – 160 с.
7.
Кармишева Б.Х. Этнический состав населения Южного Узбекистана (1945–1971 гг.).
– Душанбе: Дониш, 1976. – 260 с.
8.
Усмонов М. Этник тарихда қўнғротлар. – Тошкент: Фан, 2020. – 224 б.
