ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
140
O’SPIRINLIKDA KECHADIGAN HISSIY HOLATLAR VA KSAIB-HUNAR
TANLASHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Murxashev Axmadxon Olimjon oʻgʻli
Andijon davlat universiteti
Ijtimoiy iqtisodiy fanlar fakulteti Amaliy psixologiya yoʻnalishi
3- bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.12792387
Kalit so’zlar:
O’spirin,intellect,mustaqillik,mehnat,falsafiy, siyosiy va diniy qarashlari,
pedagogika,kollej, motivatsion jarayonlar, nerv sistemasining tipi, analizatorlar,emotsional-
irodaviy,ota-ona,ustoz.
Ключевые слова:
Подросток, интеллект, самостоятельность, труд, философские,
политические и религиозные взгляды, педагогика, вуз, мотивационные процессы, тип
нервной системы, анализаторы, эмоционально-волевые, родители, педагог.
Key words:
Adolescent, intellect, independence, work, philosophical, political and
religious views, pedagogy, college, motivational processes, type of nervous system, analyzers,
emotional-volitional, parents, teacher.
Ilk o‘spirin tomonidan qabul qilingan xulq-atvor normalarining buzilishi unda aybdorlik
hissini vujudga keltiradi. Shu bilan birga unda estetik hislar doirasi ham kengayadi. Ilk
o‘spirinlarda intellektning rivojlanishi bilan birga hazil-mutoyiba hissining ham rivojlanishini
ta’kidlash joiz.
Intellektual va praksis hislar ham sezilarli rivojlanadi. Sodda bolalarcha qiziquvchanlik
tafakkur jarayonidan ongli zavqlanish, qiyinchiliklarni yengishdan quvonish, ijodga ongli
intilish va boshqalarga aylanadi.
Shunga ko‘ra har kim qobiliyatiga yarasha kasb-hunar tanlasa, bu sohada muvaffaqiyatli
mehnat qilsa, ijtimoiy turmush taraqqiyotiga muhim hissa qo‘shgan bo‘ladi. o‘spirinlar u yoki
bu kasbni o‘z ixtiyorlari bilan ongli ravishda tanlashlari uchun ular mustaqillik, dadillik,
qat’iylik, o‘zini tuta bilish, chidamlilik,sabr-toqat kabi irodaviy xislatlarga ega bolishlari kerak.
Mehnat qilishda muqaddas burchni bajarish istagi, maqsadning aniqligi,hunar o‘rgan ishga
ishtiyoqmandlik mazkur fazilatlarning shakllanishiga ijobiy ta’sir kolsatadi. o‘spirinlar aqliy
rivojlanishida tasavvurning ahamiyati juda katta, chunki inson biron-bir ishni qilishga kirishar
ekan, albatta uning natijasini tasavvur eta olishi kerak. Tasavvursiz hech qanday ishni to‘g‘ri
rejalashtirish mumkin emas. O‘spirinda tasavvur qila olish layoqati yaxshi rivojlangan
bolsagina, u o‘z hayotidagi idealni tasavvur eta oladi, shunga ko‘ra uzoq va yaqin rejalarini
tuzadi.
Hozirgi yigit va qizlarni 30—40 yil avvalgi tengqurlari bilan solishtirganda, ularning
umumiy saviyalari naqadar o'sganligini ko’rish mumkin. O‘spirinlarning intellektual
qiziqishlari doirasi keng va ko‘p qirralidir. o‘spirinlarning qiziqishlari aksariyat hollarda o‘zi
tanlagan kasb va yo‘nalish, shuningdek, hayotiy rejalariga asoslangandir. o‘spirinlik yoshiga
kelib, yigit va qizlarning dunyoqarashlari yuksak pog‘onaga kolarila boshlaydi. Bu esa
o‘spirinning tashqi olamni tushunishiga, baholashiga bolgan munosabatlarini aniqlashga
yordam beradi. o‘spirinlarning dunyoqarashi endi ularning ilmiy, falsafiy, siyosiy va diniy
qarashlari tizimidan iboratdir.
Ma’lum bir kasbda faoliyat ko‘rsatishni boshlayotgan o‘spirin unga intellektual, ijtimoiy-
psixologik hamda axloqiy jihatdan tayyor bolishi kerak. o‘smirlik davrining oxirlari va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
141
o‘spirinlik yoshiga kelib, ularda mehnat ko‘nikma va malakalari rivojlanadi. Bu ko‘nikma va
malakalari ularning kelgusidagi kasbiy faoliyatlari bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri bogliq. Har qanday
kasbiy ko'nikma va malakalarning o‘sishi, awalo, o‘spirin intellektining umumiy rivojlanganlik
darajasiga bog‘liq. Shuning uchun ham bu davrdagi o'spirinlar intellektining rivojlanishiga
alohida e’tibor berish lozim.
O‘zbekistonda E.G‘.G‘oziyev rahbarligida J.S.Iskenderov tomonidan pedagogika kolleji
o‘quvchilarida xarakterning intellektual va irodaviy xususiyatlari shakllanishini baholashda
test-reyting tizimidan foydalanishning samarali yollari ishlab chiqildi
1.
Pedagogika kolleji o‘quvchilarida xarakterning intellektual va irodaviy xususiyatlarining
shakllanish jarayoni shaxsning umumiy yo‘nalganligi, kasbiy ustanovkalari, kasbiy
tasavvurlari va imkoniyatlari mutanosibligi omillar asosiga qurilishi tadqiqot davomida
dalillandi.
O‘spirinlar xulq-atvori buzilishiga olib keladigan sabablarningpsixologik xususiyatlari
Z.F.Kamaletdinova ishlarida yoritilgan
2.
Muallif olib borgan tadqiqotlari natijasida deviant xulqning vujudga kelishi g‘oyaviy-
mazmuniy xarakterga ega ekanligini ta’kidlab, uning vujudga kelishiga sabab boluvchi ikki
omilni ko‘rsatib o‘tadi: birinchisi, o‘quvchining doimiy ravishda qoniqarsiz baho olishi
natijasida diqqati, intellektual tushuncha bilan bogliqlik harakatlari pasayib ketadi. Ikkinchi
holatda esa ota-onalarining o‘z bolalariga nisbatan mehrsiz va shafqatsizligi oqibatida
talablarga nisbatan tushunmaslik mexanizmi kuchga kiradi.
Bu yoshdagi bolalar uchun muloqotga kirishish ehtiyojining mavjudligi ham juda
muhim, lekin u yetakchi emas, faqat tanlagan kasb va yo‘nalishlari bo‘yicha mashg‘ul
bo'lmagan o‘spirinlargina ko‘proq tengdoshlari bilan muloqotda bolishga ehtiyoj sezadilar. Bu
yoshdagi bolalar mehnat faoliyati bilan xuddi kattalardek shug‘ullana oladilar. Ilk o‘spirinlik
davrini kasbiy bilim,ko‘nikma va malakalarning shakllanishi uchun senzitiv davr deb
hisoblash mumkin. o‘zining kasbiy taqdirini tasodifan yoki noto‘g‘ri hal etilishi murakkab
ichki kechinmalarga, ikkilanishlarga, ziddiyatlarga olib kelishi mumkin. Bu esa yigit va qiz
hayoti uchun ham, jamiyat uchun ham katta zarar keltiradi. Kasb tanlash vaqtida ilk
o‘spirinlar o‘z moyilligi va qobiliyatlarini shaxsiy sifatlar, xususan, nerv sistemasining tipi,
analizatorlar xususiyati emotsional-irodaviy sifatlarini ham hisobga olishlari zarur.
O’spirinlarni xattoki yetuklik davridagi shaxslarni ham o’ziga bo’lgan ishonchi yuqori
darajada shakillangan bo’lasa u o’zi hohlagan yoki qiziqgan har qanday kasb yoki hunani
egallashi mumkun bo’ladi. Shu bilan birgalikda unga berilayotgan ishomch va motivotsiyaga
ham bevosita bog’liq.
Biz bu jarayonni qanday bilishimiz mumkun?
Motivatsion jarayonlar: kuzatuvdan harakatgacha. Modellashtirishning to'rtinchi va
oxirgi tarkibiy qismi mustahkamlash o'zgaruvchilariga tegishli . Ushbu o'zgaruvchilar kuzatish
orqali o'rganishga ta'sir qiladi, bunda odam diqqat qilishi mumkin bo'lgan modellashtirish
signallarini, shuningdek, bunday o'rganishni ochiq bajarishga o'tkazishga harakat qiladigan
intensivlikni nazorat qiladi.
Bandura odamlarning simulyatsiya qilingan xulq-atvorni qay darajada yaxshi tutishi va
ularni tutishi muhim emasligini va ularning xulq-atvorini shakllantirish qobiliyati nimada
bo'lishidan qat'i nazar - ular buni etarli rag'batlantirmasdan amalga oshira olmasligini
ta'kidlaydi. Boshqacha qilib aytganda, inson ko'nikmalarni egallashi va saqlab turishi, hatto
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
142
simulyatsiya qilingan xatti-harakatlarni mohirona qurish qobiliyatiga ega bo'lishi mumkin,
ammo agar salbiy qabul qilinsa, o'rganish kamdan-kam hollarda ochiq bajarishga aylantirilishi
mumkin. O'zini "oshxona malikasi" deb bilgan ayol, kechqurun u ovqat pishirayotganda u
bilan gaplashsa ham, erining ovqat pishirishiga ruxsat bermasligi mumkin. U kasal bo'lgunga
qadar u o'zining oshpazlik mahoratiga to'liq ishonadi, keyin bo'sh qoringa va shivirlab bolalar
ta'sirida u pishirishni taqlid qiladi. Uning diqqat-e'tibori va saqlanish harakati, kelajakda u
yerfıstığı yoki nordon karam qayerda saqlanganligini eslab qolishi kerak bo'lganida namoyon
bo'ladi.
Umuman olganda, mustahkamlash mavjud bo'lganda, kuzatuv orqali modellashtirish
yoki o'rganish tezda harakatga aylanadi. Ijobiy mustahkamlash nafaqat ochiq ifoda etish yoki
talab qilinadigan xulq-atvorning haqiqiy qurilishi ehtimolini oshiradi, balki e'tibor va saqlash
jarayonlariga ta'sir qiladi. Kundalik hayotda biz kamdan-kam hollarda biron bir narsaga yoki
kimgadir e'tibor beramiz, agar buni amalga oshirishga rag'bat bo'lmasa va siz ozgina e'tibor
bersangiz, aslida hech narsa saqlay olmaydi! Ko'pincha do'stimiz bilan biron bir joyga sayohat
qilishimiz mumkin, lekin bizga o'zimizga mashina haydashni taklif qilishganda xijolat tortamiz
va hatto xijolat tortamiz. Biz ilgari yurgan yo'limizga e'tibor bermadik, chunki biz bunga
ehtiyoj sezmadik - biz haydab yurmasdik. Agar kerakli joyga etib borish uchun faqat o'zimizga
ishonish kerak bo'lsa, biz yo'lni eslaymiz.
Kishining kuzatish, qo'llab-quvvatlash va simulyatsiya qilingan xatti-harakatlarga
bo'lgan xohishini kuchaytirishning bir usuli bor - bashorat yoki jazoni bashorat qilish orqali.
Ijobiy rag'batlantirish uchun sabab bo'lgan yoki ba'zi salbiy vaziyatlarning oldini oladigan
xatti-harakatlarni kuzatish diqqatni saqlash, saqlash va keyingi harakatlar uchun (xuddi
shunday vaziyatda) kuchli xatti-harakat bo'lishi mumkin. Bunday holda, mustahkamlash
bilvosita amalga oshiriladi va odam shunga o'xshash xatti-harakatlar shunga o'xshash
oqibatlarga olib kelishini taxmin qilishi mumkin. Bola o'z ixtiyori bilan verandani supurishi,
xonasini bo'shatishi yoki stolni qo'yishi mumkin, tabassum yoki so'z bilan tasdiqlashni kutadi.
Ushbu misoldan ko'rinib turibdiki, bolada bilvosita qo'llab-quvvatlashni kutish uni xatti-
harakatlarga yordam berishga undadi.
Xulosa o’rnida shuni ta’kitlash lozimki har qanday insonga yaxshi sharoit va
imkoniyatlar berilsa u biz o’ylagandaada yaxshiroq natijalarni olib kelishlari mumkun. Shu
bilan birga uni to’g’ri yo’naltiradigan ustoz yoki unga u ishongan tajribali shaxning yordami,
ko’magi muhum ahamiyat kasb etadi.
References:
1.
Z.T.Nishanova,
N.G.Kamilova,D.U.Abdullayeva,
M.X.Xolnazarova
–
Rivojlanish
Psixologiyasi._Pedagogik Psixologiya-Toshkent – 2018.
2.
Andijon davlat unversiteti-b.n.shamsiddinov m.quvataliyev - shaxs psixologiyasi (o’quv
qo’llanma) Bakalavriat yo’nalishi: 5212200- amaliy psixologiya talabalari uchun o’quv
qo’llanma- Andijon -2021.
3.
Madumarov, T., & Ogli, G. O. R. (2023). O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA KORRUPSIYAGA
QARSHI KURASHISH (TA’LIM TIZIMI MISOLIDA). Ta’lim fidoyilari, 2(1), 194-197.
4.
Ибрахимов, Б. (2023). ПОНЯТИЕ И ОСОБЕННОСТИ “ГЛУБОКИХ ФЕЙКОВ”. Namangan
davlat universiteti Ilmiy axborotnomasi, (6), 201-206.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
143
5.
Nasriddinovich, A. A. (2021). Civil society and the transformation of islamic values.
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(3), 709-714.
