ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
108
ЎРИК ДАРАХТЛАРИГА ШАКЛ БЕРИШ ҲАМДА ЁШ НОВДАЛАРИНИ
ҚИСҚАРТИРИШНИНГ ҲОСИЛДОРЛИККА ТАЪСИРИ
Қаршиев А.Э.
Юсупова Б.Э.
Тошкент Давлат Аграр университети
Умарова М.А.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13827476
Abstract:
The article describes the formation of branches on trees as a result of pruning
of annual vigorous varieties, improving the quality of fruits, studying local and imported
varieties of apricot in the Kashkadarya region and identifying promising varieties and other
positive features.
Key words:
form, parameter, variety, bud, flower, fruit, introduction, quality, yield,
garden.
Кириш.
Ўрик-юқори потенциал унумдорликка эга бўлган мева тури бўлиб
экилган кўчатлар 3-4- йилдаёқ ҳосил элементлари шаклланади. Одатда шакл
берилмаган ва кесилмаган ўрик дарахти дастлабки ҳосил берган йилларда мўл ҳосил
берганлиги билан унинг қариш даври тезлашади, мева ва барглари майдалашади, ҳар
хил касалликлар билан тез ва кучли зарарланади. Бунинг натижасида шохлар
ривожланиши сустлашади, мева ҳосил қилиш зонаси эса шохлар учига кўчади.
Ҳосилнинг оғирлиги натижасида шохлар синиб, дарахт шикастланади. Дарахт
муддатидан олдин қурийди, Бу ўрикда мева ҳосил қилишнинг солкашлигини
изоҳлайди, аммо, боғбонлар эса бунга кўпинча об-ҳаво шароитларини сабаб қилиб
кўрсатишади.
Бу борада илмий-тадқиқотлар олиб борган муаллифларнинг маълумот беришича
боғдорчиликда буташ ва шакл бериш асосий агротехник тадбирлардан бири
ҳисобланади, юқори сифатли меваларини етиштиришда келтирилган параметрлар
бўйича юқори ҳосил олишга эришилган. Шунинг учун муаллиф, бу параметрларга мос
келувчи вегетатив қисм қанча тез ҳосил қилинса, кўчатларнинг генератив фаолиятга
ўтиши ва кўзланган ҳосилни олиш шунча тез таъминланади деб таъкидлаган.
Шунингдек, жараённинг узоқ давом этиши ва кутилган натижага эришмаслик мавжуд
имкониятлардан унумли фойдаланилмаётганликдан далолат беради, бу эса катта
иқтисодий зарарга олиб келади. Замонавий боғларда вегетатив қисмини ўстиришнинг
тартибли шакллантириш давомийлиги 2-3 йилдан ошмаслиги керак [1, 2, 3].
Кўплаб
илмий
мабаъларда
келтирилишича,
ўрик
инсон
томонидан
маданийлаштирилган қадимги мева турларидан бири бўлиб, келиб чиқиш ватани
Арманистон ҳисобланган бўлсада аммо кейинчалик Хитой эканлиги аниқланган Шу
билан бир қаторда кўплаб адабий маълумотларда келтирилишича ўрикнинг ватани
Ўрта Осий эканлиги ҳам тасдиқланган, чунки ҳали ҳам бу минтақада ўрикни ёввойи
ҳолда кўплаб учратиш мумкин. Ўрик Ўзбекистонда эрамиздан олдинги VI-VII
асрлардан маълум тур ҳисобланади [4, 5, 6].
Ҳозирги кунга келиб ўрик навларининг юқори сифатли, экспортбоп, ҳосилдор,
йирик мевали навларига бўлган талаб ошиб бормоқда , Бу бозор иқтисодиёти
рақобатларига мос келади. Шу сабабли ўрикнинг турли хил экологик зоналарда
етиштирилаётган навларини ўрганишни талаб этмоқда. Изланишлар ва кузатувлар
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
109
натижасига кўра, йирик мевали нав ва дурагайларнинг аксарияти Хитойда
етиштирилаётган навлар ҳисобланади. Кўпроқ қисми Европа гибридлари орасида
учрайди. Европа ва Эрон-Кавказ гибридлари орасида ўртача йирик мевали (50 г)
навларнинг энг кўп қисми аниқланган. Бу меваларнинг таъм сифатига кўра Эрон-
Кавказ навларида сезиларли камчиликлар кузатилган 4 балл, Бошқа экологик
ҳудудларда етиштирилаётган меваларда эса ўртача 5 баллда аниқланган [7, 8].
Ўрганилган ўрик навларида гуллаш саналари бўйича сезиларли фарқлар
кузатилган ва олинган натижалар совуққа бўлган талаби ва гуллаш санаси ўртасида
ижобий боғлиқлик бўлганлиги, шунингдек тиним давридан чиқиш учун совуқ ҳарорат
зарур бўлади. гуллаши учун эса иссиқлик талаб қилиниши ўртасида салбий боғлиқлик
мавжудлиги аниқланган [228; 254-263-б.]. Ўрик дарахтлари органларида крахмал
консентрацияси совуқ таъсир қилиши сайин камайиб, аксинча глюкоза ва фруктоза эса
кўпайиши аниқланган [9, 10].
Илмий аҳамияти:
Қашқадарё вилоятида илмий ўрганилмаган ўрикнинг
маҳаллий ва интродукция қилинган навларини ўрганиш, уларни ҳар томонлама
агробиологик ва технологик баҳолаш, шунингдек, маҳаллий ва четдан келтирилган
ўрик навларига шакл бериш усуллари орқали самарали меъёрларни ишлаб чиқиш,
йиллик ўсувчи новдаларни ўрик навларига мос параметрларда кесиш ва уларга мос
шакл бериш усулини яратиш илмий изланишимизнинг асосий йўналишидир.
Ўрик навларини ўрганишда энг аввола ҳар бир ҳудуд учун иқлим шароитга мос
навларни танлаш шунингдек, уларнинг ҳосилдорлигини оширишга қаратилган
самарали агротехник тадбирларни ишлаб чиқиш зарур.
Ўрик аксарият навларида асосан эрта баҳорги совуқлар таъсирида зарарланиши
кузатилади. Шунга кўра бундай шароитларда навларнинг биологик хусусиятларини
ҳисобга олиб, кузатилган ва аниқланган маълумотлар асосида навларни танлаш ва
тартибли жойлаштириш, тупроқ иқлим хусусиятларини инобатга олган ҳолда боғлар
барпо қилиш ҳамда агротехник тадбирларни ўз муддатида мақбул вариантларда
қўллаш орқали мунтаззам мева ҳосил қилишга эришилади.
Тадқиқотнинг мақсади.
Қашқадарё вилояти тупроқ-иқлим шароитида маҳаллий
ва интродукция қилинган ўрик навларининг йиллик ўсувчи новдалари ҳар хил
усулларда кесиш ва шакл беришнинг ҳосилдорликка таъсирини ўрганиш.
Тадқиқот усуллари.
Дала ва лаборатория кузатувлари ҳамда илмий тадқиқот
натижалари мевачиликда умум қабул қилинган услублар бўйича ва Обрезка и
формирование плодовых деревьев услублари бўйича амалга оширилди.
Тадқиқотларда маҳаллий ва интродукция қилинган ўрик навларининг ўсиши,
ривожланиши ва ҳосилдорлигига таъсир этувчи ўрик навларига вазасимон шакл
берилиб, йиллик кучли ўсувчи новдаларни, навларга мос равишда, 15 см ёки 1/4
қисмга, 30 см ёки 1/3 қисмга ва 45 см ёки 1/2 қисмга қисқартириш ҳамда назорат
қисқартирилмасдан қолдирилган новдаларда олиб борилди
Тадқиқотнинг амалий натижалари.
Олиб борилган тадқиқотларда ўрик
навларининг мева ҳосил қилишга ўтиши билан қисқартириш ишлари тартибли олиб
борилди, навларда кесиш параметрлари. 1/4, 1/2 ҳамда 2/3 қисм қолдириб кесиш
тартибида олиб борилди. Бунда ¼ қисм қолдириб кесиш барча навларда ўсиш
жараёнларини янада кучайтирди, кучсиз шохланувчи навларнинг шох-шабба қисми
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
новдаларида ўсишдан тўхташ ҳолатлари кузатилди. 1/2 параметрларда қисқартириш
олиб борилганда Шелечко, Руҳи жувонон миона, Сарвари навларига мос шакл
берилганлиги ҳамда ушбу навларнинг қолган кесиш усулларига нисбатан 15-20%
юқори ҳосилдорликка эришилганлиги аниқланди. Кучли шохланувчи навлардан
Буриевестник, Алишер, Кўрсодиқ, Красношеки, Ширпайванд Нурафшон навларига 2/3
қисми қолдирилиб кесиш параметрларида юқори ҳосилдорликка эришилди ҳамда
дарахтларнинг нормал шаклланиши кузатилди. Йиллик кучли ўсувчи новдаларни
кесиш билан бир вақтда дарахт шох-шабба қисмини сийраклаштириш биринчи
навбатда қуриган, касалланган, бир-бирига тегиб турувчи шох-шаббалар қисмини
шакллантириш дарахтларни ортиқча ва кам ҳосилдорликдан чиқиши, шунингдек, мева
ҳосилини нормаллаштирувчи кесиш, ўрик дарахтларининг паст ҳароратларга
чидамлилигини оширди.
Баҳорги шакл бериш, сийраклаштириш ва ёзги кесишни ижобий қабул қилувчи
ўрик навларининг меваларини янада яхшироқ шакллантиришда ёзги кесиш
тадбирини май ойининг иккинчи ярми-июннинг бошида 25-30 см дан юқори бўлган
ҳосилсиз йиллик кучли ўсувчи новдаларни кесиш билан ўтказилди. Бу тадбир
меваларни мустаҳкам шаклланишида ва касалликларга камроқ чалинадиган калта
новдаларни ҳосил қилди.
Тадқиқот натижалари.
Қисқартиришда бир йиллик ўсувчи қисмини, ёки кўп
йиллик, ёки мева ҳосил қилувчи шохларнинг қисмини кесишади. Кесишдан сўнг
навдаларнинг ўсиши кучаяди ва шохланиш ортади. Бу усул шохларнинг
қалинлашишига ёрдам беради, мустаҳкам крона шаклланишини тезлаштиради, дарахт
ҳосили ортиб кетиши олдини олади, мева ҳосил бўлиши даврийлигини пасайтиради.
Қисқартиришни турли катталикдаги шохларнинг ўзаро шаклланувида, асосий
навларнинг ўсиш кучининг ортишида, мустаҳкам кронани яратишда, кесишдан
кейинги қолган қисмларда куртакларни уйғотишда ва шохланишни кучайтиришда
фойдаланилади. Кесишни шунингдек, меваларнинг маҳсулот сифатини оширишда–
уларнинг ташқи кўриниши, таъмини яхшилашда, стандарт меваларнинг чиқиши ва
ҳажмини оширишда қўлланилади.
Шу билан бирга бизнинг тажрибамизда йиллик ўсувчиларни қисқартириш
навдалар ўсишининг юқори темпини етарлича сақланишини таъминлайди. Ўсаётган
шохнинг ўсиши ва ривожланишига таъсир этувчи йиллик ўсувчиларни қисқартириш
даражаси таъсирини баҳолашда биз, аралаш новдалар ва шпорцлар узунлигини
ўлчадик, шунингдек, ўрикнинг ўрганилган навларида уларнинг қисқартирилган
навдаларидаги умумий сонини ҳисобладик.
Қисқартириш ўтказилмаган вариантларда аралаш новдаларда ва шпорцларда
узунлик кам бўлган, кесишни ўтказиш эса ўсиш жараёнининг фаоллашувига олиб
келган, натижада эса, аралаш новдалар ва шпорцлар интесив равишда ўсган ва кўпроқ
узунликка эга бўлган.
Агар қисқартирилмаган вариантларда бир йиллик ўсувчиларда аралаш новдалар
узунлиги 2017- йилда 24-27 см даражасида, шпорцларда эса 5-7 см бўлган бўлса,
қисқартирилганда эса аралаш новдаларнинг ва шпорцларнинг 1/3 қисми узунлиги 28-
32 ва 10-12 см гача ошган. Ўрганилган новдаларининг бир йиллик ўсувчиларини ½ ва
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
111
¾ қисмига кучлироқ қисқартиришда дарахт шохларида ривожланаётган шпорцлар ва
аралаш шохларнинг узунлиги ошгани аниқланган.
2-жадвал
Маҳаллий ва интродукция қилинган ўрик навларининг ҳосилдорлиги
(2011
йилда экилган, экиш схемаси 6х5м)
Навлар номи
Бир тупдаги ҳосил, кг
Ҳосилдорлик, ц/га
201
7
йил
2018
йил
201
9
йил
ўртача
уч
йиллик
2017
йил
2018
йил
2019
йил
ўртача
уч
йиллик
Советский (st)
7,4
16,2
20,5
14,7
24,6
53,9
68,2
48,9
Авецина
2,2
11,2
15,3
9,5
7,3
37,2
50,9
31,8
Алишер
13,4
28,2
39,3
26,9
44,6
93,9
130,8
89,7
Буривестник
11,4
23,2
17,9
17,5
37,9
77,2
59,6
58,2
Вымпел
13,4
22,7
27,2
21,1
44,6
75,5
90,5
70,2
Гулистон
1,8
9,7
12,6
8,0
5,9
32,3
41,9
26,7
Красношеский
8,1
23,6
27,1
19,6
26,9
78,5
90,2
65,2
Красный
партизан
6,8
21,8
25,3
17,9
22,6
72,5
84,2
59,7
Курсадык
7,5
21,3
26,2
18,3
24,9
70,9
87,2
61,0
Мароқанд
2,6
7,9
10,3
6,9
8,6
26,3
34,2
23,0
Мулла Содик
11,6
23,2
25,8
20,2
38,6
77,2
85,9
67,2
Нурафшон
7,5
30,9
37,2
25,2
24,9
102,9 123,7
8,38
Рухи жуона
Миёна
11,3
25,6
29,7
22,2
37,6
85,2
98,9
73,9
Салимий
3,2
9,3
7,8
6,7
10,6
30,9
25,9
22,4
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
112
Сарвари
4,9
23,8
28,4
19,0
16,3
79,2
94,5
63,3
Темурий
3,7
15,1
19,3
12,7
12,3
44,9
64,2
40,4
Шелечко
9,3
21,6
18,6
16,5
30,9
71.9
61.9
54,9
Ширпайванд
7,5
23,8
17,3
16,2
24.9
79.2
57.6
53,9
Хулоса
1.
Хулоса ўрнида айтиш мумкин шакл бериш, кесиш ва бошқа агротехник
тадбирларни ўз муддатларида тартибли олиб бориш муҳим аҳамият касб этади.
2.
Кесиш мевали дарахтларнинг тўқима органларида физиалогик жараёнлар
боришига маълум даражада ижобий таъсир кўрсатади. Шундай қилиб кесилган
новдаларнинг ва баргларнинг сув баланси яхшиланиши кузатилади, углеводлар ва
бошқа пластик маҳсулотларнинг йиғилиши ва қайта тақсимланиши фаоллашади.
3.
Йиллик ўсувчи новдаларни кесиш барча шохларнинг ораларига қуёш нури
тушиши ва шамол айланишининг яхшиланишида, ҳаво режимини таъминловчи шох-
шабба шакилларини яратишга эришиш мумкин.
4.
Шакл бериш ва тартибли кесиш орқали ўрик дарахтларида шох-шаббалари
ортиқча шкастланишининг олди олинади, мунтаззам сифатли мева етиштиришга
эришилади.
5.
Дарахт шох-шаббалари мустаҳкам бўлишида, меванинг кўп ҳосилини ўзида
шакллантиришида боғ ташкил қилинган йилдан кесиб шакллантириб бориш зарур.
6.
Ҳосилдорлиги ҳамда шох-шабба кронаси яхши шаклланиши борасида Руҳи
жуванон миона, Шелечко Сарвари Вымпел, Нурафшон навлари стандарт Советский ва
Гулистон навларига нисбатан устунлиги билан ажралиб чиқди.
References:
1.
Агафонов, Н. В. Научные основы размещения и формирования плодовых деревьев
/ Н. В. Агафонов.-М.: Колос, 1983.- 173 с.
2.
Мухин С. А. Обрезка и формирование плодовых деревьев / С. А. Мухин.- Краснодар.
1979.-20 с.
3.
Фисенко, А. И. Схемы посадок, формировки и управление ресурсным потенциалом
плодовых растений /А. Н. Фисенко // Интенсивные технологии возделывания
плодовых культур.- Краснодар.2004- с. 281-295.
4.
Потапова, В. А. Плодоводство / Под ред. В. А. Потапова, Ф. Н. Пилыцикова.- М.:
Колос, - 432 с.
5.
Савчишкина, К. Т. Перспективы развития косточковых культур в зоне Северного
Кавказа / К. Т. Савчишкина // Селекция и сортоизучение косточковых, ягодных и
орехоплодных культур на Северном Кавказе: сб. науч. тр. Новочеркасск, 1990.- с. 5-8.
6.
Смыкова, В. К Абрикос/Под. Ред. В. К. Смыкова.- М.: Агропромиздат, 1989.- 240 с.
7.
Корзин В. В. Интродуцированные сорта и формы абрикоса перспективные для
селекционной работы / В. В. Корзин, В. М. Горина // Актуальные проблемы прикладной
генетики, селекции и биотехнологии растений: Междунар. науч. конф., посвященная
200-летию Ч. Дарвина и 200-летию Никитского ботанического сада 3-6 нояб 2009 г: тез.
докл. Ялта, 2009. – С. 84.
8.
Корзин В. В. Качество плодов сортов и форм абрикоса, интродуцированных в
Крым / В. В. Корзин, В. М. Горина, А. А. Рихтер // Генофонд южных плодовых культур и
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
113
его использование: сб. науч. трудов Гос. Никит. ботан. сада. – Ялта, 2010. – Т. 132. – С. 87-
95.
9.
Gonzalez. D Changes on carbohydrates and nitrogen content in the bark tissues induced
by artificial chilling and its relationship with dormancy bud break in
Prunus
sp. / D. Gonzalez-
Rossia, C. Reig,V.Dovis et al.//Scientia Horticulturae. – 2008. – V. 118, N. 4. – P. 275-281.
10.
Ruiz D. Chilling and heat requirements of apricot cultivars for flowering / D. Ruiz, J. A.
Campoy, J. Egea // Environmental and Experimental Botany. – 2007. – V.61, N. 3. – P. 254-263.
