ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
80
O‘QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA TALABALARNING IJODIY FAOLLIGINI
OSHIRISH USULLARI
Anarbayeva Dildora Ahmetovna
Angren shahrining 7-sonli maktab o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16811710
Annotatsiya
Ushbu maqolada o‘qish savodxonligi darslarida talabalarni faol, mustaqil va ijodkor
fikrlovchi subyekt sifatida shakllantirishga qaratilgan usul va yondashuvlar ilmiy-nazariy
hamda amaliy asosda yoritilgan. O‘qish savodxonligi zamonaviy ta’limda nafaqat matnni
tushunish, balki u orqali tanqidiy va ijodiy fikrlashni shakllantirish vositasi sifatida
qaralmoqda. Maqolada ijodiy faollik tushunchasi, uning o‘qish savodxonligi bilan bog‘liqligi,
matn asosida tahlil qilish, yangi g‘oyalar ilgari surish, muqobil fikrlar yaratish orqali talabalar
tafakkurini faollashtirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Ayniqsa, ochiq savollar, muammoli
topshiriqlar, “fikr xaritasi”, “kreativ qayta yozish”, “loyiha asosida o‘qitish” kabi interaktiv
metodlarning talaba ijodiyligiga ta’siri tahlil qilingan.
Tadqiqot asosida xulosa qilinadiki, o‘qish savodxonligi darslarida to‘g‘ri tanlangan
metodik yondashuvlar talabalarda ijodiy fikrlash, erkin ifoda, tanqidiy qarash va mustaqil
xulosa chiqarish kabi kompetensiyalarni shakllantirishda samarali vosita hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
tanqidiy fikrlash, matn bilan ishlash, interaktiv metodlar, savol-javob
texnologiyasi, muammoli vaziyat, ijodiy topshiriqlar, mustaqil fikrlash.
Kirish qismi:
Globallashuv jarayonlari, axborot texnologiyalarining keng tarqalishi va
raqobatbardosh bilim iqtisodiyoti sharoitida taʼlim oldida turgan asosiy vazifa — mustaqil
fikrlovchi, ijodiy yondasha oladigan, kompleks muammolarga samarali yechim topa oladigan
shaxsni shakllantirishdan iborat. Ayniqsa, oliy taʼlim muassasalarida o‘quvchilardan farqli
ravishda talabalardan yuqori darajadagi tafakkur, tanqidiy tahlil qilish va ijodkorlik
kompetensiyalari talab etiladi.
Ta’limning asosiy tarkibiy qismi bo‘lgan o‘qish savodxonligi darslari bu yo‘nalishda
muhim vosita hisoblanadi. Chunki mazkur darslar orqali talabalar matnni nafaqat o‘qiydi, balki
uni tahlil qiladi, baholaydi, undan xulosalar chiqaradi va o‘z fikrini asoslay oladi. Bu jarayonlar
esa ularning ijodiy faolligini rivojlantirish uchun qulay zamin yaratadi.
Ijodiy faollik — bu shaxsning o‘z bilim va tasavvurlaridan foydalangan holda yangi
g‘oyalar yaratish, muqobil fikrlar ilgari surish, mavjud axborot asosida original yondashuvlar
ishlab chiqish qobiliyatidir. O‘qish savodxonligi darslarida turli didaktik va innovatsion
metodlardan foydalanish — masalan, ochiq savollar, muammoli vaziyatlar, “fikr xaritalari”,
matn asosida ijodiy topshiriqlar — talabalarni o‘qish jarayonining passiv ishtirokchisidan faol,
mustaqil fikr yurituvchi subyektga aylantiradi. Mazkur maqola aynan o‘qish savodxonligi
darslarida talabalarning ijodiy faolligini oshirishga qaratilgan samarali pedagogik usullar,
metodik yondashuvlar va interaktiv texnologiyalarni ilmiy-nazariy hamda amaliy nuqtayi
nazardan tahlil qilishni maqsad qiladi. Shuningdek, maqolada bu sohadagi ilg‘or tajribalar,
kuzatuvlar va tahlillar asosida tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Asosiy qism:
O‘qish savodxonligi zamonaviy ta’limda matnni o‘qish, tushunish, tahlil
qilish, baholash va undan xulosa chiqarish qobiliyatini nazarda tutadi. Ammo bu jarayon faqat
passiv o‘zlashtirish bilan cheklanib qolmaydi. Unda talabaning tanqidiy fikrlashi, ijodiy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
81
yondashuvi va tahliliy salohiyati faol ishtirok etadi. Demak, o‘qish savodxonligi faqat o‘quv
ko‘nikmalarini emas, balki yuqori darajadagi tafakkurni rivojlantiruvchi qudratli vosita hamdir.
Ijodiy faollik esa talabaning mustaqil qarash bildira olish, o‘z g‘oyasini asoslab berish,
muqobil yechimlar taklif etish, kutilmagan yo‘llar bilan matnga yondashish qobiliyatini
ifodalaydi. Bu sifatlarni shakllantirish uchun o‘qituvchidan innovatsion yondashuv, talabaning
faol ishtirokini rag‘batlantiradigan metodik vositalarni qo‘llash talab etiladi.
O‘qish savodxonligi darslarida quyidagi usul va texnologiyalar talabalarning ijodiy
faolligini oshirishda samarali hisoblanadi: Ochiq savollar (bir necha javobga ega bo‘lgan, erkin
fikr yuritishni talab qiluvchi savollar) o‘quvchining matnga erkin yondashishiga, xulosa
chiqarishiga va o‘z pozitsiyasini himoya qilishiga imkon yaratadi.
Misol:
– Muallif ushbu asarda qanday muammoni ilgari surgan, siz bu muammoni qanday hal qilgan
bo‘lardingiz?
Matndagi asosiy tushunchalarni klasterlash orqali ularni talabalarning ongida tizimli
tarzda shakllantirish, ularni mustaqil ravishda yangi bog‘lanishlar izlashga undash.
–Hikoyaning alternativ yakunini yozish
–Qahramon nomidan xat yozish
–Matndagi voqealarni boshqa tarixiy sharoitga ko‘chirish
– Dramatizatsiya, sahnalashtirish
Bu topshiriqlar talabaning fantaziyasini, obrazli tafakkurini va estetik his-tuyg‘ularini
faollashtiradi.
Talabalardan matnni boshqa uslubda yoki boshqa nuqtai nazardan qayta yozish so‘raladi.
Masalan: hikoyani boshqa qahramon nigohi bilan tasvirlash.
Talabalar kichik guruhlarga bo‘linadi va matn asosida turli pozitsiyalarni himoya qiladi.
Bu usul mantiqiy fikrlash, dalillash, og‘zaki nutqni rivojlantiradi.
Xulosa qismi:
Zamonaviy taʼlim jarayonida o‘qish savodxonligi darslari talabalarning
mustaqil fikrlashi, tanqidiy tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantirish bilan birga, ularning ijodiy
faolligini oshirishga xizmat qiluvchi muhim pedagogik platforma sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Ushbu darslarda anʼanaviy yodlov va takrorlash asosidagi yondashuvlardan voz kechib,
o‘quvchini matn ustida faol fikrlovchi, savol beruvchi, tahlil qiluvchi va ijodiy javoblar ishlab
chiqishga qodir shaxs sifatida shakllantirish bugungi kunning dolzarb vazifasidir.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, quyidagi metodlar — ochiq savollar bilan ishlash, fikr
xaritalari tuzish, matn asosida ijodiy topshiriqlar berish, muammoli vaziyatlar yaratish va debat
shaklidagi muhokamalar tashkil etish talabalarning ijodiy tafakkurini rivojlantirishda yuqori
samaradorlikka ega. Ayniqsa, ijodiy topshiriqlar talabalarning shaxsiy yondashuvini
rivojlantirish, erkin fikrlashga undash va yangi g‘oyalarni ilgari surish qobiliyatini
faollashtirishga yordam beradi.
Shuningdek, pedagogik sharoitlar — ya’ni erkin muhit, ochiq muloqot, rag‘batlantirish,
texnologiyalardan foydalanish, matn tanlashda yangilikka intilish kabi omillar ham
talabalarning o‘qish faoliyatidagi ijodiy yondashuvini kuchaytiruvchi asosiy omillardan biri
sifatida e’tirof etiladi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, o‘qish savodxonligi darslarida ijodiy faollikni oshirishga
yo‘naltirilgan yondashuvlar:
talabaning o‘zini ifoda etish imkoniyatini kengaytiradi;
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
82
matnga nisbatan tanqidiy va tahliliy munosabatni shakllantiradi;
ta’lim sifatini oshirishga, chuqur o‘zlashtirishni ta’minlashga xizmat qiladi;
ijodkor, tashabbuskor, fikrini asoslay oladigan zamonaviy mutaxassisni tayyorlashga
zamin yaratadi.
Kelgusida bu boradagi izlanishlar o‘qish savodxonligi bo‘yicha fanlararo integratsiyani
kuchaytirish, baholash mezonlarini takomillashtirish va ilg‘or xorijiy tajribalarni milliy tizimga
moslashtirish orqali yanada rivojlantirilishi maqsadga muvofiqdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Anvarovna, K. R. (2021). The process of adaptation of young professionals in preschool
education. International journal of academic pedagogical research (ijapr), 5(6), 10-11.
2.
Хайдарова, Р. А., & Хайдаров, И. Ю. (2014). ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ТОЛЕРАНТНОСТЬ-
ВАЖНОЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНОЕ КАЧЕСТВО ПРЕПОДАВАТЕЛЯ. In Сборники конференций
НИЦ Социосфера (No. 43, pp. 217-219). Vedecko vydavatelske centrum Sociosfera-CZ sro.
3.
Starkey, L. (n.d.). Critical Thinking Skills Success. NY: Learning Express. 2004
4.
Хайдарова Р.А. Влияние критического мышления на развитие патриотизма. Inter
Education & Global Study, №3(2), С. 145–150. 2024
5.
Khaydarova, R. A. Project-Based Educational Technology as a Method for Developing
Social Activity of Students. Intersections of Faith and Culture: American Journal of Religious and
Cultural Studies, 3(3), 44–47. 2025
6.
Ra’noxon Ibraximovna Oripova. Analysis of the Teacher’s Preparation for the Lesson (In
the Case of Foreign Languages). (2024). Information Horizons: American Journal of Library and
Information
Science
Innovation
(2993-2777),
2(9),
48-51.
https://www.grnjournal.us/index.php/AJLISI/article/view/5842
7.
Усубжонова Ш., Орипова Р. УСТОЗЛАР МАКТАБИ. ҚАДИМДА МАВЖУД БЎЛГАН
КАСБИЙҲУҚУҚИЙ МУНОСАБАТЛАР //Oriental Art and Culture. – 2023. – Т. 4. – №. 2. – С.
809-815.
8.
Djampulatova N. KOMPYUTER TILSHUNOSLIGI VA SUN’IY INTELLEKTDA TILNING ROLI
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2025. – Т. 4. – №. 13. – С. 9-11.
9.
Орипова Р. ИНТЕГРАЛЛАШГАН ТАЪЛИМДА ТЕХНОЛОГИЯЛАР //Oriental Art and
Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 4. – С. 877-888.
10.
Oripova R. I. O ‘QUVCHI YOSHLARNI MA’NAVIY-AXLOQIY TARBIYALASHNING ART-
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYASI //INTERNATIONAL CONFERENCE ON SCIENCE, ENGINEERING
AND TECHNOLOGY. – 2024. – Т. 1. – №. 1. – С. 28-30.
11.
Botirova, D. B., Abdullayeva, M. R., & Khaydarov, I. Y. Ra’no Anvarovna Khaydarova, and
Shaxnoza Sharofovna Sharofova." Social Psychological Features of the Process of Professional
Stress in Pedagogical Activity.". Journal Power System Technology ISSN, 1000-3673.
12.
Орипова Р. И. Касбий таълимда фанлааоро алоқадорликни таъминлаш масалалари
//Oriental Art and Culture. – 2023. – Т. 4. – №. 2. – С. 750-754.
