ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
114
LEKSIK CHEGARALANGAN SO‘ZLARNING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI
OLIMLAR TADQIQOTLARI
Gulmira Madrimova
Renessans talim universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13928001
Abstract
Leksik jihatdan cheklangan so‘zlarni o‘rganish ularning madaniy o‘ziga xoslikni saqlash
va yetkazishdagi o‘ziga xos o‘rni tufayli til va madaniy tadqiqotlarda muhim o‘rin egalladi.
Ko'pincha muayyan mintaqalar, jamoalar yoki ijtimoiy guruhlar bilan chegaralangan bu so'zlar
madaniy kontekstlarda chuqur ildiz otgan ma'nolarni qamrab oladi va ularning talqinini ular
faoliyat yuritadigan madaniy doirani tushunish uchun zarur qiladi. Ushbu maqolada lug‘aviy
jihatdan cheklangan so‘zlar sohasida olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar, ularning
madaniy ahamiyati, semantik xususiyatlari va bu kabi so‘zlarni tillar bo‘ylab tarjima qilish yoki
izohlashda duch keladigan qiyinchiliklar o‘rganilgan.
Kalit so'zlar:
Leksik jihatdan cheklangan so'zlar, til madaniyati, semantik xususiyatlar,
leksikografiya, sotsiolingvistika, madaniyatlararo muloqot.
Kirish
Leksik jihatdan cheklangan so'zlar, madaniy jihatdan bog'langan so'zlar deb ham ataladi,
ma'lum bir madaniy yoki ijtimoiy kontekstda chuqur singdirilgan ma'nolarni o'z ichiga olgan
so'zlardir. Ulardan foydalanish ko'pincha ma'lum tillar yoki lahjalar bilan chegaralanadi, bu esa
boshqa tillarda so'zlashuvchilar uchun ular kelib chiqqan madaniyatni tushunmasdan to'liq
tushunishni qiyinlashtiradi. Bu so'zlar nafaqat til elementlari, balki an'analar, ijtimoiy
tuzilmalar, e'tiqodlar va qadriyatlarni aks ettiruvchi madaniy belgilardir.
O‘tgan yillar davomida turli til va madaniyatga mansub olimlar bu so‘zlarni chuqur
o‘rganishga kirishib, ularning murakkab tomonlari va madaniy ahamiyatini ochib berishni
maqsad qilganlar. Leksik jihatdan cheklangan so'zlar bilan bog'liq tadqiqotlar tilshunoslikni
madaniyatshunoslik, sotsiologiya va antropologiya bilan birlashtirib, fanlararo yondashuvni o'z
ichiga oladi. Ushbu maqola ushbu olimlarning hissalarini o'rganib, madaniyatlararo muloqot va
tilni saqlashda bunday so'zlarning ahamiyatini ta'kidlaydi.
Leksik jihatdan cheklangan so‘zlarni madaniy jihatdan bog‘langan iboralar, idiomatik
iboralar yoki muayyan mintaqa yoki jamoalarga xos bo‘lgan so‘zlashuv so‘z birikmalari sifatida
tasniflash mumkin. Ularda ko‘pincha boshqa tillardagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalentlari yo‘q, bu
ularni madaniy mohiyatini yo‘qotmasdan tarjima qilishni qiyinlashtiradi. Masalan, qarindosh-
urug'chilik, an'anaviy kiyim-kechak, marosimlar va ijtimoiy urf-odatlarga oid so'zlar tez-tez shu
turkumga kiradi.
Roman Jakobson (1959) kabi olimlar lingvistik kategoriyalar o‘z so‘zlovchilarining
ijtimoiy voqeligini aks ettirishini ta’kidlab, ayrim lisoniy iboralarning madaniy o‘ziga xosligini
ta’kidladilar. Sapir-Uorfning gipotezasi, shuningdek, til tafakkur va madaniy o'ziga xoslikni
shakllantiradi degan g'oyaga ishora qiladi, leksik jihatdan cheklangan so'zlar jamiyatning
dunyoqarashi haqida tushuncha beradi. Boshqa tilshunoslar, masalan, Anna Wierzbicka (1997)
tabiiy tillardagi semantik tublarni o'rganib, madaniy o'ziga xos so'zlarning universalligi va
o'zgaruvchanligiga e'tibor qaratdilar.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
115
Ko'pgina olimlar leksik jihatdan cheklangan so'zlarni ham til, ham madaniy linzalar orqali
tekshirdilar. Bu tadqiqotlarda so‘zlarni nafaqat lingvistik tuzilishi, balki ijtimoiy va madaniy
ahamiyati nuqtai nazaridan ham tushunish zarurligi ta’kidlanadi.
Edvard Sapir va Benjamin Li Uorf: Ularning lingvistik nisbiylik nazariyasi, xalq orasida
Sapir-Uorf gipotezasi sifatida tanilgan, til, tafakkur va madaniyat o'rtasidagi munosabatni
ta'kidlaydi. Sapir va Whorf til odamlarning voqelikni qanday idrok etishini shakllantiradi,
degan fikrni ilgari surdilar. Leksik jihatdan cheklangan so‘zlarni shu ma’noda madaniy fikrlash
jarayonlarini shakllantiruvchi va aks ettiruvchi lingvistik iboralar sifatida qarash mumkin.
Anna Wierzbicka: Wierzbicka tabiiy semantik metatil ustidagi ishi madaniy o'ziga xos
so'zlarni tahlil qilishda ta'sir ko'rsatdi. Uning fikricha, ayrim madaniy qadriyatlar tilda leksik
jihatdan cheklangan so‘zlar orqali kodlangan va bu so‘zlarni oddiyroq, universal ma’nolarga
ajratish orqali tushunish mumkin. Ushbu usul madaniyatlararo tadqiqotlar va tarjimada foydali
bo'lib, boshqa tillarda to'g'ridan-to'g'ri ekvivalenti bo'lmagan so'zlarni tushuntirish usulini
taklif qiladi.
Klod Levi-Straus: Antropologiyaga qo'shgan hissasi bilan tanilgan Levi-Straus til,
madaniyat va jamiyat tuzilmalari o'rtasidagi bog'liqlikni ko'rib chiqdi. U tilning ramziy tabiatini
va leksik jihatdan cheklangan so'zlar ko'pincha an'analar va ijtimoiy ierarxiyalarni saqlab,
madaniy o'ziga xoslik belgisi sifatida xizmat qilishini ta'kidladi.
Juri Lotman: O'zining madaniy semiotika nazariyasida Lotman leksik jihatdan cheklangan
so'zlarning madaniy kodlarni shakllantirishdagi rolini ta'kidladi. Uning ta'kidlashicha, bu
so'zlar jamiyat ichidagi muloqot va tushunish chegaralarini belgilab, madaniyatning "semiotik
makonini" qurishga yordam beradi.
Leksik jihatdan cheklangan so‘zlarni o‘rganishdagi asosiy muammolardan biri bu ularni
tillar bo‘ylab tarjima qilishdir. Ko'p hollarda bu so'zlar boshqa tilda etkazish qiyin bo'lgan
madaniy ma'nolarga ega. Mona Beyker (1992) kabi tadqiqotchilar tarjimonlarning toʻgʻridan-
toʻgʻri ekvivalenti boʻlmagan madaniy soʻzlar bilan qanday muomala qilishiga eʼtibor qaratib,
tarjimashunoslikdagi bu muammolarni oʻrganib chiqdilar.
Masalan, "wabi-sabi" kabi yaponcha so'zlar yoki "sobornost" kabi ruscha atamalar leksik
jihatdan cheklangan, chunki ular madaniy jihatdan o'ziga xos tushunchalarni qamrab oladi. Bu
so'zlarning ingliz tilida aniq tarjimalari yo'q, bu esa tarjimonlarni shartlarni izohlar orqali
tushuntirishga yoki madaniy nuansni yo'qotish xavfini tug'diradigan umumiy tarjimani taqdim
etishga majbur qiladi.
Leksik jihatdan cheklangan so‘zlarni o‘rganishda uslubiy yondashuvlar
Olimlar leksik jihatdan cheklangan soʻzlarni oʻrganishda qiyosiy lingvistik tahlildan tortib
etnografik tadqiqotlargacha boʻlgan turli metodologiyalardan foydalanganlar. Mashhur
yondashuvlardan biri leksikografik tahlil bo'lib, tadqiqotchilar lug'atlar yoki madaniy jihatdan
bog'langan so'zlarning lug'atlarini tuzadilar. Bu ushbu so'zlarni tizimli o'rganish, ularning
ma'nolari, qo'llanilishi va madaniy kontekstlarini hujjatlashtirish imkonini beradi.
Yana bir yondashuv sotsiolingvistik dala ishi bo'lib, tadqiqotchilar kundalik muloqotda
leksik jihatdan cheklangan so'zlardan qanday foydalanishini tushunish uchun ona tilida
so'zlashuvchilar bilan shug'ullanadilar. Ushbu usul ushbu so'zlarning pragmatik jihatlari
haqida tushuncha beradi, ular muayyan ijtimoiy sharoitlarda va o'zaro ta'sirlarda qanday
ishlashini ko'rsatadi.
Xulosa
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
116
Leksik jihatdan cheklangan so'zlarni o'rganish tilshunoslik va madaniyatshunoslik
o'rtasidagi boy kesishishni ta'minlaydi. Ularning madaniy kontekstlarida chuqur ildiz otgan bu
so'zlar ularni ishlatadigan jamoalarning qadriyatlari, e'tiqodlari va ijtimoiy tuzilmalariga bir
qarashni taklif qiladi. Olimlar bu sohaga salmoqli hissa qo‘shib, osonlik bilan tarjima qilib
bo‘lmaydigan yoki o‘z ona tilidan tashqarida tushunib bo‘lmaydigan so‘zlarning madaniy
ahamiyatini tushunish muhimligini ta’kidladilar.
Kelajakdagi tadqiqotlar til va madaniyatning kesishishini, xususan, madaniyatlararo
muloqot tobora muhim bo'lgan globallashuv sohasida o'rganishni davom ettirishi kerak. Leksik
jihatdan cheklangan so'zlarni tushunish nafaqat lingvistik tadqiqotlarni boyitibgina qolmay,
balki ko'proq madaniy empatiya va xabardorlikni rivojlantiradi.
References:
1.
Baker, M. (1992).
In Other Words: A Coursebook on Translation.
Routledge.
2.
Jakobson, R. (1959).
On Linguistic Aspects of Translation.
Harvard University Press.
3.
Lévi-Strauss, C. (1972).
Structural Anthropology.
Basic Books.
4.
Sapir, E. (1949).
Selected Writings of Edward Sapir in Language, Culture and Personality.
University of California Press.
5.
Wierzbicka, A. (1997).
Understanding Cultures Through Their Key Words: English, Russian,
Polish, German, and Japanese.
Oxford University Press.
