ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
37
KAMQONLIK VA UNING TURLARI
Djanikulova Fotima Anormat qizi
Toshkent viloyati Ohangaron tumani
Ohangaron tuman tibbiyot birlashmasi
Laboratoriya bo’limi navbatchi laboranti
+99899-868-01-91
https://doi.org/10.5281/zenodo.14904859
Annotatsiya:
ushbu maqolada kamqonlik, uning turlari, sabablari, belgilari,
diagnostikasi, davolash usullari va oldini olish choralari haqida ma'lumot berilgan. Maqolada
temir tanqisligi kamqonligi, B12 vitamini tanqisligi kamqonligi, folat kislotasi tanqisligi
kamqonligi, gemolitik kamqonlik, aplastik kamqonlik va boshqa kamqonlik turlari keng
yoritiladi. Kamqonlikning salbiy oqibatlari va sog'liq uchun xavfi ham muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar:
kamqonlik, gemoglobin, eritrotsitlar, temir tanqisligi, B12 vitamini, folat
kislotasi, gemolitik kamqonlik, aplastik kamqonlik, anemiya, diagnostika, davolash, oldini olish.
Kamqonlik
(anemiya) – qonda eritrotsitlar yoki gemoglobin miqdorining kamayishi
bilan xarakterlanadigan holat. Gemoglobin kislorodni o'pkadan organizmning boshqa
to'qimalariga tashiydi. Kamqonlik organizmning kislorod bilan ta'minlanishini buzadi va turli
xil salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Kamqonlikning ko'plab turlari mavjud bo'lib,
ularning har biri o'ziga xos sabablari, belgilari va davolash usullariga ega.
Kamqonlikning eng keng tarqalgan turi temir tanqisligi kamqonligidir. Bu turdagi
kamqonlik organizmda temir yetishmasligi natijasida yuzaga keladi. B12 vitamini va folat
kislotasi tanqisligi kamqonliklari ham keng tarqalgan bo'lib, ular qon yaratilish jarayonining
buzilishiga olib keladi. Gemoliz natijasida eritrotsitlarning tez parchalanishi gemolitik
kamqonlikka sabab bo'ladi. Aplastik kamqonlik esa suyak ko'migining qon yaratish
qobiliyatining pasayishi bilan bog'liq.
Kamqonlikning belgilari uning turiga va og'irlik darajasiga bog'liq. Eng keng tarqalgan
belgilari orasida holsizlik, charchoq, bosh aylanishi, rangparlik, nafas qisishi, yurak urishining
tezlashishi va boshqalarni ko'rsatish mumkin.
Anemiya
(yunoncha an – inkor qoʻshimchasi va haima – qon), kamqonlik –
qonda eritrotsitlar soni va gemoglobin miqdorining kamayishi, sifatining oʻzgarishi bilan
kechadigan kasallik. Anemiyaga qon yaratilish jarayonining buzilishi, asosiy qon yaratuvchi
toʻqima – koʻmikning oʻz funksiyasini yetarli bajara olmay qolishi sabab boʻlishi mumkin. Temir
va vitamin B12 yetishmasligi oqibatida kelib chiqadigan anemiya birmuncha keng tarqalgan.
Oz-ozdan uzoq vaqt qon ketib turganda, mas, ba-vosir yoki meʼda va oʻn ikki barmoq ichak
yarasi kasalligida ham koʻpincha anemiya kuzatiladi. Hayz qoni uzoq va koʻp ketadigan
ayollarda ham temir yetishmasligidan kelib chiqadigan anemiya tez-tez uchrab turadi. Temir
yetishmasligiga aloqador Anemiyaga bot-bot homilador boʻlish, uzoq vaqt bola emizish sabab
boʻladi, chunki homiladorlik va emizuklik davrida ona organizmidagi temir zaxirasining bir
qismi bolaga oʻtadi. Kichik yoshdagi bolalarda kuzatiladigan kamqonlik ularni notoʻgʻri
ovqatlantirish, shuningdek ovqatning kam-koʻst boʻlishi oqibatida roʻy beradi. Eritrotsitlar soni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
38
sal kamaygani yoki raso boʻlgani holda, qonda gemoglobin miqdorining ozayishi temir
yetishmasligiga aloqador anemiyaning asosiy belgilaridandir. Bemorning rangi siniqqan boʻlib,
aksariyat tez charchash, bosh ogʻrishi, bosh aylanishi, koʻz oldi jivirlashishidan shikoyat qiladi,
soch toʻkiladi, tirnoq moʻrtlashib sinishga moyil boʻlib qoladi. Baʼzan yutinish qiyinlashadi,
bemorning odatda isteʼmol qilinmaydigan narsalar (boʻr, ohak, gilvata va hokazo)ni yegisi
keladi, achchiq, shoʻr taomlarni xush koʻradi. Temir yetishmasligiga aloqador anemiyaning
oldini olish va davolashda qon yoʻqotish ehtimoli boʻlgan manbalarni oʻz vaqtida aniqlash va
ularni bartaraf etish, homilador boʻlish va tugʻishni maʼlum darajada rejalashtirishga erishish,
bekamu koʻst ovqatlanishga rioya qilish lozim. Vitamin B12 yoki folat kislota yetishmasligi
oqibatida kelib chiqadigan anemiya ancha kam uchraydi.
Kamqonlik (anemiya) qonda qizil qon tanachalari (eritrotsitlar) yoki gemoglobin
miqdorining kamayishi bilan tavsiflanadigan holat. Gemoglobin o'pkadan organizmning barcha
to'qimalariga kislorod tashuvchi asosiy oqsildir. Kamqonlik organizmning kislorod bilan
ta'minlanishini buzadi va turli xil salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Kamqonlikning asosiy sabablari:
Temir tanqisligi:
Organizmda temir yetishmasligi gemoglobin sintezini buzadi va temir
tanqisligi kamqonligiga olib keladi. Bu kamqonlikning eng keng tarqalgan turi
hisoblanadi.
Vitamin B12 va folat kislotasi tanqisligi:
Bu vitaminlar qizil qon tanachalari yetilishi
uchun zarur. Ularning yetishmasligi megaloblastik anemiyaga olib keladi, bunda qizil
qon tanachalari katta va yetarlicha rivojlanmagan bo'ladi.
Surunkali kasalliklar:
Surunkali yallig'lanish kasalliklari, buyrak kasalliklari va saraton
kabi kasalliklar kamqonlikka olib kelishi mumkin.
Gemoliz:
Qizil qon tanachalari muddatidan oldin parchalanishi gemolitik anemiyaga
sabab bo'ladi.
Suyak ko'migi kasalliklari:
Suyak ko'migi qizil qon tanachalari ishlab chiqaradigan joy.
Aplastik anemiya kabi suyak ko'migi kasalliklari kamqonlikka olib kelishi mumkin.
Genetik omillar:
O'roqsimon hujayrali anemiya kabi ba'zi irsiy kasalliklar ham
kamqonlikka sabab bo'lishi mumkin.
Kamqonlikning turlari:
Temir tanqisligi kamqonligi:
Eng keng tarqalgan turi.
Megaloblastik anemiya (B12 vitamini va folat kislotasi tanqisligi):
Katta va
yetarlicha rivojlanmagan qizil qon tanachalari bilan xarakterlanadi.
Gemolitik anemiya:
Qizil qon tanachalari muddatidan oldin parchalanishi bilan bog'liq.
Aplastik anemiya:
Suyak ko'migi yetarlicha qon hujayralari ishlab chiqara olmasligi
natijasida yuzaga keladi.
O'roqsimon hujayrali anemiya:
Irsiy kasallik bo'lib, qizil qon tanachalari o'roqsimon
shaklga ega bo'ladi.
Talassemiya:
Gemoglobin sintezining buzilishi bilan bog'liq irsiy kamqonlik turi.
Kamqonlikning belgilari:
Kamqonlikning belgilari uning og'irlik darajasiga va sababiga qarab farq qilishi mumkin.
Eng keng tarqalgan belgilari quyidagilar:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
39
* Charchoq va holsizlik
* Rangparlik
* Nafas qisishi
* Bosh aylanishi
* Bosh og'rig'i
* Yurak urishining tezlashishi
* Sovuq qo'l va oyoqlar
* Tirnoqlarning mo'rtlashishi
Davolash:
Kamqonlikni davolash uning sababiga bog'liq. Temir tanqisligi kamqonligida
temir preparatlari, B12 vitamini va folat kislotasi tanqisligida esa mos ravishda B12 vitamini va
folat kislotasi preparatlari buyuriladi. Boshqa kamqonlik turlarini davolash individual tarzda
belgilanadi.
Kamqonlik diagnostikasi qon tahlillari orqali amalga oshiriladi. Davolash usullari
kamqonlikning turiga va sababiga bog'liq. Temir tanqisligi kamqonligida temir preparatlari
buyuriladi. B12 vitamini va folat kislotasi tanqisligi kamqonliklarida esa mos ravishda B12
vitamini va folat kislotasi preparatlari qo'llaniladi. Gemolitik va aplastik kamqonliklarni
davolash murakkabroq bo'lib, u mutaxassis nazorati ostida olib borilishi kerak.
Anemiya darajalari:
Og'irlik darajasi bo'yicha anemiya quyidagicha tasniflanadi:
yengil. Gemoglobin darajasi 100 g/l dan yuqori, qizil qon tanachalari 3 T / l dan yuqori;
o'rtacha. Gemoglobin darajasi 66 dan 100 g / l gacha, qizil qon tanachalari 2 dan 3 T / l
gacha;
og'ir. Gemoglobin darajasi 66 g/l dan kam.
Anemiya tasnifi
Barcha anemiyalar turli yo'llar bilan namoyon bo'ladi. Patologik holatni keltirib chiqargan
sababni va uning alomatlarini hisobga olgan holda, uning to'rtta asosiy turi mavjud:
posgemorragik anemiya (surunkali / o'tkir qon yo'qotish tufayli);
gemolitik anemiya (qizil qon tanachalarining yo'q qilinishi tufayli rivojlanadi).
Ushbu guruhga irsiy gemolitik anemiya kiradi:
glyukoza-6 fosfat degidrogenaza etishmasligi bilan
talassemiya
o'roqsimon hujayra;
Minkovskiy-Shoffar;
kamqonlik (mikroelementlar/vitaminlar/temir tanqisligi, ya'ni gematopoez jarayonida
muhim rol o'ynaydigan har qanday elementlar tufayli yuzaga keladi);
gipoplastik anemiya (bu suyak iligida qon hosil bo'lishining buzilishi, eng xavfli shakl).
Qonning rang ko'rsatkichiga ko'ra anemiya quyidagilarga bo'linadi:
o
normoxromik (gemoglobin normal). Ushbu guruhga gemolitik va posthemorragik
anemiya kiradi;
o
giperxromik (gemoglobin ko'tariladi). Bunga foliy etishmovchiligi va B12 etishmovchiligi
anemiyasi kiradi;
o
gipoxromik (gemoglobin kamayadi). Bu talassemiya, temir tanqisligi va surunkali
posthemorragik anemiyani anglatadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
40
o
Eritrositlar diametri bo'yicha anemiya quyidagilarga bo’linadi:
o
megaloblastik (B12 etishmovchiligi anemiyasi);
o
normositar (deyarli barcha gemolitik va o'tkir posthemorragik anemiya);
o
makrositar (yangi tug'ilgan chaqaloqlarning foliy etishmovchiligi, gemolitik kasalligi);
mikrotsitar (surunkali postgemorragik anemiya).
Qon zardobidagi temir tarkibiga ko'ra anemiya quyidagilarga bo'linadi:
normosideremik (o'tkir postgemorragik anemiya);
giposideremik (surunkali postgemorragik va temir tanqisligi anemiyasi, talassemiya);
gipersideremik (gemolitik va B12 etishmovchiligi anemiyasi).
Anemiya sabablari
ko’p qon yo'qotish;
yangi qon hujayralarining shakllanishi jarayonining buzilishi;
qonni yo'q qilinishining patologik jarayonlarini faollashtirish.
Anemiya belgilari
Anemiya belgilari hisoblanadi:
teri/shilliq pardalarning oqarishi;
migren;
charchoqning kuchayishi;
quloqlarda shovqin;
ovqatlanmay qo'yish;
doimiy uyquchanlik;
havo etishmasligi hissi;
bosh aylanishi;
tezlashgan yurak urishi;
libidoning pasayishi, erkaklarda jinsiy kuchsizlik;
hayz siklning buzilishi;
сyurak etishmovchiligi.
Xulosa:
Kamqonlik jiddiy kasallik bo'lib, u organizmning kislorod bilan ta'minlanishini
buzadi va turli xil salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Kamqonlikning oldini olish uchun
to'g'ri ovqatlanish, vitamin va mineral moddalarga boy oziq-ovqatlarni iste'mol qilish, zarur
hollarda esa shifokor tavsiyasi bilan vitamin va mineral qo'shimchalar qabul qilish tavsiya
etiladi.
References:
1.
Fayziyev I. Sh. & Toshpoʻlatov A. (2022) O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING
MUSTAQILLIKDAN OLDINGI VA KEYINGI SIYOSIY HAYOTI. British Journal of Global Ecology
and Sustainable DevelopmentVolume-10, Nov., 2022 31-34b
2.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Anemiya
3.
https://med24.uz/uz/bolezn/anemiya-nizkiy-gemoglobin
4.
Toshpo’latov,
A.
(2023).
SHAXS
PSIXODIAGNOSTIKASIDA
PROYEKTIV
METODIKALARDAN FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
3(5
Part
2),
170–178.
извлечено
от
https://in-
academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/16154
