ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
106
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR NUTQINI RIVOJLANTIRISH YO’LLARI
HAMDA ERTAK TERAPIYANING AHAMIYATI
Absalamova Feruza Tursinkulovna
Navoiy viloyati Konimex tumani
Maktabgacha va maktab ta'limi bo'limi Ekspiditori
+99894-255-09-76
https://doi.org/10.5281/zenodo.14948672
Annotatsiya.
maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish, ularning
kommunikativ ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotda
bolalarning nutq rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillar, o‘yinlar, muloqot va ertaklar orqali
nutqni rivojlantirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Ertak terapiyasi esa bolalarning hissiy va ruhiy
holatini yaxshilash, tasavvur va ijodkorlikni rivojlantirishda muhim vosita sifatida e'tirof
etiladi. Ushbu ishda ertaklarning tarbiyaviy ahamiyati va bolalar nutqini rivojlantirishdagi
o‘rni batafsil tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
maktabgacha yosh, nutq rivojlantirish, kommunikativ ko‘nikmalar
,
o‘yinlar, ertak terapiyasi, tarbiyaviy ahamiyat, hissiy holat, ijodkorlik.
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqi rivojlanishining muhim bosqichdir. Ushbu davrda
bolalar o‘z fikrlarini ifoda etish, muloqot qilish va ijtimoiy aloqalar o‘rnatish ko‘nikmalarini
egallashadi. Nutq rivojlanishi uchun turli usullar va metodlar mavjud bo‘lib, ulardan biri ertak
terapiyasidir. Ushbu maqolada bolalar nutqini rivojlantirish yo‘llari va ertak terapiyasining
ahamiyati tahlil qilinadi.
– Bola ulgʻayar ekan, unda soʻzlashishga ehtiyoj paydo boʻla boshlaydi, - dastlab
atrofdagilarini taniydi, eshitgan soʻz va jumlalarini asta-sekinlik bilan oʻzlashtiradi. Tilga
kirgach esa uning soʻz boyligi jadal oʻsadi. Oddiy soʻzlar, keyinchalik sodda gaplardan va toʻliq,
yoyiq gaplardan foydalanadi. Dialogik nutq oilada, ota-ona, aka-opalar davrasida vujudga
keladi. Oʻziga kerakli narsani soʻrash uchun harakat qiladi, muloqotga kirishadi. Maktabgacha
yoshdagi bolalarning nutqini o‘stirishda oldindan tayyorlangan mavzularda suhbatlar,
teatrlashtirish usullari, sahnalashtirish o‘yinlari, savol-javoblar juda foyda beradi.
Ta’kidlash joizki, bola uchun katta yoshli odam savollarga javob topishning yagona
vositasi, qiziqarli taassurotlar manbai hisoblanadi. Bola kattalar bilan dialogga kirishishga,
narsalar va oʻyinchoqlarga egalik qilishga intilarkan, u ushbu maqsadlarga erishish uchun
soʻzdan foydalanishga ehtiyoj sezadi, bа’zida oʻzi tashabbus koʻrsatib, fikr bildiradi. Katta
yoshli odam bola bilan dialogga kirishish jarayonida bolaning bir soʻzli fikrlarini grammatik
jihatdan toʻliq shakllantirilgan soʻzlarga aylantirish orqali uning kamchiliklarini tuzatadi. Bola
o‘rganganlarini faol oʻzlashtiradi va undan oʻz nutqida foydalanadi. Shuning uchun
maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirishda uning ota-onasi, aka-opalari va
tarbiyachilarining hissasi katta.
Bolalar nutqini rivojlantirish yo’llari
1. O‘yinlar orqali rivojlantirish:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
107
• O‘yinlar bolalarning nutq rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Turli o‘yinlar, jumladan, rol
o‘ynash, so‘zlarni topish va muloqot o‘yinlari bolalarning so‘z boyligini oshiradi va ularni
fikrlarini ifoda etishga undaydi.
2. Muloqot:
• Ota-onalar va tarbiyachilar bilan faol muloqot qilish bolalarning nutqini rivojlantirishda
muhimdir. Bolalar bilan suhbatlashish, savollar berish va ularga javob berishga
rag'batlantirish orqali ularning fikrlash qobiliyatlari rivojlanadi.
3. Kitob o‘qish:
• Bolalarga kitob o‘qish, hikoyalar aytish orqali ularning tasavvurini kengaytirish va so‘z
boyligini oshirish mumkin. Har xil janrdagi kitoblar bolalarning qiziqishini oshiradi va nutqiy
faoliyatini rag'batlantiradi.
4. Ijodiy faoliyatlar:
• Rassomlik, qo‘shiqlar aytish, raqsga tushish kabi ijodiy faoliyatlar bolalarning ijodkorlik
ko‘nikmalarini rivojlantiradi va ularning nutqiy ifodalarini boyitadi.
Ertak terapiyaning ahamiyati
Ertak terapiyasi – bu bolalarning hissiy va ruhiy holatini yaxshilash, tasavvur va ijodkorlikni
rivojlantirish uchun foydalaniladigan usuldir. Ertaklar bolalarga hayotiy tajribalarni
tushunishga yordam beradi va quyidagi afzalliklarga ega:
1. Hissiy rivojlanish:
• Ertaklar bolalarning hissiyotlarini anglashga yordam beradi. Ular turli xarakterlar orqali
muammolarni hal qilishni o‘rganadilar, bu esa ularning empatiya qobiliyatini oshiradi.
2. Tasavvur va ijodkorlik:
• Ertaklar bolalarning tasavvurlarini kengaytiradi. Ular qahramonlar va voqealar orqali yangi
g‘oyalarni kashf etadilar, bu esa ijodkorlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
3. Nutqni rivojlantirish:
• Ertaklarni tinglash va aytish bolalarning so‘z boyligini oshiradi. Ular yangi so‘zlarni
o‘rganadilar, hikoya qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
4. Muammolarni hal qilish:
• Ertaklarda ko‘rsatilgan muammolarni hal qilish usullari bolalarga hayotda duch keladigan
qiyinchiliklarni yengishda yordam beradi. Ular ertaklardan olingan saboqlarni hayotga tatbiq
etishni o‘rganadilar.
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish “Ilk qadam” Davlat o‘quv dasturida
belgilangan bolalarga taʼlim berishda kompetentsiyaviy yondashuvning muhim qismi
sanaladi. 6-7 yoshli bolaning umumiy muhim kompetentsiyalari sifatida birinchi navbatda,
kommunikativ kompetentsiya, yaʼni muloqot vositalaridan turli vaziyatlarda foydalana bilish
ko‘nikmasini shakllantirish belgilangan. Demak, tarbiyalanuvchilarning o‘yin, bilish va
ijtimoiy kompetentsiyasi qatorida muloqot kompetentsiyasi asosiy o‘rinni egallaydi. Shunday
ekan, MTTda har bir taʼlimiy faoliyat mazmunida bolaning nutqini o‘stirish va muloqotchanlik
ko‘nikmalarini shakllantirish asosiy vazifa hisoblanadi. Bola yangi bilimlarni o‘yinlar va
didaktik vositalar asosida o‘zlashtirganida samaradorlik yuqori bo‘ladi. Yaʼni badiiy
adabiyotni oddiy o‘qib berishdan ko‘ra innovatsion taʼlim texnologiyalarini qo‘llagan holda
faoliyatga tatbiq etish har bir bolaning nutqini rivojlantirish jarayonini taʼminlaydi,
tezlashtiradi va shu bilan taʼlim sifatini oshirishga yordam beradi. Buning uchun maktabgacha
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
108
yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirishning yangi texnologiyalarini ishlab chiqish va jarayonda
faol qo‘llash talab etiladi
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun anʼanaviy taʼlimiy faoliyat tarbiyachining hikoya
qilib berishi, o‘qib berishi va takrorlagan holda yod oldirishini tan oladi. Аmmo tajriba shuni
ko‘rsatadiki, bolalar tarbiyachining hikoyasini kichik o‘zgarishlar bilan takrorlaydilar,
hikoyalar kambagʼal so‘zlar vositasida talqin qilinadi xolos. Shuning uchun, hikoyani o‘qib
berish jarayoni nihoyasiga yetgach, bolalardan qayta hikoya qilib berish emas, shu hikoya
asosidagi aralash kartinkalarni magnitli doskaga o‘z o‘rniga ko‘ra terib chiqishini talab
etadigan “Rasmlarning o‘rnini top” o‘yini bolalarni faol nutqiy vaziyatga undaydi. Ular
voqealar ketma-ketligiga ko‘ra rasmlarni izlab topish jarayonida nafaqat nutqi balki, diqqati,
kuzatuvchanligi, mantiqiy fikrlashi rivojlanadi. O‘zlari hosil qilayotgan hikoya
kompozitsiyasini kuzatish tarbiyalanuvchilarni faollashtiradi va yangi so‘zlar bilan
tasvirlashga urinadi. Ushbu faoliyat bolalarni zerikishdan himoya qiladi, butun guruhni qayta
hikoya qildirishga imkon bo‘lmagan taqdirda, bu usul vositasida barcha bolalar ish jarayoniga
jalb etiladi. Аyniqsa tarbiyachi asosiy ijrochi rolidan kuzatuvchi darajasiga statusini
o‘zgartirishi bolalarga erkinlik beradi.
Pedagogning ijrochi-bolalar xatti-harakatlarini ragʼbatlantirishi esa nutqiy faollikka yo‘l
ochadi. Shu kabi innovatsion texnologiyalarni tanlashda quyidagi talablarga eʼtibor qaratish
kerak:
- texnologiyani o‘qib berish emas, balki bolalarning muloqot qobiliyatini rivojlantirishga,
nutq madaniyatini tarbiyalashga yo‘naltirish;
- har bir bola uchun uning yoshi va individual xususiyatlarini inobatga olgan holda har
xil faoliyat turlarida faol nutq amaliyotini tashkil etish.
Xulosa:
Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish jarayoni murakkab va ko‘p
tomonlama bo‘lib, unda o‘yinlar, muloqot, kitob o‘qish va ijodiy faoliyatlar muhim ahamiyatga
ega. Ertak terapiyasi esa bolalarning hissiy va ruhiy holatini yaxshilash, tasavvur va
ijodkorlikni rivojlantirishda samarali vosita hisoblanadi. Bolalar uchun nutqni rivojlantirishga
qaratilgan faoliyatlar ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlari uchun asos yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
https://cyberleninka.ru/article/n/maktabgacha-yoshdagi-bolalar-nutqini-rivojlantirish
2.
https://www.intereuroconf.com/index.php/APSEFMCH/article/download/844/640/6
35
3.
https://www.samdu.uz/uz/news/30008
4.
Fayziyev I. Sh. & Toshpoʻlatov A. (2022) O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING
MUSTAQILLIKDAN OLDINGI VA KEYING SIYOSIY HAYOTI. British Journal of Global Ecology
and Sustainable DevelopmentVolume-10, Nov., 2022 31-34b
