ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
52
YER OSTI SUVLARINING INSON ORGANIZMIGA TA’SIRINI O’RGANISH
Dotsent
D.K. Xudoyberdiyev
Safarov Furqat Abduxalilovich
Buxoro davlat tibbiyot instituti, O’zbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.12720684
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yer osti suvi
umumiy suv resurslarining bir qismi ekanligi,
suv taʼminoti va sugʻorish manbai sifatida xalq xoʻjaligi uchun katta ahamiyatga ega ekanligi
keltirilgan. Sugʻoriladigan yerlarning meliorativ ahvoli grunt suvlarining holati bilan
belgilanadi. Suv molekulyar kuchlar tutib turadigan bogʻlangan hamda ogʻirlik kuchi yoki bosim
farqi taʼsirida harakatda boʻladigan gravitatsion yoki erkin holatda boʻlishi mumkin.
Kalit so’zlar
. Immunologik, sitogenetik, gemotologik usullar, mavsumiy suvlar, grunt
suvlari va qatlamlararo suvlar.
Yer osti suvlari- Yer poʻstining yuqori qismidagi togʻ jinslari qatlamlarining gʻovak
boʻshliqdagida joylashgan suyuq, qattiq (muz), bugʻsimon holatdagi suvlar. Ye.o.s. umumiy suv
resurslarining bir qismi boʻlib, suv taʼminoti va sugʻorish manbai sifatida xalq xoʻjaligi uchun
katta ahamiyatga ega. Sugʻoriladigan yerlarning meliorativ ahvoli grunt suvlarining holati bilan
belgilanadi. Ye.o.s.ni gidrogeologiya fani oʻrganadi. Suv molekulyar kuchlar tutib turadigan
bogʻlangan hamda ogʻirlik kuchi yoki bosim farqi taʼsirida harakatda boʻladigan gravitatsion
yoki erkin holatda boʻlishi mumkin. Bogʻlanmagan suv bilan toʻyingan togʻ jinslari qatlamlari
suvli gorizont deyiladi, ular suvli komp-lekslarni hosil qiladi. Ye.o.s. suv saqlovchi jinslarda
to’planish harakteriga koʻra gʻovak (yumshoq jinslarda), dara (tomir) — qattiq jinslarda va
karst (gʻor) (darz-karst-yengil eriydigan karbonat va gipsli jinslarda) suvlariga boʻlinadi.
Joylashish sharoitiga koʻra Ye.o.s. tuproq suvi, mavsumiy suvlar (yuza suvlar; aeratsiya
zonasidagi suv saqlovchi qatlamlar ustida yogʻinlar yoki sugʻorish suvlarining shimilishidan
hosil boʻladi); grunt suvlari (yer yuzasiga eng yaqin birinchi suv oʻtkazmaydigan qatlam ustida
toʻplanadi) va qatlamlararo (bosimsiz, bosimli, artezian, suv oʻtkazmaydigan qatlamlar
oʻrtasida joylashgan suvli qatlamlar) suvlarga boʻlinadi.
Kelib chiqishiga koʻra Ye.o.s. atmosfera yogʻinlari, daryo va sugʻorish suvlarining
shimilishi natijasida hosil boʻluvchi infiltratsion; togʻ jinslari qatlamlarida suv bugʻlarining
quyuqlashuvidan hosil boʻluvchi kondensatsion; choʻkindi togʻ jinslari paydo boʻlish jarayonida
dengiz suvlarining koʻmilib qolishi natijasida hosil boʻlgan sedimentatsion va magma soviganda
yoki Yer mantiyasidan chiqadigan yuvinil suvlariga boʻlinadi. Ye.o.s. ning yer yuziga tabiiy
chiqishi bulok, (chashma) deyiladi va oqib chiquvchi va qaynab chiquvchi (qaynar buloq)larga
boʻlinadi.
E.o.s. tabiiy eritmalar boʻlib, tarkibida deyarli barcha maʼlum kimyoviy elementlar
uchraydi. Minerallashuvi (suvda erigan moddalarning umumiy miqdori, g/l) boʻyicha Ye.o.s.
chuchuk (1,0 gacha), shoʻrtam (1,0—10,0), shoʻr (10,0—50,0) va namakob (50 dan koʻp)
turlariga boʻlinadi. Harorati boʻyicha esa sovigan (4° gacha), sovuq (4—20°), iliq (20—37°),
issiq (37-42°), qaynoq (42—100°) va oʻta qaynoq (100° dan yuqori) Ye.o.s. ga boʻlinadi.
Infiltratsion suv tabiatda keng tarqalgan, qolganlari sof holda juda kam uchraydi. Aholi,
sanoat va yaylovlarni suv bilan taʼminlashda, yerlarni sugʻorishda, tibbiyotda (mineral suvlar),
issiqlik bilan taʼminlashda (issiq suvlar), har xil tuz va kimyoviy elementlar (yod, bor, brom va
b.) olishda Ye.o.s. dan foydalaniladi. Ye.o.s. yerlarning botqoqlanishi va shoʻrlanishiga sabab
boʻladi. Bunga qarshi kurashish uchun ochiq va yopiq gorizontam drenajlar va burgʻi quduqlari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
53
kavlanadi. Choʻllarda Ye.o.sdan keng foydalanildi. Qoraqum, Qizilqum va Ustyurt yaylovlari
asosan Ye.o.s. bilan taʼminlangan.
O’rta Osiyo hududida 150 dan ortiq yirik Ye.o.s. konlari aniqlangan. Ularning har yili
tiklanib turadigan ekspluatatsion zaxirasi 1500 m3/s dan ortiq, chuchuk suvlar hissasi 1000
m3/s yaqin, qolgan qismi esa turli darajada (2—3 dan 15 g/l gacha) minerallashgan. Oʻrta
Osiyoda 40 mingdan ortiq foydalaniladigan burgʻi quduqlari mavjud, ulardan 5 mingga yaqini
suvi otilib chiqadigan artezian quduqlaridir; ularning koʻpchiligidan ekinlarni sugʻorishda
foydalaniladi.
Yer osti suvlari er yuzasidan 25 metr chuqurlikda joylashgan deb nomlanadi. Yomg'ir va
qor shaklida har xil suv omborlari va yog'ingarchilik tufayli hosil bo'ladi. Ular erga singib ketadi
va u erda to'planadi. Yer osti suvlarining er osti suvlaridan farqi shundaki, unda bosim yo'q.
Bundan tashqari, ularning farqi shundaki, er osti suvlari atmosferadagi o'zgarishlarga sezgir.
Yer osti suvlari bo'lishi mumkin bo'lgan chuqurlik 25 metrdan oshmaydi.
Yer osti suvlari er yuziga yaqin joyda joylashgan, ammo uning darajasi er yuziga va yilning
vaqtiga qarab o'zgarishi mumkin. U yuqori namlikda ko'tariladi, ayniqsa kuchli yog'ingarchilik
va qor erishi paytida. Bu darajaga yaqin daryolar, ko'llar va boshqa suv havzalari ta'sir qiladi.
Qurg'oqchilik paytida suv sathi kamayadi. Ayni paytda u eng past deb hisoblanadi.
Yer osti suvlari darajasi ikki turga bo'linadi:
darajasi 2 metrga yetmaganida past. Bunday erlarda binolarni qurish mumkin;
balandligi 2 metrdan yuqori.
Agar siz er osti suvlari chuqurligini noto'g'ri hisoblab chiqsangiz, unda bu tahdid soladi:
binoning suv bosishi, poydevorning buzilishi va boshqa muammolar.
Yer osti suvlari qaerda joylashganligini aniq bilish uchun avval oddiy kuzatuvlar qilishingiz
mumkin. Chuqurlik sayoz bo'lsa, quyidagi belgilar ko'rinadi:
‒
ertalab tumanning paydo bo'lishi, ma'lum er uchastkalarida;
‒
kechqurun er yuzida "uchib yuradigan" midges buluti;
‒
namlikni yaxshi ko'radigan o'simliklar yaxshi o'sadigan maydon.
Va siz boshqa xalq usulini ham qo'llashingiz mumkin. Loydan idishga qandaydir
quritadigan moddalarni (masalan, tuz yoki shakar) soling. Keyin ehtiyotkorlik bilan torting. Uni
mato bilan o'rab, erga 50 santimetr chuqurlikka ko'mib qo'ying. Bir kundan keyin uni oching va
yana torting. Og'irlikning farqiga qarab, suvning er yuziga qanchalik yaqinligini bilish mumkin
bo'ladi.
Shuningdek, er osti suvlari borligi to'g'risida hududning gidrogeologik xaritasidan bilib
olishingiz mumkin. Ammo eng samarali usul - qidiruv burg'ulash. Eng ko'p ishlatiladigan
ustunli usul.
Qachonki er osti suvlari tabiiy ravishda paydo bo'lsa, demak u ichishga yaroqlidir.
Suyuqlikning ifloslanishiga yaqin joylashgan qishloqlar va shaharlar, shuningdek suvning er
yuzasiga yaqinligi ta'sir qiladi.
Yer osti suvlari mineralizatsiyasi bilan ajralib turadigan turlarga bo'linadi, shuning uchun
ular quyidagilar:
ozgina sho'rlangan;
sho'r;
sho'r;
sho'r suvlar.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
54
Yer osti suvlarining qattiqligi ham ajralib turadi:
‒
umumiy. U besh turga bo'linadi: juda yumshoq suv, er osti yumshoq suv, o'rtacha qattiq
suv, qattiq suv, juda qattiq er osti suvlari;
‒
karbonat;
‒
karbonatsiz.
Bundan tashqari, ko'plab zararli moddalarni o'z ichiga olgan er osti suvlari mavjud.
Bunday suv odatda axlatxonalar yaqinida, kimyoviy yoki radioaktiv chiqindilar chiqindilarida
joylashgan.
Yer osti suvlarining kamchiliklari
Yer osti suvlarining ham kamchiliklari bor, masalan:
suv tarkibidagi turli xil mikroorganizmlar (va patogenlar ham);
qattiqlik. Bu suv etkazib beriladigan quvurlar lümeninin pasayishiga ta'sir qiladi, chunki
ularga maxsus konlar yotqiziladi;
loyqalik, suvda ma'lum zarralar borligi sababli;
har xil moddalar, mikroorganizmlar, tuzlar va gazlarning er osti suvlaridagi
aralashmalari. Ularning barchasi nafaqat rangni, balki suvning ta'mini, hidini o'zgartirishga
qodir;
minerallarning katta qismi. Bu suvning ta'mini o'zgartiradi, shuning uchun metall ta'mi
paydo bo'ladi;
nitratlar, ammiakning er osti suvlariga singib ketishi. Ular inson salomatligi uchun juda
xavflidir.
Suv ancha sifatli bo'lishi uchun uni yaxshilab qayta ishlash kerak. Bu turli xil
ifloslantiruvchi moddalardan xalos bo'lishga yordam beradi.
Yer osti suvlari sathining chuqurligi har xil. Manba turi bu ko'rsatkichga bog'liq. Suv
ta'minoti tizimini o'tkazishda hisobga olinadi. Sirtga eng yaqin qatlam yuqori qatlam deb
ataladi. U 2-3 m chuqurlikda joylashgan. Bunday manba faqat texnik maqsadlarda qo'llaniladi.
Qatlamlararo bosimsiz va bosimli artezian buloqlari ham mavjud. Eng toza, ichish
mumkin bo'lgan oxirgi nav. Kimyoviy tarkibi va sifati barcha manbalar orasida eng yuqori
hisoblanadi. Suv qatlami qumli, gilli yoki shag'alli tuproqlardan o'tishi mumkin.
Yer osti suvlarining chuqurligini aniqlashdan oldin ularning xususiyatlari bilan
tanishishingiz kerak. Avvalo, ularning joylashishiga relef turi ta'sir qiladi. Yer yuzasi tekis
bo'lgan dashtda qatlamlar bir tekis yotadi. Har qanday vaqtda ularning chuqurligi bir xil.
Ammo to'qnashuvlar, siljishlar mavjud bo'lganda, suv ham egri bo'ladi. Mutaxassislar
quduq yaratishda relyefning bunday xususiyatlarini hisobga olishni tavsiya qiladi. Texnik
maqsadlar uchun suv kerak bo'lsa, siz birinchi qatlamdan foydalanishingiz mumkin. U yer
yuzasiga eng yaqin keladi.
Yer osti suvlari er yuziga yaqin joyda joylashgan, ammo uning darajasi er yuziga va yilning
vaqtiga qarab o'zgarishi mumkin. U yuqori namlikda ko'tariladi, ayniqsa kuchli yog'ingarchilik
va qor erishi paytida. Bu darajaga yaqin daryolar, ko'llar va boshqa suv havzalari ta'sir qiladi.
Qurg'oqchilik paytida suv sathi kamayadi. Ayni paytda u eng past deb hisoblanadi.
Ichimlik uchun kamida ikkinchi qavatdagi suvdan foydalanish kerak. Agar hudud tepalikli
bo'lsa, tepada quduq qazish yaxshiroqdir. Bunday holda, tuproq qatlami bunday suvni
yaxshiroq filtrlaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
55
Botqoqli joylarda er osti suvlari yer yuzasiga atigi 1 m chuqurlikda tushishi mumkin.
Quduq qazayotganda bunga tayyor boʻlish kerak.
Quduqni burg'ilashdan oldin, o'z uylarining egalari er osti manbalari qatlamlarining
xususiyatlari haqida so'rashlari kerak. Bu yerda 5 ta asosiy qatlam mavjud. Ularning
hammasitengsiz joylashgan va turli kuchga ega. Birinchi uchta qatlam past bosim bilan
tavsiflanadi. Ular texnik maqsadlarda ishlatiladi. Suv oqimi kichik oqimlarda va daryolarda
sodir bo'ladi. Bu yer osti suvlari bahorda qor eriy boshlaganda to'ldiriladi.
References:
1.
Мавлонов Ғ. О., Кенесарин Н. А., Ер ости сув хазинаси, Т., 2020.
2.
Кенесарин Н. А., Султонхўжаев А. Н., Ер ости сувлари ва улардан халқ хўжалигида
фойдаланиш, Т., 2022
3.
Мирзаев С. Ш.,Формирование и размещение запасов подземных вод Ўзбекистона
[Вопросы методики их изучения и проблемы хозяйственного использования], Т., 2021
4.
Ҳасанов А., Шарипов Э., Ер ости сувлари сирли хазина, Т., 2021
5.
.Газиева З.Ю. Гимнастика билан шуғулланувчилар юрак-қон томир тизимининг
функционал ҳолатини баҳолашнинг самарадорлиги / Биология ва тиббиёт муаммолари.
- 2020. - № 4 (80). - С. 55-56.
6.
Мусаев У.А. Гимнастикачи болаларда мувозанатни сақлаш қобилиятини
ривожлантириш // Тиббиёт ва спорт. – 2019. – № 1. – С. 28-29.
7.
Qodirova, F. M. (2022). Oliy harbiy taʼlim muassasalari kursantlarini maʼnaviyaxloqiy
qadriyatlar asosida tarbiyalash metodikasini amalga oshirish shakllari. Science and Education,
3(7), 197-199.
8.
Норова М. Б. Антропометрические параметры головы и челюстно-лицевой области
детей с сахарным диабетом и их связь с показателями физического развития:
диссертация...
на соискание ученой степени доктора философии (PhD): 14.00.02 / Норова
Мавжуда Баходуровна; 2018. – 112 с.
9.
Рахимов М. И. Показатели физического развития детей и подростков 5-16 лет / М.
И. Рахимов // Филология и культура. – 2019. – № 2(24). – С. 57-59.
10.
Хамидова Н.К., Рузиева М.Х., Файзиев Х.Б. Антропометрические параметры детей с
различными пороками сердца (обзор литературы)
//
Вестник науки и образования. –
2020. - № 24(102). - C. 96-102.
11.
Шабалов Н.П. Педиатрия.- Санкт-Петербург: СпецЛит, 2003.-С. 37- 57.
12.
Ширинов Ж. Н., Тешаев Ш. Ж. Мактабгача ёшда бўлган қиз болаларда умуртқа
поғонаси морфометрик параметрларининг жисмоний ривожланиш кўрсаткичлари
билан боғлиқлиги. // Биология ва тиббиёт муаммолари. – 2016. - № 4(91). – Б. 121-125.
13.
Qodirova, F. M. (2022). OLIY HARBIY TAʼLIM MUASSASALARI KURSANTLARINI
MAʼNAVIY–AXLOQIY TARBIYALASH TUSHUNCHASI VA OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI. Academic
research in educational sciences, 3(4), 1159-1163.
14.
Ядгарова Г. С. Морфометрическая характеристика головы и зубочелюстной
системы у детей, находившихся в искусственном и естественном вскармливании:
диссертация... на соискание ученой степени доктора философии (PhD): 14.00.02 /
Ядгарова Гульнора Садритдиновна; 2018. – 112 с.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
56
15.
Sharipova Gulnihol Idiyevna. DISCUSSION OF RESULTS OF PERSONAL STUDIES IN THE
USE OFMIL THERAPY IN THE TREATMENT OF TRAUMA TO THE ORAL MUCOSA// European
Journal of Molecular medicinevolume 2, No.2, March 2022 Published by ejournals PVT LTDDOI
prefix: 10.52325Issued Bimonthly Requirements for the authors.
16.
Sharipova Gulnihol Idiyevna. THE EFFECTIVENESS OF THE USE OF MAGNETIC-
INFRARED-LASER THERAPY IN TRAUMATIC INJURIES OF ORAL TISSUES IN PRESCHOOL
CHILDREN//Academic leadership. ISSN 1533-7812 Vol:21Issue 1
