ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
134
YOSHNI BAHOLOVCHI FRAZEOLOGIK BIRLIKLAR: IJOBIY VA SALBIY
KONNOTATSIYALAR TAHLILI
Xamrakulova Sabina Feyruzxanovna
Farg‘ona davlat universiteti tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16885139
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillarida inson yoshini ifodalovchi
frazeologik birliklar semantik jihatdan ijobiy va salbiy konnotatsiyalar asosida tahlil qilinadi.
Iboralarning semantik yuklamasi, ularning jamiyatdagi ijtimoiy-psixologik aks-sadosi ko‘rib
chiqiladi. Maqolada yoshga doir iboralarning baholovchi funktsiyasi, stereotipik yondashuvlar
va lingvistik vositalar orqali yuzaga chiqadigan madaniy anglashuvlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
frazeologizm, yosh tushunchasi, konnotatsiya, baholovchanlik, ijobiy va
salbiy ma’no, semantika
KIRISH
Til – bu inson tafakkuri, ijtimoiy hayoti va madaniyatining eng muhim in’ikosi sanaladi.
Tilshunoslikda frazeologik birliklar xalq tafakkurining kollektiv xotirasi sifatida qaraladi.
Ayniqsa,
baholovchan frazeologizmlar
orqali jamiyatdagi muhim qadriyatlar, axloqiy
me’yorlar va stereotiplar yaqqol namoyon bo‘ladi. Inson yoshi bilan bog‘liq frazeologik birliklar
esa bu jarayonning o‘ta dolzarb qatlamlaridan biri hisoblanadi.
Har bir jamiyatda inson yoshiga bo‘lgan munosabat bu shunchaki biolojik yoki taqvimiy
hodisa emas, balki
ijtimoiy, madaniy va psixologik yondashuvlar bilan shakllangan
murakkab fenomen
dir. Shu bois, yosh tushunchasi frazeologik birliklarda ko‘pincha
baholovchanlik
bilan ifodalanadi. Bu baholovchanlik esa
ijobiy
(kuch, g‘ayrat, donishmandlik,
go‘zallik) va
salbiy
(sustkashlik, zaiflik, eskilik) konnotatsiyalar shaklida namoyon bo‘ladi.
Ushbu maqolada aynan o‘sha
konnotativ baholash
tahlil etiladi. O‘zbek va ingliz
tillaridagi yoshga oid frazeologik birliklar asosida ijtimoiy stereotiplar, baholash mezonlari,
hamda ular orqali yuzaga keluvchi madaniy anglashuvlar ochib beriladi. Maqola yoshga oid
frazeologizmlarning jamiyatdagi aks-sadosi, ularning semantik yuklamasi va ma’naviy-
mafkuraviy asoslarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, lingvokulturologik yondashuv asosida
tahlil qilinadi.
Ijobiy konnotatsiyali frazeologizmlar (kengaytirilgan):
O‘zbek tilidagi “yigitning kuchga to‘lgan vaqti”, “o‘z vaqtida ulg‘aygan”, “yigitlik chog‘i”
kabi iboralar yoshni ijobiy nuqtai nazardan baholaydi. Ular faol hayot, g‘ayrat, mehnatsevarlik
va imkoniyatlar davrini anglatadi.
Ingliz tilida esa:
“In the prime of life” — hayotining eng gullagan dami
“Young at heart” — yuragi yosh, ya’ni ruhiy tetik
“To bloom” — gullash, rivojlanish. Bu iboralar ham yoshlikni umidli, kuchli va salbiy emas,
ijobiy holat deb talqin etadi.
Bu kabi iboralarda yoshlik faoliyat, baxt, muvaffaqiyat, ijtimoiy maqom bilan bog‘lanadi
va
baholovchanlik pozitiv yo‘nalishda
namoyon bo‘ladi.
Salbiy konnotatsiyali frazeologizmlar (kengaytirilgan):
O‘zbek tilida “qarib qolganga o‘xshaydi”, “yoshidan katta gapiradi”, “keksalik alomatlari
bosgan” kabi iboralar kishining yoshiga mos bo‘lmagan xatti-harakatlari yoki salbiy holatlarini
tanqid bilan ifodalaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
135
Ingliz tilida esa:
“Over the hill” — tepalikdan o‘tgan (keksalik boshlangan)
“Long in the tooth” — qari
“Past one’s prime” — faol davridan o‘tgan
Bu iboralar orqali jamiyatdagi
keksalik haqidagi salbiy stereotiplar
yuzaga chiqadi.
Shuningdek, yoshi katta insonni faoliyatdan chetga surish, uning imkoniyatlarini cheklash
tendensiyasi seziladi.
Iboralarning jamiyatdagi aks-sadosi (kengaytirilgan):
Yoshga oid iboralar faqat til vositasi emas, balki
ijtimoiy stereotip va madaniy
pozitsiyalar
ifodasidir. O‘zbek madaniyatida keksalarga hurmat ustun bo‘lsa-da, yoshga oid
tanqidiy iboralar ham mavjud. Bu iboralarda ko‘pincha yosh bilan bog‘liq ijtimoiy kutilmalar,
me’yorlardan og‘ish holatlari tasvirlanadi.
Masalan, “yoshini bilmaydi” iborasi kishining o‘zini tutishiga ijtimoiy norozilik ifodasidir.
Ingliz tilida esa “Grow up!” — voyaga yet! degan ibora orqali yoshga nisbatan xatti-
harakat baholangan bo‘ladi.
XULOSA
Frazeologik birliklar, ayniqsa, baholovchan xarakterga ega bo‘lganlari, til orqali jamiyat
tafakkurini aks ettirishda o‘ziga xos ko‘zgudir.
Inson yoshi bilan bog‘liq frazeologik birliklar
orqali jamiyatda mavjud bo‘lgan
madaniy stereotiplar, qadriyatlar tizimi va axloqiy
ideallar
yaqqol ko‘rinadi.
Tadqiqot davomida ma’lum bo‘ldiki, o‘zbek tilidagi yoshga oid frazeologik birliklar odatda
an’anaviy qadriyatlar –
hurmat, tajriba, donishmandlik, obro‘
kabi tushunchalar bilan
uyg‘un holda ijobiy baholanadi. Shu bilan birga, yoshga oid ijtimoiy kutilmalarga javob
bermagan holatlar salbiy konnotatsiyada ifodalanadi: “yoshinga yarasha gapir”, “qari bo‘lib,
bolalik qiladi” kabi iboralar bunga misol bo‘ladi.
Ingliz tilida esa yoshga bo‘lgan munosabat nisbatan
pragmatik
va
shaxsga
yo‘naltirilgan
. “Young at heart” yoki “past his prime” kabi iboralar individual holatga qarab
baholovchanlik bildiradi. Bu holat G‘arb madaniyatining
individualistik tafakkur tizimi
bilan
izohlanadi.
Xulosa qilib aytganda, yoshga oid frazeologik birliklarning semantik tahlili nafaqat til
strukturasi, balki xalqning ijtimoiy-axloqiy qarashlarini,
mentalitetini va madaniy
qadriyatlarini
tahlil qilish imkonini beradi. Ijobiy va salbiy konnotatsiyalar esa til va tafakkur
birligida madaniy ongning qanchalik chuqur ildiz otganini ko‘rsatadi. Shu bois bu kabi
tadqiqotlar lingvokulturologiya, psixolingvistika va sotsiolingvistika sohalarida ham katta
ahamiyat kasb etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Абдуллаева З.Ф. Фразеологияда баҳоловчанлик ва эмоционаллик. — Тошкент:
Университет, 2021.
2.
Koonin A.V. English Idioms: Idiomaticity, Structure, and Function. — M.: Vysšaja Škola,
2002.
3.
Назарова М. Инсон ва ёш категориясининг тилдаги акс этиши. — Т.: Фан, 2018.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
136
4.
Khamrakulova, S. A. B. I. N. A., & Zokirov, M. T. (2022). Phraseological units expressing old
age of a human being in the English and Russian languages.
ISJ Theoretical & Applied
Science
,
1
(105), 280-283.
5.
Хамракулова, С. (2024). СОПОСТАВЛЕНИЕ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ,
ОБОЗНАЧАЮЩИХ ЮНОШЕСКИЙ ВОЗРАСТ И МОЛОДОСТЬ В УЗБЕКСКОМ И РУССКОМ
ЯЗЫКАХ.
Theoretical aspects in the formation of pedagogical sciences
,
3
(6), 86-90.
6.
Хамракулова, С. Ф. (2024). СОПОСТАВИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ
ЕДИНИЦ.
ВЫРАЖАЮЩИХ
ВОЗРАСТ
ЧЕЛОВЕКА
В
УЗБЕКСКОМ
И
РУССКОМ
ЯЗЫКАХ.«MODERN PHILOLOGICAL PARADIGMS: INTERACTION OF TRADITIONS AND
INNOVATIONS
,
4
(25.04), 871-874.
7.
Хамракулова, С. Ф. (2024). ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИЕ ЕДИНИЦЫ, ОБОЗНАЧАЮЩИЕ
ВОЗРАСТ ЧЕЛОВЕКА В АНГЛИЙСКОМ, УЗБЕКСКОМ И РУССКОМ ЯЗЫКАХ.
Вестник науки
и образования
, (6 (149)-1), 40-44.
8.
Feyruzkhanovna, K. S. (2024). EXPRESSING ELDERLY AGE THROUGH IDIOMATIC
EXPRESSIONS IN THE ENGLISH AND RUSSIAN LANGUAGES.
Western European Journal of
Linguistics and Education
,
2
(11), 144-147.
9.
Melikuziev, A. (2024). Paralinguistic Features as Crucial Indicators of Intent and Emotion
in Communication.
Engineering problems and innovations
,
2
(Spec. 1).
