ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
168
DISKURS TAHLILI: MADANIY VA IJTIMOIY KONTEKSTDAGI TA’RIFLARI
Safarova F.I.
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15140620
“Diskurs” atamasi lotin tilidagi “discursus” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, u “u yoqdan bu
yoqqa yugurish” yoki “suhbatlashish” ma’nolarini anglatadi. Lotin tilida mavjud o‘zak “dis-”
(ya’ni “alohida” yoki “turli yo‘nalishlar bo‘ylab”) va “currere” (“yugurmoq”) so‘zlaridan tashkil
topgan. Ushbu etimologiya dialog va fikr almashish g‘oyasini aks ettiradi.
“Diskurs” atamasi tilshunoslik, falsafa va ijtimoiy fanlarda qo‘llaniladigan atama bo‘lib, u
til vositasida ifodalangan ma’nolar tizimini hamda shu ma’nolar paydo bo‘ladigan va amal
qiladigan muhitni anglatadi. Diskurs nafaqat og‘zaki iboralarni, balki imo-ishoralar, ohang va
madaniy amaliyotlar kabi noverbal unsurlarni ham o‘z ichiga oladi. Bu tushuncha tilning
mazmunini, uning ijtimoiy va madaniy kontekstini keng qamrab oladi.
Diskurs lingvistikasi yoki diskursiv tilshunoslik fani obyekti sifatida “diskurs” murakkab
kommunikativ hodisa hisoblanib, u nafaqat ma’lum bir matnni yaratish jarayonini o‘z ichiga
oladi, balki yaratilayotgan nutqiy asarning ko‘plab ekstralingvistik holatlarga, dunyoqarash,
fikrlar, qarashlar va so‘zlovchining aniq maqsadlariga bog‘liqligini ham aks ettiradi. Diskurs
tilshunoslik ilmining ko‘p qirrali hodisasi bo‘lib, keng ko‘lamda tadqiq etiladigan va azaldan
bahs-munozaraga sabab bo‘lib kelayotgan mavzudir. Diskurs tabiatiga oid turli an’analar,
tushunchalar va qarashlar ko‘plab nuqtai nazarlar, tahlil va talqin usullarini keltirib chiqaradi.
Bu esa o‘z navbatida qarashlar, yondashuvlar va qoidalarning bir-biriga mos kelishi yoki zid
bo‘lishiga imkon beradi. Bunday holat bir vaqtning o‘zida ham fikrlar uyg‘unligiga, ham
qarama-qarshiligiga yo‘l ochadi. Diskurs nazariyasi bo‘yicha olib borilgan lingvistik
tadqiqotlar qatorida Mishel Fukoning konsepsiyasi alohida o‘rin egallaydi. XX asrning 60-
yillarida Mishel Fukoning o‘zi Emil Benvenist g‘oyalarini rivojlantirib, diskursiv tahlilning
maqsad va vazifalari haqida o‘z qarashlarini ilgari suradi. Fukoning ta’kidlashicha, diskurs “bir
xil shakllanish tizimiga mansub bo‘lgan fikrlar majmuasi» sifatida belgilanadi. U shunday
yozadi: «Aynan shu tarzda men iqlim diskursi, iqtisodiy diskurs, tabiiy tarix diskursi va
ruhshunoslik diskursi haqida so‘z yurita olaman” [Fuko 1996a: 108].
Shunday qilib diskursga ta’rif beradigan bo‘sak diskurs - bu voqelikni idrok etish va
talqin qilishga ta’sir ko‘rsatadigan bilim hamda tasavvurlarni tashkil etish usulidir. U og‘zaki
nutq, yozma matnlar, shuningdek vizual tasvirlar ko‘rinishida namoyon bo‘lishi mumkin.
Diskurs turlarini aniqlash tilshunoslik, ijtimoiy tilshunoslik va nutq tahlili sohasidagi
tadqiqotlarning muhim qismini tashkil etadi. Turli olimlar muloqotning konteksti, janri va
maqsadiga asoslanib, diskurs turlarining har xil tasniflarini taklif qilganlar. Bulardan masalan,
Mishel Fuko diskursni an’anaviy ma’noda tasniflamagan bo‘lsa-da, uning diskurs bilim va
ijtimoiy amaliyotlarni qanday shakllantirishiga oid asarlari siyosiy, tibbiy va ilmiy kabi turli xil
diskurs turlarini tushunishga katta ta’sir ko‘rsatdi. Norman Ferklo esa tanqidiy diskurs tahlili
doirasida u diskursning turli turlarini, jumladan siyosiy, ommaviy axborot vositalari va ilmiy
diskursni ajratib ko‘rsatadi. Jonatan Potter va boshqalar o‘z tadqiqotlarida tilning qo‘llanilish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
169
kontekstiga ko‘ra diskurs turlarini farqlaydilar. Ular, xususan, shaxsiy, jamoat, ilmiy va adabiy
diskurslar kabi turlarni ajratib ko‘rsatadilar.
Oshxona yoki gastronomik madaniyatning qo‘shimcha lingvistik, pragmatik, ijtimoiy-
madaniy, kompozitsion, uslubiy va boshqa o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish maqsadida,
olimlar diskursning turli ta’riflariga murojaat qiladilar. A.B.Olyanich (2004) “gastronomik
diskurs” atamasini kiritib, uni «oziq-ovqat resurslarining holati hamda ularni qayta ishlash va
iste’mol qilish jarayonlari bilan bog‘liq bo‘lgan alohida muloqot turi» sifatida ta’riflaydi.
Keyinchalik shu muallif ushbu diskurs turini glyuttonik deb nomlaydi. Glyuttonik diskurs
tushunchasi (lotincha “gluttony” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “ochko‘z” degan ma’noni
anglatadi) haddan tashqari iste’mol, ayniqsa ovqatlanish mavzulari va ularning ijtimoiy,
madaniy hamda shaxsiy jihatlari bilan bog‘liq til va nutq tadqiqotini o‘z ichiga oladi.
Glyuttonik diskurs ovqatlanish va iste’mol kontekstida qo‘llaniladigan tilning ijtimoiy
me’yorlar, qadriyatlar va shaxsiy o‘ziga xosliklarni qanday aks ettirishi hamda
shakllantirishini o‘rganadi. A.B.Olyanich “glyuttonik diskurs” ni ommaviy axborot
kommunikatsiyasining alohida turi sifatida ta’riflaydi. Bu tur butun oshpazlik jarayoni tizimini
tavsiflab, quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: oziq-ovqatni qayta ishlash, taomni
tayyorlashga hozirlik ko‘rish, taom tayyorlash jarayonining o‘zi va ovqatlanish. Biroq, taklif
etilgan bosqichlar madaniy oshxonaning barcha tarkibiy qismlarini to‘liq qamrab ololmaydi.
Glyuttonik diskurs tushunchasi til va muloqotning, ayniqsa ovqatlanish va ijtimoiy
munosabatlar doirasida, haddan tashqari iste’mol yoki o‘zini tuta olmaslikni qanday aks
ettirishini tahlil qilishga qaratilgan. Bu tushuncha, tilning oziq-ovqat va ijtimoiy aloqalardagi
ortiqcha iste’molni qanday ifodalashini o‘rganishni nazarda tutadi. Ushbu yondashuv orqali,
jamiyatdagi ovqatlanish madaniyati va uning tildagi aks etishi chuqurroq o‘rganiladi.
Tilshunoslikda, ovqatlanish va iste’mol qilish amaliyotlari atrofidagi tilni o‘rganish orqali, bu
diskurs madaniy qadriyatlar, ijtimoiy ierarxiyalar va shaxsiyatning shakllanishi haqida muhim
ma’lumotlar berishi mumkin. Bu tahlil jamiyatning til orqali ifodalangan turli jihatlarini
yoritib beradi va chuqur tushuncha hosil qilishga yordam beradi. Glyuttonik diskurs ovqat va
ovqatlanish odatlari bilan bog‘liq turli til xususiyatlarini, jumladan metaforalar, iboralar va
rivoyatlarni o‘z ichiga olishi mumkin.
Tilshunoslikda glyuttonik diskursning ahamiyati ko‘p qirrali bo‘lib, u tilning ovqatlanish
va iste’mol bilan bog‘liq madaniy, ijtimoiy va ruhiy jarayonlar bilan qanday o‘zaro
ta’sirlashishini chuqurroq tushunishga imkon beradigan bir nechta muhim jihatlarni qamrab
oladi.
Madaniy qadriyatlar va me’yorlarning aks etishi.
Glyuttonik diskurs ovqatlanish va
iste’mol qilish haqidagi madaniy tasavvurlarni aks ettiruvchi ko‘zgu vazifasini bajaradi. U turli
madaniyatlarning ovqat iste’moliga bo‘lgan munosabati va uni tasvirlash usullarini o‘rganish
imkonini beradi, bu esa ijtimoiy me’yorlar, taqiqlar va an’analarni aniqlashga yordam beradi.
Misol uchun, ba’zi madaniyatlarda ochko‘zlik qoralanadi, boshqalarida esa saxiylik va
mehmondo‘stlikning ifodasi sifatida qabul qilinadi.
Ijtimoiy o‘ziga xoslik.
Glyuttonik diskurs shaxsning o‘zligini shakllantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Odamlar ko‘pincha o‘z madaniy mansubligini, ijtimoiy mavqeini va
shaxsiy afzalliklarini ifodalash uchun ovqat bilan bog‘liq tildan foydalanadilar. Misol uchun,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
170
nozik taomlar haqidagi atamalarni ishlatish yuqori ijtimoiy tabaqa yoki madaniy elitaga
mansublikni ko‘rsatishi mumkin.
Metafora va ramziylik.
Glyuttonik diskursda ko‘pincha ovqatni hissiy holatlar yoki
ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘laydigan metaforalardan foydalaniladi. Masalan, taom mo‘l-
ko‘lchilik, muhabbat yoki hatto hokimiyatning ramzi sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Bu
esa chuqurroq psixologik va ijtimoiy jihatlarni o‘rganish imkoniyatini yaratadi.
Xulosa qilib shuni ta’kidlash joizki, glyuttonik diskurs tilshunoslikda muhim yo‘nalish
bo‘lib, tilni ijtimoiy tajriba, madaniy me’yorlar va shaxsiy o‘ziga xosliklarni aks ettiruvchi
hamda shakllantiruvchi vosita sifatida tushunishda yangi ufqlar ochadi. Uni o‘rganish til
iste’mol amaliyoti bilan qanday o‘zaro ta’sirlashishini va undan ijtimoiy tanqid hamda inson
xulq-atvorini anglashda qanday foydalanish mumkinligini tahlil qilishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Олянич
А. В.
Интертекстуальность
в
гастрономическом
дискурсе
//
Интертекстуальность и фигуры интертекстов в дискурсах разных типов: коллективная
монография. – Глава 2. – М.: Наука-Флинта, 2014.
2.
Фуко М Порядок дискурса // Воля к истине: по ту сторону знания, власти и
сексуальности. Работы разных лет/М. Фуко. – М.: Касталь.
3.
Parret H. Prolégomènes à la théorie de l’énonciation: De Нusserl à la pragmatique. –
Berne, Francfort/M., New York, Paris, 1987.
