ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
81
"INFORMACIYA TEXNOLOGIYALAR ÁSIRINDE KITAP OQIW MÁDENIYATIN
QÁLIPLESTIRIW, JASLARDI KITAPXANLIQQA TARTIW"
Aytbaev Salamat Orinbay uli
Qaraqalpaqstan Respublikasi Qanlikól rayonı
Altinkól Awil puqaralar jiyini jaslar jetekshisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14936482
Gilt sózler:
Informaciya texnologiyaları, Kitap oqıw mádeniyatı, Jaslar hám kıtapxanlıq,
Tsifrlı resurslar, Ádebiyat hám ruwxıylıq, Oqıwǵa qızıǵıwshılıqtı asırıw, Zamanagóy tálim
usılları, Elektron kitaplar, Ruwxıy - bilimlendiriw hám tárbiya, Sotsial tarmaqlar hám
kıtapxanlıq
Annotatsiy
a: Zamanagóy informaciya texnologiyaları rawajlanǵan sharayatta kitap oqıw
mádeniyatın saqlap qalıw hám jáne de rawajlandırıw zárúrli máselege aynalǵan. Bul maqalada
jaslardı kıtapxanlıqqa tartıwdıń zamanagóy usılları, elektron kitaplar hám tsifr resurslarınıń
oqıw mádeniyatına tásiri kórip shıǵıladı. Sonıń menen birge, social tarmaqlar, mobil
qosımshalar hám interaktiv platformalar arqalı oqıwǵa qızıǵıwshılıqtı asırıwdıń nátiyjeli jolları
haqqında pikir júritiledi. Maqalada jaslardıń ruwxıy -bilimlendiriw tárbiyasında kitaptıń ornı
jáne onıń áhmiyeti sonday-aq zamanagóy sharayatta dástúriy hám tsifrlı ádebiyatlardı
uyqaslastırıw jolları usınıs etiledi.
KIRISIW
“Dúnyadaǵı hár qaysı mámleket, hár qaysı xalıq birinshi náwbette óziniń intellektuallıq
potencialı, joqarı ruwxıylıǵı menen qúdiretli bolıp tabıladı. Bunday jeńilmes kúsh dáregi bolsa
áwele insaniyat oylawınıń ullı jańa ashılıwları - kitap hám kitapxanalarda”
Shavkat Mirziyoyev
2020 -jıl 20 -fevral kúni Anqara qalasında Turkiya Respublikası Prezidenti janındaǵı Xalıq
kitapxanasınıń ashılıw máresiminde sóylegen sózi
Informaciya texnologiyalar ásirinde kitap oqıw mádeniyatın qáliplestiriw hám jaslardı
kıtapxanlıqqa tartıw máselesi júdá zárúrli áhmiyetke iye. Búgingi kúnde tez pát penen
rawajlanıp atırǵan texnologiyalar, social tarmaqlar hám tsifr oyınlar jaslar arasında kitap
oqıwǵa bolǵan qızıǵıwshılıqtı kemeytiwi múmkin. Usınıń sebepinen, kitap oqıw mádeniyatın
keń jaydırıw ushın túrli jollar hám usıllardı izleniwimiz zárúr.
Kitap Oqıwdıń Áhmiyeti
Kitap oqıw tekǵana bilim alıw, bálki jeke rawajlanıw, dóretiwshilik pikirlew hám logikalıq
oy-pikir qılıw qábiletlerin asırıwda da úlken rol oynaydı. Kitaplar arqalı jaslardıń oy-órisiniń
ósiwi, dúnya qarasınıń keńeyiwi mádeniy hám tariyxıy bilimlerdi ózlestiriwleri múmkin. Kitap
oqıw, sonıń menen birge, sóz baylıǵın asırıw hám jazıw mádeniyatın qáliplestiriwge járdem
beredi. Jáhán Den sawlıqtı Saqlaw Shólkemi (WHO) maǵlıwmatlarına kóre, kitap oqıw stressti
68% ǵa azaytadı hám miy aktivligin jaqsılaydı. Izertlewler sonı kórsetedi, hár kúni tek 30
minuta kitap oqıw insannıń kognitiv qábiletin asırıwı múmkin. UNESCO maǵlıwmatlarına kóre,
Ózbekstanda jaslardıń 60% ten aslamı ayına bir ret de kitap oqımaydı. 2021-jılda ótkerilgen
sorawnama sonı kórsetedi, jaslardıń 70% social tarmaqlarda waqıt ótkeriwdi kitap oqıwdan
ábzal kóredi. 2022-jılda Amazon maǵlıwmatlarına kóre, tsifrli elektron kitaplar satıwı 40% ǵa
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
82
asqan. Audiokitoblar bazarı 2023-jılǵa kelip 15 milliard dollarǵa jetti, bul jaslar arasında audio
kontentga qızıǵıwshılıqtıń artqanliǵin kórsetedi.
Mámleketler tájiriybesi:
Finlandiya mekteplerinde hár hápte 1 saattı kitap oqıwǵa baǵıshlaw májburiy esaplanadı,
nátiyjede Finlandiya dúnyada sawatlılıq dárejesi eń joqarı bolǵan mámleketlerden biri bolıp
tabıladı. Qubla Kareyada jaslardı kıtapxanlıqqa tartıw ushın arnawlı tsifrlı platformalar hám
mobil qosımshalar islep shıǵılǵan, bul bolsa kıtapxanlıq dárejesin 30% ga asırǵan.
Ózimizdegi statistika maǵlıwmatlarına itibar bersek Ózbekistanda 2023-jıl jaǵdayına
kóre, 1000 kisige tek 7 kitap tuwrı keledi, bul kórsetkish rawajlanǵan mámleketlerde 1000
kisige 200-300 kitaptı quraydı. Ózbekstan Respublikası Mádeniyat ministrligi maǵlıwmatlarına
kóre, 2022-jılda kitapxanalarǵa keliwshiler sanı 15% ga azayǵan. Bıraq sońǵı jıllarda jurtımızda
jaslar arasında kıtapxanlıq mádeniyatın asırıw hám kitap oqıwǵa tartıw boyınsha úlken
kólemdegi jumıslar alıp barılmaqta. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevtıń baslaması menen
mámleketimiz xalqı arasında kıtapxanlıqtı eń jaydırıw, jaslardı kitap oqıwına jáne de qızıqtırıw
maqsetinde “Jas kıtapxan” kórik tańlawı dúzildi hám tańlawdıń birinshi máwsiminde 250
mıńǵa jaqın jaslar qatnastı, tańlaw jeńimpazlarına “Prezident sıylıǵı” - jeńil avtomashina
tapsırilgani jaslar arasında kıtapxanlıq mádeniyatı rawajlanıwına óziniń zárúrli tásirdi ótkerdi.
“Jas kıtapxan” tańlawı Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń “Ózbekstan jaslar birlespesi
iskerligin jetilistiriwge tiyisli ilajlar tuwrısında”gi PQ-3138-sanlı Qararına muwapıq
shólkemlestirilip, jaslar arasında kitap oqıwı hám kıtapxanlıq mádeniyatın rawajlandırıwǵa
qaratılǵan respublikada eń iri tańlaw esaplanadı. Jaslar isleri agentligi tárepinen islep shıǵılǵan
“Mutolaa” mobil dástúri kıtapxanlar ushın úlken jańalıq boldı. Sebebi bul dástúrde 1000 den
artıq elektron hám audiokitoblar jámlengen. Ózbek hám shet el ádebiyatlar Ózbekistannıń
professional dublyaj aktyorları tárepinen atqarılǵan. Bunnan tısqarı, oqıwda monoton bolmawi
ushın tekstke muzıkalıq fon qosılǵan. Joybar Prezident Shavkat Mirziyoyevning “Jaslar ushın
mıń kitap” joybarın ámelge asırıw tuwrısındaǵı qararınıń orınlanıwı sheńberinde ámelge
asırılıp atır.
Elektron platformalar: elektron kitaplar hám audiokitoblar kitap oqıwdı ańsatlastırıwı
hám jaslar ushın qızıqarlı etiwi múmkin. Sol jóneliste túrli mobil qosımshalar hám veb-saytlar
arqalı kitap oqıw múmkinshilikleri keńeytiriliwi kerek. Sol sıyaqlı programmalardan biri
“Mutolaa” qosımshasında. Dáństúrde 1000 den artıq elektron kitaplar bar. Bunnan tısqarı,
olardıń 500 den artıq audio versiyaları jazıp alınǵan. Qosımsha kompleksine kórkem ádebiyat,
balalar hám ilimiy-kópshilikke arnalǵan ádebiyatlar kiritilgen. Joybar jámááti maǵlıwmatlarına
kóre, qosımshadan paydalanıwshılar sanı 1, 5 millionǵa jaqın. Bul programmada kóplegen kitap
oqıp belsendi bolǵan paydalanıwshılarǵa qımbat bahalı sıylıqlar hám 2025-jıl 30-iyun jaslar
kúni múnasibeti menen eń belsendi paydalanıwshıǵa elektromobil mashinasın sıylıq etiwin
aytılǵan. Usınday kıtapqumar jaslardı sıylıqlaw álbette óz nátiyjesin beredi. Házirde
átirapımızdı texnologiyalar qorshap alǵan dunyada internettan paydalanıwdıń qolay tárepin
izlewimiz kerek, sol sıyaqlı paydalı programmalar jaratıw jaslarda internet hám gadjetlardan
únemli paydalanıwına sebep boladı. Endi kitap oqıwdıń siz benen bizge paydalı tárepleri
haqqında aytıp ótsek.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
83
•
Bilimdi keńeytiw: Kitaplar bilim deregi bolıp, túrli pánler hám temalarda jańa
maǵlıwmatlar alıw múmkinshiligin beredi. Sol arqalı jaslar óz bilimlerin keńeytirip, dúńyaǵa
kózqarasların bayıtıwları múmkin.
•
Dóretiwshilik
pikirlewdi
rawajlandırıw:
Kitaplar
dóretiwshilik
pikirlewdi
rawajlandırıwǵa járdem beredi. Túrli gúrrińler, romanlar hám ilimiy dóretpeler arqalı jaslar
jańa ideyalar jaratıw, mashqalalardi sheshiw hám kreativ pikirlewdi úyrenedi.
•
Stressti kemeytiw: Kitap oqıw stressti kemeytiwge járdem beredi. Oqıw processinde
adamlar túrli waqıyalar hám gúrrińler arqalı oyların bosatıb, dem aladı.
Adamlardı kitapqumarlıqqa tartıw hám kıtapqa bolǵan qızıǵıwshılın arttırıw
haqqında tómendegi óz pikirlerim menen bólispekshimen.
•
Ata-analar hám oqıtıwshılar qatnasıwı : Ata-analar hám oqıtıwshılar jaslar ushın kitaplar
tańlawda hám olardı kitap oqıwǵa xoshametlewde úlken rol oynaydı. Olardıń qollap-quwatlawı
hámde ózleride úlgili bolıwı jaslardıńda kıtapqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttıradı.
•
Kitapxanalar hám kitap festivallari: Kitapxanalar hám kitap festivallari kitap oqıw
mádeniyatın qáliplestiriw ushın zárúrli faktor bolıwı múmkin. Bul orınlarda jaslar jańa kitaplar
menen tanısıwları, avtorlar menen ushırasıwları hám óz kıtapqumarlıq tájiriybelerin bólisedi.
•
Kıtapxanlıq klubları : Kıtapxanlıq klubları shólkemlestiriw jaslar arasında kitap oqıwdı
xoshametlewi múmkin. Bunday klublar arqalı jaslar óz-ara tájiriybe almasıwları, bir-birlerine
usınıslar beriwleri hám oqıǵan kitaplar haqqında debat ótkeriwleri múmkin.
Kitap oqıw mádeniyatın qáliplestiriwdegi ámeliy sharalar
•
Kitaplardı ǵalabalastırıw : Kitaplar haqqında reklama hám úgit-násiyatlaw jumısları alıp
barıw, sotsial tarmaqlar arqalı kitaplar haqqında maǵlıwmatlar tarqatıw jáne ataqlı shaxslar
tárepinen kıtap oqıwǵa usınıslar beriliwi.
•
Kitap dúkanları hám kitapxanalardı rawajlandırıw : Kitap dúkanları hám kitapxanalardı
zamanagóy qılıw, túrli temalarda bay kitap fondları jaratıw hám jaslar ushın qızıqlı ilajlar
ótkeriw.
Juwmaq
Informaciya texnologiyaları rawajlanǵan zamanagóy sharayatta kitap oqıw mádeniyatın
saqlap qalıw jáne onı jáne de rawajlandırıw zárúrli wazıypaǵa aylanǵan. Zamanagóy
texnologiyalar jaslardıń turmısına jańasha usıl hám múmkinshiliklerdi alıp keldi, biraq bul
processda dástúriy kıtapxanlıq mádeniyatı menen electron resursların uyqaslastırıw
zárúrshiligi payda boldı. Kitap oqıw mádeniyatın qáliplestiriw hám jaslardı kıtapxanlıqqa
tartıw ushın tómendegi jónelisler zárúrli áhmiyetke iye:
1. Tsifrlı texnologiyalardan paydalanıw:
Elektron kitaplar, audiolar hám multimedia resurslar jaslardı oqıwǵa tartıwdıń nátiyjeli
quralları bolıp tabıladı. Zamanagóy platformalar hám qosımshalar arqalı kitaplarǵa kirisiwdi
ańsatlastırıw, jaslardıń qızıǵıwshılıqlarına maslastırılǵan kontentlar jaratıw kerek.
2. Kitapxanalardı zamanagóy formada qayta qurıw:
Kitapxanalardı jaslar ushın ózine tartatuǵındor jayǵa aylandırıw, olardı interaktiv oqıw
zonaları, kompyuter klasslari hám kitap talqılaw klubları menen úskenelew kıtapxanlıqtı
xoshametlewde zárúrli rol oynaydı.
3. Kıtapxanlıqtı rawajlandırıw boyınsha kampaniyalar:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
84
Social tarmaqlar, ǵalaba xabar quralları hám túrli ilajlar arqalı kıtapxanlıqtı eń jaydırıw
jaslardı oqıwǵa úndewdiń nátiyjeli usıllarınan biri bolıp tabıladı. “#Oqıyman”, “#KitapDostım”
sıyaqlı heshteglar arqalı jaslar arasında kıtapxanlıq mádeniyatın keńeytiw múmkin.
4. Jaslardı xoshametlew hám sıylıqlaw:
Kıtapxanlıq tańlawları, marafonlari hám sıylıqları jaslardı oqıwǵa úndewde zárúrli rol
oynaydı. Eń kóp kitap oqıǵan jaslardı xoshametlew hám olardı sıylıqlaw olardıń qızıǵıwshılıǵın
asıradı.
5. Kórkem ádebiyatqa baylanıslı ilajlar hám avtorlar menen ushırasıwlar:
Jaslardı ádebiyat menen jaqınnan tanıstırıw, avtorlar menen ushırasıwlar hám kitap
prezentaciyaları shólkemlestiriw olardıń kitapǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵın asıradı.
6. Ruwxıy -etikalıq tárbiya hám milliy qádiriyatlardı oqıw arqalı jetkiziw:
Kitaplar arqalı jaslarǵa milliy qádiriyatlar, ruwxıylıq hám etikalıq pazıyletlerdi jetkiziw
olardıń ózligi hám dúnyaǵa kóz qarasın qáliplestiriwde zárúrli rol oynaydı.
7. Xalıq aralıq sheriklik hám jańa joybarlar:
Xalıq aralıq shólkemler hám baspalar menen sheriklikte kıtapxanlıqtı keń jaydırıw
boyınsha joybarlar ámelge asırıw jaslar ushın jańa múmkinshilikler jaratadı.
Juwmaq ornında sonı aytaman informaciya texnologiyaları ásirinde kitap oqıw
mádeniyatın qáliplestiriw hám jaslardı kıtapxanlıqqa tartıw zamanagóy tálim-tárbiya
procesiniń zárúrli bólegi bolıp tabıladı. Bul processda dástúriy hám zamanagóy usıllardı
uyqaslastırıw, jaslardıń qızıǵıwshılıqların esapqa alǵan halda olardı oqıwǵa úndew zárúr.
Kıtapxanlıq jaslardıń ruwxıy, intellektuallıq jáne social tárepten rawajlanıwına járdem beredi,
sonıń menen birge, keleshekte intelligent hámde awmetli shaxs retinde qáliplesiwine xızmet
etedi. Sol sebepli kitap oqıw mádeniyatın rawajlandırıw boyınsha alıp barılıp atırǵan islerdi
dawam ettiriw hám jáne de jetilistiriw zárúrli wazıypa esaplanadı.
References:
1.
Ahmadjonova, M. "Zamonaviy texnologiyalar va taʼlim." Toshkent, 2022.
2.
Karimov, I. "Kitobxonlik madaniyati: muammo va yechimlar." Pedagogika jurnali, 2021.
3.
– Raqamli kutubxona platformasi.
4.
5.
