ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
TERMINLERDI AJIRATIWDA TILDIŃ NOMINATIVLIK HÁM DEFINITIVLIK
XIZMETI
Qalbaeva Zulqumar Polatbaevna
Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası
Qaraqalpaqstan bólimi Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim-izertlew institutı tayanısh
doktorantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.14942666
Annotaciya:
maqalamızda termin sózlerdiń ózine tán ózgesheligi menen birge olardı
ayırıp kórsetiwshi xızmetlerge de ayrıqsha toqtalıp ótildi. Tildiń nominativlik hám definitivlik
xızmetleri haqqında birqansha túsinikke iye boldıq. Sonıń menen birge bul xızmetlerdiń termin
sózlerdi ayırıwdaǵı áhmiyeti tuwralı da birqansha pikirler aytıp óttik, mısallar arqalı dálillewge
háreket ettik.
Gilt sózler:
termin, uǵım, nominativ, definitiv, xızmet.
Terminler hám olardıń termin emes sózlerden ayırmashılıǵı tuwralı kóp ǵana
maqalalarımızda sóz bolǵan. Sonıń menen birge, termin sózler hám termin emes sózlerdiń
jasalıwında da parıq bar. Terminler tikkeley terminologiyada úyreniler eken, termin hám
terminologiya til ilimpazları tárepinen túrlishe talqıǵa ushırap otırdı. Reformackiydiń
pikirinshe: “terminler – bul arnawlı, xızmeti jaǵınan sheklengen, sáykes uǵımdı dál ańlatıw,
zatlardı ataw ushın bir mánilikke umtılatuǵın sózler dep tanıydı, olardıń ilim hám texnikada,
siyasat penen diplomatiyada oǵada zárúrli ekenligin eskertedi” [1,12].
Mine usınday pikirler terminlerdiń tildegi áhmiyetin kórsetip beredi. Olar qaysı tarawda
bolsa da óz ornına iye. Sonday-aq, terminler dál uǵımdı ańlatıw ushın tek bir mánilikke qaray
umtıladı. Al, kóp mánilik sózlerge yaǵnıy termin emes sózlerge ǵana tán.
Leksikalıq birliktiń nominativlik hám definitivlik xızmetin kózde tutıw ásirese termindi
sózlik sostavtıń basqa elementlerinen ajıratıwda ayrıqsha áhmiyetke iye. Barlıq sózler tilimizde
ulıwma qollanılıwshı sózler de yaki arnawlı qollanılıwshı sózler de nominativlik xızmet atqara
beriwi múmkin. Máselen: barıw, keliw, aytıw, jaqsı, jaman – bul sózler belgili bir máni ańlatqanı
menen arnawlı bir uǵım yaki túsinikti ańlatıp turǵan joq. Bir ǵana “janr” sózin alıp qarayıq: bul
sózdiń ózgesheligi sonda arnawlı bir uǵımdı ańlatadı, yaǵnıy ádebiyatta qollanılatuǵın termin
sóz. Bul sóz qanday da bir predmetti atap kórsetpewi múmkin (nominativlik xızmet), biraq tilde
arnawlı bir túsinikti ańlatıwı onıń definitivlik xızmeti bolıp tabıladı. Demek, bul sózdiń arnawlı
uǵım ańlatıwı (definitivlik xızmet) onıń termin sóz ekenliginen derek beredi hám tastıyıqlaydı.
Nominativlik – bul pikirimizshe, qanday da bir belgili predmetti yaki qubılıstı ataw xızmeti. Al,
sol predmet yaki qubılısqa uqsas yamasa sáykes uǵımdı dál ańlatıwı – bul onıń definitivlik
xızmeti bolıp tabıladı. Demek, tildiń definitivlik (biziń pikirimizshe, arnawlı uǵım) xızmeti
arqalı sózlerdiń arasınan terminlerdi ayırıp alıwǵa boladı. Usınnan kelip shıǵıp, termin sózler
definitivlik xızmet atqarsa da, termin emes sózler tek nominativlik xızmet atqara aladı, - degen
juwmaqqa keliw múmkin. Sonlıqtan da, ilimpazlar terminlerdi izertlew waqtında tildiń
nominativlik hám definitivlik xızmetine ayrıqsha toqtalıp ótken. Bul túsinikler arqalı biz
terminlerdiń turaqlılıǵın, yaǵnıy turaqlı mánis ańlatatuǵının dálilley alamız.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
99
Terminlerdiń basqa sózlerden ayırmashılıǵın birqansha ózgeshelikler menen ayırıp
kórsetiw múmkin. Termin ádette biytárep xarakterge iye boladı, sóylewshiniń pikirine
qosımsha emocional tásir de bere almaydı, yaki qosımsha boyawlar menen boyap ta bere
almaydı. Yaǵnıy anıq dál túsinikti beriw qásiyetine iye. Terminler, shınında da psixologiyalıq
tásir bere alıw múmkinshiligine iye emes, kerisinshe barın barday, joǵın joqtay kórsete alatuǵın
sózler. Kórkem sózler bere alatuǵın tásirlerdi termin sózler bere almaydı. Sonlıqtan, termin
sózler anıq bir faktke, dálilge yaki anıqlamaǵa iye boladı. Olardıń tiykarǵı belgileriniń biri de usı
anıqlılıq. Bul haqqında kóp ǵana maqalalarımızda sóz etkenbiz, yaǵnıy anıqlılıq, qısqalıq,
turaqlılıq terminniń ózine tán qásiyetleri. Demek, usı qásiyetlerdi ózinde jámlestirgen bolıwı
kerek.
Termin sózlerdi basqa sózlerden ayırıp kórsetiw ushın birqansha mısallar keltiriwge
boladı. Joqarıda kórsetip ótken talaplarǵa juwap berse ǵana olar terminlik xızmet atqaradı.
Mısalı: artikl, alfavit, almasıq, abzac, adektivaciya, abstrakt, analiz, anıqlawısh, atawısh hám t.b.
Bul terminlerdiń qanday da bir predmetti ańlatıwı nominativlik xızmeti boladı. Máselen, tilde
oqılmaytuǵın sesler yaki belgilerdi artikl dep atasa onıń sol zattı atawı nominativlik xızmeti, al
tilde onı basqa sáykes uǵım menen atasa dál sol uǵımdı bere almaydı hám tap sol uǵımdı bere
alıwı ushın “artikl” terminin qollanǵan durıs. Bul bolsa onıń definitivlik xızmeti.
Alfavit – qanday da bir tildegi háriplerdiń belgili tártiptegi ornalasqan jıynaǵı. Sol jıynaqtı
ataw – bul nominativlik xızmeti, al sol uǵımnıń basqa sóz benen emes áyne arnawlı termin
menen atalıwı definitivlik xızmeti.
Almasıq – men, sen, ol yaki usı sıyaqlı sózler til biliminde almasıq dep júritiledi. Onı basqa
uǵım menen yamasa termin menen atap bolmaydı. Dál sol uǵımdı bere alıwı definitivlik xızmeti
esaplanadı.
Abzac – tekst baslawdan aldın qaldırılatuǵın bos orın. Demek sol bos orındı ataw xızmeti
nominativlik, dál uǵımdı basqa uqsas uǵım menen atap bolmaydı, arnawlı termin sóz bolıwı
onıń definitivlik xızmeti.
Adektivaciya – tilde ushırasatuǵın qubılıs. Yaǵnıy heshqanday affikssiz, qurallarsız bir sóz
shaqabınan kelbetlik sóz shaqabına ótiw procesi. Bul process basqa tarawlarda qollanılmaydı,
dál usı termin tek til biliminde ushırasatuǵın bolǵanlıqtan, onıń definitivlik xızmeti termin sóz
sıpatında alıwǵa sebepshi bolıp tur.
Abstrakt – til biliminde heshqanday qol menen uslap bolmaytuǵın túsiniktegi sózler.
Máselen: sezim, bilim, kúsh hám basqalar ulıwma túsinikte qol menen uslap, kóz benen kóriw
múmkin emes. Bunday sózlerdi anıq emes sózler dep te abstrakt sózler dep te júritedi. Demek,
usı tárizde termin bolıp qáliplesiwi tildiń definitivlik xızmeti.
Analiz – tilde qanday da bir sózdiń tórkinin izertlestirip úyreniw procesi. Bul termin til
biliminen basqa medicinada da qollanıladı. Demek, bul processler qaysı tarawda bolmasın
uqsas processler, sonlıqtan da dál birdey atama menen atalıp tur. Bul processke basqa uqsas
uǵımdaǵı termindi qollanıw múmkin emesligi onıń definitivlik xızmetin kórsetip tur.
Anıqlawısh – til biliminde gáp aǵzalarınıń bir túri. Yaǵnıy ózinen keyin keletuǵın aǵzalardı
anıqlap kórsetedi. Bul sózdi basqası menen awıstırıp bolmaydı. Dál sol uǵımdı beretuǵın termin
bolǵanlıqtan onıń definitivlik xızmeti kórinip tur.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
100
Atawısh – til biliminde atap kórsetiwshi sózlerge qollanılatuǵın termin. Atawısh sózler,
atawısh feyil kórinisinde qollanıladı. Demek, bul sóz de arnawlı uǵımdı, arnawlı túsinikti
bildiriwi onıń definitivlik xızmetin kórsetedi hám onıń termin sóz ekenligin tastıyıqlaydı.
Demek, tildiń definitivlik xızmeti sózlerdiń anıq dál uǵımdı ańlatıp turǵanın, haqıyqatında
da termin sóz ekenligin dálilleydi. Al barıw, keliw, aytıw, júriw sıyaqlı sózler qanday da bir
qubılıs, waqıyanı atap kórsetiw ushın ǵana qollanılatuǵın sóz. Olardıń ornına basqa
ekvivalentlerin almasıp qollana beriw múmkin. Bul birliklerdi ataw procesi bolsa nominativlik
xızmeti dep júritiledi. Demek, joqarıdaǵı mısallardan kelip shıǵıp sonı biliw múmkin, tildiń
definitivlik xızmeti sózlerdiń termin sıpatında tán alınǵanlıǵın túsindiredi hám tastıyıqlaydı.
Joqarıda keltirilgen mısallar qaraqalpaq tilindegi lingvistikalıq terminler bolıp, olar
haqqında kóbirek anıqlama keltiriw múmkin. Óytkeni, tilshi ilimpazlar hárbiri túrlishe pikirler
keltirip ótken. Degen menen, olardıń naǵız tastıyıqlanǵan, óz dálillerine iye dál nusqası bar.
Sonıń menen birge, terminler qısqalıqtı hám anıqlıqtı súyedi. Tildiń nominativlik hám
definitivlik xızmetin bir ǵana lingvistikalıq terminler mısalında emes, al basqa tarawlarda da
túsindiriwimiz múmkin. Sebebi, hárbir tarawdıń óziniń qollanatuǵın terminleri bar, qollanılıw
shegarası bar.
Bazı bir ilimpazlar terminniń tiykarǵı belgisi retinde onıń professionallıq (kásiplik)
mánisin, professionallıq uǵımdı ańlatatuǵının kórsetedi. Durıs, hárqanday termin adam
iskerliginiń anaw ya mınaw professionallıq tarawında, kásiplik turmıs tarawında dóreydi hám
aktiv qollanıladı. Máselen,
terapiya, okulist
degen atamalar medicinalıq-professionallıq turmıs
tarawına tiyisli usı tarawda ózlestirilgen leksikalıq birliklerden ibarat,
kelisim, shártnama,
dekloraciya
jámiyetlik-siyasiy qatnas tarawında payda boldı, sózlik sostavta jámiyetlik-siyasiy
terminler xızmetinde paydalanıladı [1,14]. Demek ilimpazlardıń pikirinshe terminlerdiń
qáliplesiwi kásiplik tarawlarǵa da payda bolǵan. Tikkeley kásipke baylanıslı atamalardı ataw
terminlerdiń júzege keliwine sebepshi bolǵan. Biziń pikirimizshe de, terminlerdi tarawlarǵa
bólip, qollanılıw shegarasın bilmey turıp tolıq úyreniw qıyın. Sebebi, sol terminlerdiń dál
anıqlamasın beriw de tikkeley sol tarawǵa barıp tireledi.
Bunnan tısqarı terminler haqqında sóz bolǵanda, V.G.Belinskiydiń sózin de este tutıwımız
shárt: “Termin dúziwde barlıq waqıtta óz ana tilimizdiń sóz baylıǵınan paydalana beriw
múmkin emes” [2,24].
Haqıyqatında da, hárbir uǵımdı bir tilden bir tilge awdarma islew múmkin emes.
Awdarma islew imkaniyatı bolsa da, tap sol mánis-mazmundı bermeytuǵın termin sózler bar.
Yaǵnıy bunday sózlerdi bir tilden bir tilge heshqanday ózgerissiz awdarma islep bolmaydı. Al,
kásip yaki tarawlarǵa baylanıslı qollanılıp júrgen terminlerdiń barlıǵı da ana tilimizge tiyisli
emes. Ásirese, búgingi rawajlanǵan dáwirde túpkilikli sózlerimizden terminler sistemasın
dúziw múmkin emes. Dáwir rawajlanǵanı sayın jańa sózler kirip kelmekte, jańa sózler
tarawlardaǵı jańa terminler sıpatında qáliplesip qalmaqta.
Usı orında kirip kelip atırǵan hárbir sózdi de termin dep alıp qaraw qáte. Joqarıda kórsetip
ayrıqsha atap ótken tildiń nominativlik hám definitivlik xızmeti terminlerdi ayırıp alıwda úlken
áhmiyetke iye. Olar sóz mánisi, túsinik hám uǵımlarǵa qaray termindi tastıyıqlaydı. Ásirese,
definitivlik xızmet sáykes uǵımlardı arnawlı túrde ataydı hám sózlerdi termin sóz sıpatında
qabıl etiwge sebepshi boladı. Keltirip ótilgen mısallar hám de pikirler tildiń nominativlik hám
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
101
definitivlik xızmeti haqqında jeterlishe maǵlıwmat bola aldı dep oylaymız. Biziń pikirimizshe,
nominativlik hám definitivlik xızmetler terminlerdi ayırıp alıwda ayrıqsha áhmiyetke iye. Bunı
lingvistikalıq terminler mısalında dálelley aldıq. Terminlerdi basqa sózlerden ayırıp alıwda,
demek tildiń bul eki xızmeti óziniń salmaqlı ornına iye.
References:
1.
Бердимуратов Е. Қарақалпақ терминологиясы. – Нөкис: «Қарақалпақстан», 1989.
2.
Пирниязов Қ. Қарақалпақ тилиниң лингвистикалық терминологиясы. Нөкис:
«Қарақалпақстан», 1987.
