ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
94
САВДОГАРЛИК ТУРЛАРИ ВА УЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
Носир Шербоев
Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон
Миллий университети ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.13903961
Барча касб эгаларининг ўз функциялари, ўз вазифалари мавжуд. Деярли барча касб
эгалари тил ва у орқали нутқдан турлича фойдаланадилар. Уларнинг бажарадиган
ҳаракатлари кетма-кетлиги ҳам турличадир. Савдо ходимлари ўз фаолияти давомида
бир қатор кетма-кет ҳаракатларни бажаришлари керак:
- мижозларни қидириш ва товарларни сотиб олишда уларнинг имкониятларини
баҳолаш;
- мижоз билан алоқага тайёргарлик;
- мижоз билан алоқа ўрнатиш ва унга мумкин бўлган ёндашувларни таҳлил қилиш;
маҳсулот тақдимоти;
- саволларга жавоб бериш, эътирозларни бартараф етиш ва харидорни хариднинг
мақсадга мувофиқлигига ишонтириш;
- товарларни сотиб олиш актини амалга ошириш орқали битимни якунлаш.
Рўйхатда келтирилган босқичларнинг мазмуни жуда аниқ, шунинг учун биз
уларнинг батафсил тавсифига тўхталмаймиз. Шуни таъкидлаш керакки, барча
босқичлар ҳар қандай савдо ходимининг фаолиятига хос эмас. Масалан, сотувчи
биринчи босқични тўлиқ бажармайди, гарчи у мижозни олдиндан баҳолаши керак.
Асосан, бу босқичлар агентлар, брокерлар, сотувчилар билан боғлиқ.
Савдо ходимлари қуйидаги стратегик функцияларни бажаришлари керак:
- янги маҳсулотлар бозор қабул қилишлари учун;
- янги мижозларни кашф этиш;
- мавжуд мижозларнинг содиқлигини сақлаш;
- техник ёрдам кўрсатиш;
- истеъмолчига маҳсулотлар ҳақида янги маълумотларни келтириш;
- ахборот тўплаш;
- савдо ўсишига ҳисса қўшиш;
- ҳисобот тақдим этиш;
- савдо компаниясининг ижобий имиджини яратиш ва сақлашга кўмаклашиш.
Шахсий савдо, биринчи навбатда, бошқа реклама воситаларига нисбатан бир қатор
афзалликларга эга бўлган саноат ва шунга ўхшаш маҳсулотларни илгари суришнинг
самарали воситасидир. Келинг, ушбу афзалликларни санаб ўтиш мумкин:
1.
Шахсий алоқа.
Мулоқотда иштирок етаётган ҳар бир томон ўзининг барча идрок
каналларидан (визуал, ешитиш, кинестетик) фойдаланган ҳолда бошқасининг
таклифлари ва истаклари билан танишиши мумкин.
2.
Муносабатлар мослашувчанлиги
. Бир томондан, шахсий сотиш сотувчига деярли
бир зумда ижтимоий аҳамиятга ега алоқа воситаларини (нутқ, қараш, имо-ишоралар,
мотивация стратегияси) танлаш имконини беради, бошқа томондан, шахсий сотиш
томонлар ўртасидаги муносабатларнинг барча турларини ривожлантиришга имкон
беради — "сотувчи—харидор" юзаки алоқасидан шахсий дўстликка.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
95
3.
Алоқа диалогик режими.
Шахсий савдо ҳар доим қайта алоқа режимида амалга
оширилади. Бу сотувчига потенциал харидордан келадиган маълумотларни реал вақтда
таҳлил қилиб, мижоз билан мулоқот жараёнида музокаралар стратегияси ва
тактикасини ўзгартиришга имкон беради.
4.
Харидорнинг
индивидуал
хусусиятларига
йўналтирилган
сотишни
рағбатлантириш элементларидан фойдаланиш имконияти.
Муваффақиятли сотиш
учун сотувчи сотиб олиш қарори асосида қандай асосий маркетинг омиллари (маҳсулот,
бозор, истеъмолчилар) ётишини тушуниши керак.
Юқоридаги таьрифлардан шу нарса англашиладики, савдо атамаси ҳар учала
тилда ҳам ўз тилда гаплашувчиларнинг менталитетини, дунёқарашини, маданиятини
ифода этиб келади. Ўзбек тилида кўпроқ келишув, битим, бошдан кечирилган кечинма
маьноларида ишлатилади. Инглиз ва рус тилларида эса савдо атамаси фақатгина
иқтисод, яьни олди-сотди жараёнлари билан боғлиқ тушунчадир. Бизнинг фикримизча
савдо-товар айирбошлаш, молларнинг олди-сотдиси ва улар билан боғлиқ кишилар
ўртасидаги муносабатларни ўз ичига оладиган жараёндир. Куйида савдо ходими ва
унинг вазтфаларига хам тухталиб утамиз:
Савдо ходими
- савдо операцияларини бошқа шахс ҳисобидан ва манфаатларини
кўзлаб амалга оширадиган юридик ёки жисмоний шахс. Агар сотувчининг ўзи
сотилаётган товар егаси бўлса, у ўз манфаатларини кўзлаб ҳаракат қилади.
Брокер (broker)
- истеъмолчига ишлаб чиқарувчи томонидан товарлар
тарғиботини олиб борувчи воситачи, ахборот мутахассисси. Биржада ёки ундан
ташқарида ишлайди. Маҳсулот эгаси эмас ва у билан жисмоний алоқаси йўқ. Кўплаб
сотувчилар номидан ҳаракат қилади ва кўплаб харидорлар билан боғланади.
Товарларни оммавий равишда сотади. Юқори ихтисослашган бозорда ишлайди;
Агент
- бу маҳсулот ишлаб чиқарувчиси ва истеъмолчилари ўртасидаги воситачи.
У товар егаси емас, ушбу минтақада ишлаб чиқарувчининг доимий вакили сифатида
ишлайди, кўпинча компаниянинг доимий ходими, истеъмолчиларни қидириш,
музокаралар, товарларни сотиш бўйича алоҳида операциялар билан шуғулланади.
Саёҳат қилувчи сотувчи (коммивояжер) -
бу намуналар бўйича товарларни
таклиф қилувчи савдо компаниясининг саёҳат вакили. Кўпинча у уни transport,
товарлар намуналари, видеотасвирлар, буклетлар ва бошқалар билан таъминлайдиган
компаниянинг доимий ишчиси. Улгуржи ва чакана савдо бўлиши мумкин;
Комиссия агенти (комиссионер)
- комиссия шартлари бўйича воситачиликни
амалга оширади, яъни.савдо ҳажмига фоиз сифатида ҳақ олади. Ихтисослашган чакана
савдо майдонига эга (ўз ёки ижарага олинган). Улгуржи ва чакана савдо бўлиши мумкин;
Жўнатувчи (консигнатор)
- товарларни ўз омбори орқали кечиктирилган тўлов
билан сотади. Товарлар ва савдо хавфи мулкчилик ҳуқуқига эга;
Дистрибютор (тарқатувчи)
- товарларни Марказий омбор ва периферик
омборлар тармоғи орқали сотади. Товарларни ишлаб чиқарувчидан оммавий равишда
сотиб олади. У тез-тез инвестиция товарлари билан ишлайди, яъни.саноат мақсадлари.
Товарларни оммавий равишда сотади. Товарлар ва савдо хавфи мулкчилик ҳуқуқига эга;
Жоббер
- "shuttle" сифатида ишлайдиган алоҳида истеъмол товарларининг кичик
партияларини ёки ишлаб чиқарувчининг ҳудудидан катта партияларни сотади. Унинг
ўз омбори йўқ. Кичик истеъмолчиларга товарларни ташиш вақтини қисқартиради.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
96
Товарларни дистрибюторларга, чакана савдо дўконларига сотади. Товарлар ва савдо
хавфи мулкчилик ҳуқуқига эга;
Дилер
- бу ўз номидан ишлайдиган воситачи. Товар ва савдо хавф мулкчилик
ҳуқуқига эга.
References:
1.
Goddard A. The Language of Advertising – L., N.Y., 1998. – 144 р.
2.
Gonzalez A. M., and Bello, L. 2002. The construct “lifestyle” in market segmentation. The
behaviour of tourist of tourist consumers. European Journal ofMarketing. 36, Ѕ, 51-85.
3.
Edwards Ch. Mundy. Retail Advertising and Sales Promotion. - N.Y., 1981.
4.
Cook G. The Discourse of Advertising. – London; New York: TJ Press (Padstow), 1992. –
251 р.
5.
Claude Hopkins. Advertising. Scientific approach. M .: Alfa Press, 2000.
