ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
134
TOHIR MALIK ASARLARI VOSITASIDA TALABALARDA
MA’RIFATPARVARLIK G‘OYALARINI RIVOJLANTIRISHNING TA’LIM-
TARBIYAVIY XUSUSIYATLARI
Abdullayeva Ilmira Boltayevna
Urganch Innovatsion universisteti o‘qituvchisi
Urganch davlat universiteti
1-bosqich mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14498842
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ta’lim sohasining ko‘zga ko‘ringan arbobi Tohir Malik
asarlari vositasida talabalarda ma’rifatparvarlik g‘oyalarini rivojlantirishning ta’lim-
tarbiyaviy xususiyatlari
o‘rganiladi. Malikning mulohazalari o‘quvchilarda axloqiy fazilatlar va
to‘g‘rilikni tarbiyalash uchun hamdardlik, tanqidiy fikrlash, axloqiy mulohaza yuritish va
jamoatchilik ishtirokini rivojlantirishga urg‘u beradi.
Kalit so‘zlar:
Tohir Malik, ma’rifatparvarlik g‘oyalari,axloqiy rivojlanish, axloqiy
fazilatlar, tanqidiy fikrlash, axloqiy fikrlash, xizmatni o’rganish, axloqiy namunalar, axloqiy
ta’lim muhitlari.
Абстрактный
: В данной статье учебно-воспитательные особенности развития
просветительских идей у студентов изучаются на примере произведений Тахира
Малика – видного деятеля в области образования. В рассуждениях Малика
подчеркивается развитие сочувствия, критического мышления, морального
рассуждения и участия в общественной жизни, чтобы привить студентам моральные
добродетели и честность.
Ключевые слова:
Тахир Малик, идеи Просвещения, моральное развитие,
моральные качества, критическое мышление, моральное мышление, служебное
обучение, моральные модели, нравственная образовательная среда.
Abstract:
In this article, the educational and educational features of the development of
enlightenment ideas in students are studied through the works of Tahir Malik, a prominent
figure in the field of education. Malik's reasoning emphasizes the development of empathy,
critical thinking, moral reasoning, and public participation to instill moral virtues and
integrity in students.
Key words:
Tahir Malik, Enlightenment ideas, moral development, moral qualities,
critical thinking, moral thinking, service learning, moral models, moral educational
environments.
Bugungi globallashuv sharoitida mamlakatimiz yoshlar tarbiyasi davlat siyosati
darajasiga ko‘tarilgan ekan, buning negizida kelajagimiz bunyodkorlari bo‘lgan yoshlarni,
inson qalbi va ongini egallash uchun qaratilgan turli xil yot g‘oyalar mafkuralar va
tajovuzlardan asrab qolish asosiy vazifalarimizdan biri hisoblanadi. Zotan, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Yosh avlod tarbiyasi hamma
zamonlarda ham muhim va dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib kelgan. Ammo biz yashayotgan XXI
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
135
asrda bu masalaga haqiqatdan ham hayot – mamot masalasiga aylanib bormoqda”.
1
Bugun
yangilanayotgan O‘zbekiston sharoitida barcha sohalar kabi ma’naviyat va ma’rifat, tarbiya
sohasi ham innovatsiyalarga muhtoj. Yevropada, Janubiy Koreya, Yaponiya, Xitoy, Rossiyada
yoshlar tarbiyasining ilmiy strategiyalari bilan shug‘ullanadigan yuzlab tashkilot, fond,
assotsiatsiyalar bor.
2
Ularning tajribasini o‘rganish, zamonaviy texnologiyalarini olib kelib,
yoshlarni milliy g‘oya ruhida tarbiyalash maqsadlarida foydalanish oliy ta’lim
modernizatsiyasining muhim talablaridan biri bo‘lib turibdi. Zero, olib borilayotgan barcha
islohotlar, Taraqqiyot strategiyamizning samaradorligi inson omiliga, uning ma’naviyatiga
bog‘liq. Shu sababli milliy g‘oya, g‘oyaviy tarbiya va ma’naviyat-ma’rifat masalalari davlatimiz
siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib qoladi. Talabalarda ma’rifatparvarlik g‘oyalarini
rivojlantirishning ta’lim-tarbiyaviy xususiyatlari alohida ustuvor vazifalardan biridir.
Yoshlarni ma’rifatparvar ,mustaqil fikrli,komil inson bo‘lib kamolga yetishishida Tohir Malik
asarlarining hissasi juda katta.
Bugun mamlakatimizda Tohir Malik kitoblari kirib bormagan xonadon yo‘q hisobi.
"Odamiylik mulki" (Axloq kitobi) ,“Shaytanat”, “Alvido, bolalik”, “So‘nggi o‘q”... Adib asarlarida
jinoyatchilik olami, uning qullariga aylanib qolgan bandalar fojiasi, ayniqsa, yoshlar,
o‘smirlarning ushbu jirkanch muhit to‘riga tushib qolganlari tahlil qilinadi. Yozuvchi Tohir
Malik qalamiga mansub maʼnaviyat va tarbiya masalalariga bag‘ishlangan "Odamiylik mulki"
(Axloq kitobi) - kitobining “Ishq” deb nomlangan ikkinchi fasli adib tanlangan asarlarining
oltinchi jildidan, uchinchi fasli - “Saodat” esa to‘qqizinchi jildidan (Husnu xulq) joy olgan edi.
Muhtaram kitobxonlarning istak va takliflari inobatga olinib, u adibning ayrim tuzatish va
tahrirlardan so‘ng yaxlit kitob holiga keltirildi. Mazkur kitob maʼnaviyat quyoshidan yorishib
turgan qutlug‘ xonadonlarni yoritadi.Bolalar xossatan ma’lum bir oilaning farzandi, ommatan
esa, mamlakatning, butun dunyoning farzandidir. Ular, ijtimoiy-siyosiy hayot nuqtayi
nazaridan qarasak — ertaning tarixini yaratuvchilardir. Oilaviy tomondan olsak, ular ham
ertami-indin ota-ona bo‘ladilar. Ertami-indin ular ham o‘z farzandlarini tarbiya etadilar. Ayni
zamonda (agar tirik bo‘lishsa) o‘z ota-onalariga mehribonlik qiladilar. Qur’oni karim oyatidagi
ta’bir bilan aytilsa, xokisorlik qanotlarini pastlatmoqlari (farzand ota-onaning huzurida o‘zini
qanchalik xokisor tutsa, shunchalik yaxshi) lozim bo‘ladi. Bizning farzandlarimiz — bizning
qariligimizdir. To‘g‘ri tarbiya — xayrli oqibat, ya’ni saodatli qarilik. Yomon tarbiya — g‘am-
alamga, xorlikka qorishgan qarilikdir. Faqat bugina emas, el-yurt oldidagi burchimizni bajara
olmaganimiz oqibatida bo‘ynimizga tushadigan gunohdir.
3
Fanlar chuqur va keng rivojlanib borayotgan hozirgi davrda bilim va ilmga intilgan har
bir kishi, talaba, fan namoyondasi ilmning, ya’ni ma’rifatning ma’lum sohasinigina egallashga
erisha oladi. Insonga qayerda axloq o‘rgatiladi? Inson qayerda axloq ilmi bilan ta’minlanadi?
Gap o‘rgatish, ilm berish haqida borayotgani yo‘q. O‘rgatmoq - qaysidir sohaga oid ma’lumot
berish deganidir. O‘quv dargohlarida ilmli, ma'lumotli bo‘ladi, ammo odam bo‘lish... Xalqimiz
bekorga «Olim bo‘lish oson, odam bo‘lish qiyin», demagan. Shuning uchun tarbiyaning
1
Shavkat Mirziyoyevning «Kamolot» harakatining IV qurultoyidagi nutqi
O‘zbekiston Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning «Kamolot» yoshlar ijtimoiy harakatining IV qurultoyidagi nutqi.
2
“Yangi O‘zbekistonda ma’rifatli shaxs tarbiyasi: muammo va yechimlar”: Respublika ilmiy-amaliy anjumani
materiallari. Toshkent: «Ganjina» nashriyoti, 2023.3-bet
3
Toshkent.”Istiqlol”nashriyoti.Jinoyatning uzun yo’li. Tohir Malik.7-bet.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
136
zarurligini yana qayta-qayta ta’kidlaymiz. Adabni, tarbiyani olganidan so‘ng kishi haqiqiy
komil inson darajasiga yetishi mumkin. O‘zimizdagi yoki chetdagi universitetda faqat ilm olish
bilan cheklangan zamonaviy bir inson komil odam bo‘la olarmikin? Chinakam go‘zallik nima
ekanini his eta olarmikin? Demak ma’rifat - bilim va madaniyatning qo‘shma mazmuni bo‘lib,
maorif esa ana shu mazmunni yoyish quroli, vositasidir. Ma’rifat asosan umumiy va o‘rta
maxsus bilim beruvchi maktab va o‘quv yurtlarida tarqatiladi. Ma’rifat tushunchasi maorif
tushunchasidan keng bo‘lib, bilim va madaniyatni yoyish va yuksaltirishning hamma turlari,
shakllari va sohalarini o‘z ichiga oladi. Jamiyatda ma’rifat, ya’ni bilim ma’rifatparvarlar orqali
yoyiladi. Ma’rifatparvar – ma’rifat uchun kurashuvchi; ilm, bilim chirog‘ini yoquvchi; ma’rifat
homiysi va tarafdori demakdir. Insoniyatning bir jamiyatdan ikkinchi jamiyatga bir tarixiy
davrdan ikkinchi bir tarixiy davrga o‘tishi ma’rifatparvarlikdan boshlanadi. Zamonaning eng
yetuk, ongli, oq-qorani tanigan, fidoyi, elim, yurtim deb yashovchi, uzoqni ko‘zlovchi
ma’naviyatli kishilari ma’rifatparvarlik bilan shug‘ullanadilar. Ma’rifatparvarlar odatda davr
uchun, jamiyatninng, mamlakatning, xalqning buguni va kelajagi uchun muhim g‘oyalarni
Ta’lim sohasida o’quvchilarning axloqiy rivojlanishini rag‘batlantirish nafaqat orzu qilingan
natija, balki hayotning murakkabliklarida halollik va hamdardlik bilan harakat qila oladigan
mas’uliyatli, rahmdil shaxslarni shakllantirishning asosiy zaruratidir. Axloqiy rivojlanish
haqidagi nutqqa katta hissa qo‘shgan mualliflardan biri Tohir Malikdir. Malik o‘zining zukko
asarlari orqali o‘quvchilarda axloqiy va axloqiy fazilatlarni tarbiyalash mexanizmlari haqida
chuqur tushunchalar beradi. Abdulla Avloniy hazratlari yozgan ekanlar: “Bolaning salomati va
saodati uchun yaxshi tarbiya qilmak - tanini pok tutmak, yosh vaqtidan maslakini tuzatmak,
yaxshi xulqlarni o‘rgatmak, yomon xulqlardan saqlab o‘sdurmakdir. Tarbiya qiluvchilar tabib
kabidurki, tabib xastaning badanidagi kasaliga davo qilgani kabi tarbiyani bolaning vujudidagi
jahl maraziga “yaxshi xulq” degan davoni ichidan, “poklik” degan davoni ustidan berub, katta
qilmak lozimdur. Zeroki, “Hassinu axloqakum” amri sharifi uzra xulqimizni tuzatmakka amr
o‘linganmiz. Lekin xulqimizning yaxshi bo‘lishining asosiy panjasi tarbiyadur...
Hukamolardan biri: “Har bir millatning saodati, davlatlarning tinch va rohati yoshlarning
yaxshi tarbiyasiga bog‘lidur”,-demish. Shariati islomiyada o‘z bolalarini yaxshilab tarbiya
qilmak - otalarga farzi ayn, o‘z millatining yetim qolgan bolalarini tarbiya qilmak farzi
kifoyadir...”
4
Tohir Malik tomonidan yoritib berilgan talabalarning axloqiy rivojlanishiga hissa
qo’shadigan asosiy mavzular va mexanizmlarni ko’rib chiqamiz. Murakkab yozuvchi va
mutafakkir Tohir Malik o‘z asarlarida keng ko‘lamli mavzularni tadqiq qiladi, ham ma’no, ham
axloqiy fazilatlarni teranlik va noziklik bilan o‘rganadi. Tohir Malik o‘z asarlari orqali
lingvistik tahlillarni axloqiy o‘lchovlar haqidagi mulohazalar bilan birlashtirib, o‘quvchilar
bilan intellektual va hissiy darajada aks-sado beradigan boy gobelen yaratadi.
Qahramonlarining sayohatlari orqali u o‘quvchilarni adolat, rahm-shafqat va ma’naviy
mas’uliyat masalalari haqida fikr yuritishga undaydi, ularni o‘z e’tiqodlari va qadriyatlariga
qarshi kurashishga chorlaydi. Tohir Malik qahramonlari noaniqlik va noaniqlik bilan to‘la
axloqiy manzaralarni kezib, chuqur o‘zgarishlarga uchraydi. Ular axloqiy muammolarga duch
kelganda va o’zlarining kamchiliklariga duch kelganlarida, ular inson tabiati va axloqiy
benuqsonlikka intilish haqidagi universal haqiqatlarni o‘zida mujassam etadi. Tohir Malik
4
Тошкент «Истиқлол» 2005.Tohir Malik.”Odamiylik mulki”.8-bet.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
137
qissalariga singdirilgan nozik, ammo kuchli ijtimoiy sharh bo‘lib, bizning davrimizning
dolzarb axloqiy muammolariga oydinlik kiritadi. Uning asarlari hokimiyat va imtiyoz
mavzularini o‘rganadimi yoki chetda qolganlar taqdirini o‘rganadimi, uning asarlari jamiyat
uchun ko‘zgu bo’lib xizmat qiladi va o‘quvchilarni o‘z e’tiqodlari va harakatlarini tanqidiy
tekshirishga undaydi.
Tohir Malik asarlari o‘zining boy mazmuniy fazilatlari, chuqur axloqiy jihatlari bilan
ajralib turadi. Tohir Malik empatiyaning axloqiy kamolotning poydevori sifatida muhimligini
ta’kidlaydi. Tohir Malik yondashuvida o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash va axloqiy fikr yuritish
ko‘nikmalarini tarbiyalash asosiy o‘rin tutadi. Talabalarni dialog, axloqiy dilemmalar va
axloqiy fikrlash mashqlariga jalb qilish orqali o‘qituvchilar axloqiy qarorlar qabul qilish va
axloqiy mulohazalar qobiliyatini rag’batlantirishlari mumkin. Tohir Malikning asarlari
talabalar uchun axloqiy masalalarni o‘rganish, taxminlarga qarshi chiqish va axloqiy
tamoyillar to‘g‘risida nozik tushunchani rivojlantirish uchun xavfsiz joylar yaratishni targ‘ib
qiladi. Tohir Malik o‘quvchilarning axloqiy kamolotini shakllantirishda axloqiy ibrat va o‘rnak
bo‘lish rolini alohida ta’kidlaydi. Bosh aql va ilmga to‘lib toshsa ham, axloqni sira unutmaslik
kerak: inson o‘zidagi ma’naviy jihatlarni, vijdon va nafsni tarbiyalashi, ehtirosini boshqara
olishi, xunuk odatlarni tark etishi, ilmiy yutuqlarini insoniyat foydasiga yo‘naltirishi kerak.
Yo‘qsa, u to‘g‘ri yo‘ldan ozishi mumkin. Ya’ni Vatan va xalqini mudofaa qilishga mas’ul harbiy
odamning tarbiyasi durust bo‘lmasa Vataniga xiyonat etishdan ham qaytmas. Bemorlarni
halol va xolis ravishda davolashga qasam ichgan vrach qasamini buzar.
5
Hatto poraxo‘r va
sudxo‘r mol-dunyo evaziga yurtini boshqalar qo‘liga mustamlaka qilib berishdan ham tap
tortmas. Axloqiy qahramonlarning xatti-harakati va fazilatlarini yoritib berish orqali
pedagoglar intiluvchan qadriyatlarni singdirishi va o‘quvchilarda axloqiy maqsad tuyg‘usini
tarbiyalashi mumkin. Nihoyat, Tohir Malik ishonch, hurmat va muloqotga yordam beruvchi
axloqiy ta’lim muhitini yaratish muhimligini ta’kidlaydi. Nihoyat, Tohir Malik ishonch, hurmat
va muloqotga yordam beruvchi axloqiy ta’lim muhitini yaratish muhimligini ta’kidlaydi.
Axloqiy xulq-atvorni modellashtirish, ochiq muloqot madaniyatini rivojlantirish va axloqiy
noaniqlik holatlarini bartaraf etish orqali o‘qituvchilar axloqiy rivojlanish uchun qulay joylar
yaratadilar. Tohir Malik asarlarida axloqiy ta’lim muhiti, o‘quv dasturlarini ishlab chiqish va
o‘quvchilarda axloqiy fazilatlar va to‘g‘rilikni tarbiyalashda pedagogik amaliyotlarning o‘zaro
bog‘liqligi ko‘rsatilgan.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Tohir Malik asarlarida o‘quvchilarda axloqiy tarbiya
mexanizmlari haqida qimmatli fikrlar bildirilgan. Biz zamonaviy dunyoning murakkab
tomonlarini kezar ekanmiz, Tohir Malik ta’limotlari o‘qituvchilarni ma’naviy-axloqiy
murabbiy va ijobiy ijtimoiy o‘zgarishlarning katalizatori sifatidagi rolini o‘z zimmasiga olishga
undaydigan yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qilmoqda.
References:
1.
Shavkat Mirziyoyevning «Kamolot» harakatining IV qurultoyidagi nutqi O‘zbekiston
Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakatining IV qurultoyidagi
nutqi. 2017-yil 30-iyun
5
Тошкент «Истиқлол» 2005.Tohir Malik.”Odamiylik mulki”.8-bet.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
138
2.
Tohir Malik .Jinoyatning uzun yo’li. Toshkent. ”Istiqlol”nashriyoti.7-bet.
3.
Tohir Malik. .”Odamiylik mulki”. Toshkent. ”Istiqlol”nashriyoti. 2005.13-bet.
