ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
42
TIJORAT BANKLARI FAOLIYATINI BAXOLASHDA BANK BALANSINING
AXAMIYATI VA UNING TAHLILINI TAKOMILLASHTIRISH
Azizova Nazokat Zokirjonovna
Bank-Moliya Akademiyasi, Bank hisobi, auditi va nazorati fakulteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.12705443
Annotatsiya:
Bank balansi tijorat bankining ma’lum bir vaqtdagi moliyaviy holatini
ifodalovchi ko’rsatkichlar majmuasi bo’lib, u tijorat bankining faoliyatini baxolashning asosiy
vositasi sifatida qo’llanilib, bankning likvidligi, moliyaviy barqarorligini baxolash imkonini
beradi.
Kalit so’zlar:
balans, taxlil, moliyaviy xolat, likvidlik, baxolash.
Аннотация:
Баланс банка представляет собой совокупность показателей,
отражающих финансовое положение коммерческого банка на определенный момент
времени, используется как основной инструмент оценки деятельности коммерческого
банка и позволяет оценить ликвидность и финансовую устойчивость банка.
Ключевые слова:
баланс, анализ, финансовое положение, ликвидность, оценка.
Abstract:
The bank's balance sheet is a set of indicators reflecting the financial position
of a commercial bank at a certain point in time; it is used as the main tool for assessing the
activities of a commercial bank and allows one to assess the liquidity and financial stability of
the bank.
Key words
: balance sheet, analysis, financial situation, liquidity, valuation
Tijorat banklari mamlakat iqtisodiyotining yuksalishida muhim o‘rin tutadi. Ayni paytda
tijorat banklari faoliyatini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, ularning daromadini oshirish maqsadida
ularning faoliyatini doimiy tahlil qilib borish zarur. Tijorat banklari faoliyatini tekshirishda
birinchi kalit bu bank balansidir. Bank balansida aks ettirilgan har bir ko‘rsatkich bank faoliyati,
ichki nazorati, boshqaruvi, tuzilmasi va potentsial mijozlari hamda bank daromadlari to‘g‘risida
dastlabki aniq ma’lumotlarni olish imkoniyatini beradi.
Tijorat banklari faoliyatini baxolashdan asosiy maqsad uning samaradorligini,
daromadliligini oshirishdan iborat. Banklar o`z bosh maqsadlariga erishishlari uchun o’z
faoliyatlarini uzluksiz tahlil qilib borishlari talab etiladi. Bu bilan barcha ko`rsatkichlar bank
balansida to’g’ri va to’liq aks ettirilishi, doimiy tahlil qilib borilishi bilan kelgusidagi faoliyat
uchun to’g’ri strategik qarorlar qabul qilishga erishiladi.
Bank balansini tahlil qilish turli jihatlarni ko'rib chiqishni o'z ichiga oladi, masalan:
1. Likvidlik: Bankning joriy majburiyatlarini qoplash-bajarish qobiliyatini baholash. Bu
operatsiyalarning barqarorligini ta'minlash uchun muhimdir.
2. Kapitalning mustahkamligi:
Bankning o'z mablag'lari darajasini o'rganish. Yuqori
kapital koeffitsientlari odatda moliyaviy quvvatni ko'rsatadi. Ya’ni o’z mijozlarini kafolatlash
uchun etarli kapital sarmoyaga ega bo’lishlari.
3. Aktivlar va passivlar:
Aktivlar (kreditlar, investitsiyalar) va passivlar (depozitlar, jalb
qilingan mablag’lar) tarkibini tahlil qilish. Bu bizga risk darajasi va daromadlarni baholash
imkonini beradi.
4. Kredit riski:
Kredit portfelining sifatini baholash. Muammoli aktivlarni aniqlash va
risklarni baholash.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
43
5. Resurslarni boshqarish samaradorligi:
Foyda olish va xarajatlarni boshqarish uchun
aktivlardan foydalanish samaradorligini tahlil qilish.
6. Bozor risklari:
Iqtisodiyot va moliya bozorlaridagi o‘zgarishlarning bank balansiga
ta’sirini baholash.
7. Asosiy ko’rsatkichlar nisbati:
Masalan, kapital qo’yilmalarning aktivlarga,
majburiyatlarning o’z kapitaliga nisbati.
Bank balansining umumiy tahlili bankning moliyaviy quvvatini, uning potentsial risklarini
va operatsion samaradorligini oshirish imkoniyatlarini tushunishga yordam beradi.
Bank balansi tahlilini takomillashtirish tavakkalchilikni yanada aniqroq baholash
usullarini ishlab chiqish, shuningdek, makroiqtisodiy omillarning bank moliyaviy
barqarorligiga ta’sirini tushunishni takomillashtirishni o‘z ichiga oladi. Bu resurslarni yanada
samarali boshqarish va yuzaga kelishi mumkin bo'lgan moliyaviy inqirozlarning oldini olish
imkonini beradi.
Bank balansi tahlilini takomillashtirish quyidagi usullar bilan amalga oshirilishi mumkin:
1. Texnologiya va analitikadan foydalanish:
Ma'lumotlarni tahlil qilishning zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish tahlilning aniqligini oshirishi va tendentsiyalarni aniqlashi
mumkin.
2. Ma'lumotlar integratsiyasi:
Moliyaviy hisobotlar, iqtisodiy ko'rsatkichlar va ichki
operatsion ma'lumotlar kabi turli manbalardan olingan ma'lumotlarni integratsiyalash bank
faoliyati haqida to'liqroq tasavvur beradi.
3. Faoliyatning asosiy ko'rsatkichlarini ishlab chiqish:
Bank faoliyati va
samaradorligining asosiy ko'rsatkichlarini aniqlash va kuzatish potentsial muammolar va
ularni hal qilish imkoniyatlarini aniqlashga yordam beradi.
4. Stress-test:
Stress-test stsenariylarini o‘tkazish bankning turli iqtisodiy sharoitlarga
va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xatarlarga chidamliligini baholashga yordam beradi.
5. Jarayonlarni avtomatlashtirish
: ma'lumotlarni yig'ish, qayta ishlash va tahlil qilish
uchun avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy etish samaradorlikni oshirishi va xatolar ehtimolini
kamaytirishi mumkin.
6. Tahlil metodologiyasini yangilash:
O'zgaruvchan bank muhiti va yangi talablarni aks
ettirish uchun tahlil metodologiyasini muntazam ravishda yangilab turish natijalarning
dolzarbligi va to'g'riligini oshirishi mumkin.
7 Xodimlarni tayyorlash:
Bank xodimlariga balans tahlili va moliyaviy natijalarni
chuqurroq tushunish uchun zarur ko‘nikma va bilimlarni berish.
8. Kiberxavfsizlikni kuchaytirish
: Kibertahdidlar ortib borayotgan bir sharoitda bank
ma’lumotlarining ishonchli himoyasini ta’minlash tahlilni takomillashtirishning asosiy jihatiga
aylanadi.
Ushbu chora-tadbirlar bankning balansini yanada samarali tahlil qilish va asoslangan
qarorlar qabul qilishda yordam beradi.
References:
1.
Allayannis, G., Ofek, E. “Exchange rate exposure, hedging, and the use of foreign currency
derivatives”, Journal of International Money and Finance, 20 (2), (2001),: 273-296.
2.
Avery, R.B., Berger, A.N. “Loan commitments and bank risk exposure”, Journal of Bank
Finance, 15 (1), (1991): 173-192.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
44
3.
Baltagi, B.H, Bresson, G., Pirotte, A. “Fixed effects, random effects or Hausman-Taylor, a
pretest estimator”, Economic Letters, 79, (2003): 361-369.
4.
Boyd, A.W.A., Graham, S.L. “Risk, regulation and bank holding company expansion into
nonbanking”, Federal Reserve Bank Minneapolis Quart. Rev., 10 (2), (1986): 2-17.
