ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
134
TALABALIK DAVRIDA KASBIY TAFAKKUR NAMOYON BO‘LISHINING
XARAKTERLI XUSUSIYATLARI
Olimova Fotima Botirovna
Yoshlar muammolarini o'rganish va istiqbolli kadrlarni
tayyorlash instituti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15201005
Hozirgi kunda oliy ta’lim muassasalarida qo‘llanilayotgan o‘qitish texnologiyalari asosan
kasbiy ahamiyatga ega bo‘lgan ma’lumotlarni eslab qolish va keyinchalik ularni qayta
tiklashga qaratilgan. Auditoriyada o‘quv faoliyatining reproduktiv tabiati ustunlik qiladi.
Shuning uchun talabalar kelajakdagi kasbiy faoliyatning ijtimoiy belgilangan qonunlari
shaklida fan mazmunini o‘zlashtirish orqali kasbni yegallaydilar va bu yuqori darajadagi
professionallikni ta’minlay olmaydi [1]. Ushbu yondashuv bizga faqat rasmiy kasbiy bilimlarni
o‘zlashtirish xususida fikr yuritish imkoniyatini beradi va haqiqiy professional tafakkurning
shakllanishini baholashga imkon bermaydi [2]. O‘z navbatida, ta’lim tizimi rivojlanishining
hozirgi bosqichida talabaning kasbiy tafakkuri shunday sifatlarga ega bo‘lishi kerakki, ular
bitiruvchiga olingan bilimlardan foydalangan holda kasbiy vazifalarni muvaffaqiyatli hal qilish
imkonini bersin.
Psixologik-pedagogik adabiyotlarda kasbiy tafakkurni shakllantirish va rivojlantirish
muammosi o‘tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab butun ijtimoiy mehnatni sezilarli
darajada intellektuallashtirishni talab qilgan ilmiy-texnik inqilob bilan bog‘liq holda paydo
bo‘ldi. Shu bilan birga, mutaxassisning yuqori kasbiy-malakaviy darajasini ta’kidlamoqchi
bo‘lsangiz, sifat jihatidan yoki kasbiy faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlariga e’tibor berilishi
natijasida “kasbiy tafakkur” atamasi amaliy va ilmiy muomalaga kira boshladi.
Kasbiy tafakkur - bu aynan shu kasbiy sohada qabul qilingan muammoli vazifalarni hal
qilish usullari, kasbiy vaziyatlarni tahlil qilish metodlari, kasbiy qarorlar qabul qilish va
boshqalardan ustun darajada foydalanishdir [3]; kasbiy vazifalarni hal qilish bo‘yicha
refleksiv aqliy faoliyat [1]; ijodiy fikrlash, uning mahsuli kasbiy qarorlar, uzoqroq natijasi esa
kasbiy harakatlar [4]; mutaxassisning kasbiy voqelikni - mehnat predmetlari, vazifalari,
shartlari, mehnat natijalarini umumlashtirilgan va bilvosita aks ettirishi [5]; mehnat
jarayonini tashkil etish, rejalashtirish va nazorat qilish bo‘yicha o‘ziga xos ishlab chiqarish
vazifalarini muvaffaqiyatli hal qilish imkonini beruvchi aqliy faoliyat usullari majmui [6].
“Kasbiy tafakkur” tushunchasining keltirilgan ta’riflaridan ko‘rinib turibdiki, mualliflar
uni predmetli jihati nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadilar. Ko’rib chiqilgan ta’riflar asosida kasbiy
tafakkur professional ahamiyatga ega axborotni tahlil qilish va tizimlashtirish qobiliyatida
namoyon bo’ladigan fikrlashning mantiqiy tarkibiy qismiga asoslangan holda professional
ijodiy vazifalarni hal etish jarayonida shakllanadigan, shuningdek, professional faoliyatning
natijalari va oqibatlarini prognozlashtiradigan shaxs sifati sifatida kasbiy tafakkur haqida fikr
yuritish mumkin [4].
Kasbiy faoliyatga qarab, kasbiy tafakkur pedagogik, psixologik, muhandislik, tarixiy,
fizik, matematik, ekologik, tibbiy (yoki tibbiy), yuridik va boshqalarga nisbatan turdosh
tushuncha sifatida belgilanishi mumkin. Shunday qilib, O.B. Bobkov va T.S. Bobkova
uchuvchining kasbiy tafakkurni parvozdagi amaliy harakatlarni bajarish bo‘yicha tezkor
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
135
fikrlash sifatida ko‘rib chiqadilar [7]. V.P. Andronovning ishlarida kasbiy tafakkur shifokor
tafakkuriga nisbatan ko‘rib chiqiladi, bunda patologik jarayonlar (kasalliklar) va ularning
etnologik omillarining kelib chiqishi va rivojlanishini tahlil qilish orqali diagnostika, davolash
va profilaktika vazifalarini qo‘yish va hal qilishni ta’minlaydigan shifokorning refleksiv aqliy
faoliyati tushuniladi [8].
G.G. Valiullina va L.A. Lebedevalarning tadqiqotlarida kasbiy tafakkur uchta asosiy
komponentning yig‘indisi sifatida taqdim etiladi: kognitiv, operatsional va shaxsiy. Kasbiy
tafakkurning shakllanganligini belgilovchi mezon sifatida fikrlash operatsiyalarining
rivojlanganligi (tahlil, refleksiya va rejalashtirish) namoyon bo‘ladi. Mualliflarning fikriga
ko‘ra, kasbiy tafakkurning asosiy darajalari aqliy va amaliy harakatlar bilan bevosita bog‘liq
bo‘lgan nazariy va empirik bo‘lishi mumkin. Mutaxassislik fanlarini o‘rganish jarayonida
kasbiy tafakkurni yanada rivojlantirish va takomillashtirish uchun tafakkurning aqliy
(mantiqiy) va amaliy (ijodiy) komponentlarining integratsiyasi asos bo‘lib xizmat qiladi [9;
10].
Kasbiy tafakkurni o‘ziga xos tizim sifatida ko‘rib chiqib, S.A.Tatyanenko uning uch
komponentli tuzilishini taklif qiladi: politexnik, maxsus va umumiy mehnat komponentlari.
Politexnik komponent texnik, konstruktiv-texnik va fazoviy fikrlash orqali ochib beriladi.
Maxsus komponent amaliy va texnologik tafakkur orqali ko‘rib chiqiladi. Umummehnat
komponenti o‘zini o‘zi nazorat qilish va o‘z-o‘zini amalga oshirishning yig‘indisi sifatida
taqdim etiladi [6]. I.V. Taraskina kasbiy tafakkur tuzilishini ta’riflar ekan, uning ikki turini
ajratib ko‘rsatadi: aqliy-empirik (empirik) va nazariy. Shu bilan birga, muallif nazariy tafakkur
turini shakllantirish zarurligini ko‘rsatib, buni ushbu tafakkur turiga ega bo‘lgan
mutaxassisning o‘zi faoliyat maqsadlarini belgilashi, ularga erishish yo‘llari va vositalarini
aniqlashi, umuman faoliyatni egallashi, uni qurish, o‘zgartirish va rivojlantirishga qodirligi
bilan izohlaydi [11].
Kasbiy tafakkurini shifokor mutaxassislar tomonidan o‘rganishda V.P.Andronov ham
ikki turni ajratib ko‘rsatadi - empirik (aqliy) va nazariy (oqilona). Kasbiy tibbiy muammolarni
hal qilish usullarini namunaviy fikrlash bilan taqqoslashda u shunday xulosaga keldiki,
muammolarni taqqoslash usuli bilan hal qilishda, uning asosida analogiya bo‘yicha xulosa
chiqarish yotadi. Sinaluvchilar uchun empirik turdagi fikrlash xosdir. Muammolarni hal
qilishda nafaqat ularning tashqi ko‘rinishlari, balki ichki mexanizmlar, u yoki bu kasallikning
kelib chiqish sabablari tahlilidan foydalanganda, sinaluvchilarda fikrlashning nazariy turi
ustunlik qiladi [8]. U yoki bu tafakkur turining shakllanishi, uning fikricha, tafakkur
operatsiyalarining ma’lum shakllari va turlarining shakllanganligiga bog‘liq bo‘lib, ular
rivojlanishning ma’lum bosqichlarini ketma-ket almashtirish bilan tavsiflanadi.
Biz o‘z tadqiqotimizda V.P.Andronovning kasbiy tafakkurning asosiy tarkibiy qismlari
sifatida empirik va nazariy tafakkurni ajratib ko‘rsatgan. Shuningdek, I.V.Taraskinaning
nazariy tafakkur turini shakllantirish zarurligini ko‘rsatgan fikrlariga qo‘shilamiz.
Tafakkurning bu turlarini taqqoslab, nazariy tafakkurning empirik tafakkurdan bir qator
farqlari va afzalliklarini ko‘rsatish mumkin. Empirik tafakkur ko‘rgazmali tasavvurlar va
hissiy tajriba natijalariga, taqqoslash, mavhumlashtirish, tasniflash va rasmiy
umumlashtirishdan foydalangan holda xususiylikdan umumiylikka ko‘tarilish usuliga
tayanadi. Empirik umumlashtirishda olingan bilimlar narsa va hodisalarning faqat tashqi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
136
xususiyatlarini aks ettiradi va har doim ham predmetning o‘zining muhim xususiyatlarini,
uning tomonlarining ichki aloqalarini ajratib ko‘rsatishga imkon bermaydi natijada ularning
mazmuni va tabiatini ochib bermaydi. Tafakkurning empirik turi ustun bo‘lgan ta’lim oluvchi
ilmiy tushunchalar apparati va predmetli bilimlardan foydalangan holda muammoli vaziyatni
ilmiy tahlil qilishga harakat qiladi, lekin faqat moddiy ob’yektlarning o‘zaro ta’sirining aniq
shartlaridan foydalanadi va bu bilimlarni haqiqiy sharoitlarga qo‘llay olmaydi.
Nazariy tafakkur predmetlar o‘rtasidagi ichki muhim xossalar, munosabatlar va
bog‘lanishlarga tayanadi, hissiy tasavvurlar chegarasidan chiqib, umumiydan xususiyga
ko‘tarilish metodi, analiz, sintez, refleksiya, rejalashtirish, mazmunli umumlashtirishdan
foydalanadi. Mazmunli umumlashtirishda olingan bilimlar ob’yektlarning mohiyatini, ular
rivojlanishining ichki qonuniyatlarini ochib beradi, umumiylikning yakkalik bilan aloqasini
qayd etadi.
Tafakkurning nazariy turi ustun bo‘lgan ta’lim oluvchi aqliy faoliyat jarayonida sabab-
oqibat aloqalarini topish, predmet ichida nazariy umumlashtirishlarni amalga oshirish,
moddiy ob’yektlarning umumiy o‘zaro aloqalari va munosabatlarida mo‘ljal olish, bilish
ob’yektini yaxlit tasavvur qilish qobiliyati bilan tavsiflanadi.
Oliy ta’lim muassasasida o‘quv, ilmiy-tadqiqot va o‘qishdan tashqari faoliyat jarayonida
nazariy tafakkurni rivojlantirish talabalarning kasbiy shakllanishi muammosini hal qilish
imkonini beradi. Yangi avlod ta’lim standartlarida universal kompetensiyalar
kategoriyalaridan biri tizimli va tanqidiy tafakkur hisoblanadi. Ushbu kompetensiya doirasida
ta’lim oluvchida tizimli yondashuv asosida vaziyatlarni tanqidiy tahlil qilish, harakatlar
strategiyasini ishlab chiqish qobiliyati shakllangan bo‘lishi lozim. Shakllangan tizimli va
tanqidiy tafakkur kasbiy tafakkurning shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Tanqidiy tafakkur darajasiga ijtimoiy-demografik va kasbiy omillar, shuningdek, yosh,
ish tajribasi va ta’lim darajasi, seminarlar, ma’ruzalar, tematik tadqiqotlarda muammoli
vaziyatlardan foydalanish, refleksiv ta’lim, loyihalarni bajarish bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Tizimli tafakkur- bu jamiyat oldida turgan muammolar ustida hamkorlikda ishlash uchun
zarur bo‘lgan kognitiv moslashuvchanlikni tavsiflovchi muhim fanlararo ko‘nikmani o‘zida
mujassam etadi [12]. Tizimli yondashuvni amalga oshirishda, an’anaviy ta’lim tizimini
tanqidiy tizimlar bilan almashtirishda, shuningdek, ixtirochilik muammolarini hal qilish
nazariyasini tarkib toptirishda tizimli tafakkurni muvaffaqiyatli shakllantirish mumkin. Shu
bilan birga, tizimli tafakkur murakkab qarorlar qabul qilishni osonlashtiradi, tashqi va ichki
aloqalarni, har qanday jarayonning tizimini ko‘rish imkonini beradi, bu esa kasbiy
muammolarni hal qilish uchun zarurdir.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, aksariyat tadqiqotlarda kasbiy tafakkurning
muayyan kasbiy faoliyat turi bilan bog‘liq bo‘lgan predmetli jihati ochib beriladi. Shu bilan
birga uning umumiy sifat xususiyatlarini ajratib ko‘rsatish mumkin:
Mazmunli umumlashtirish qobiliyati o‘rganilayotgan narsa va hodisalarning mohiyatini
tahlil qilish, ularning xilma-xil belgilarining birligini aniqlash, ular o‘rtasidagi muhim
aloqalarni ajratish, xilma-xil va tarqoq ma’lumotlarni aniq tashkil etilgan tuzilmaga
tizimlashtirish orqali amalga oshiriladi. Mazmunli umumlashtirishni amalga oshirish usuli
sifatida ilmiy, nazariy tushunchalar namoyon bo‘ladi. Tushuncha muayyan aniq bilimning
shakli bo‘lib, yakkalik va xususiylikni aks ettiradi, keyinchalik umumiylik sifatida namoyon
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
137
bo‘ladi. Mazmunli umumlashtirishni amalga oshirishga qodir bo‘lgan ta’lim oluvchilar asosiy
nazariy tushunchalardan foydalangan holda kasbiy vazifalarni hal qila oladilar, muayyan
muammoli vaziyatni hal qilish uchun eng samarali va maqbul bo‘lgan usullar, yo‘llar va
vositalarni mustaqil ravishda tanlay oladilar.
Fanlararo aloqadorlik ta’lim oluvchilarning bir fan (fan sohasi) dan olingan bilimlardan
boshqa fan (fan sohasi) dagi muammoli vaziyatlarni hal qilish uchun foydalanish, bir nechta
fanlardan o‘quv materialini nazariy umumlashtirish va tarkibiy yaxlitlikka ega bo‘lgan sifat
jihatidan yangi integrasiyalashgan kasbiy yo‘naltirilgan bilimlarni olish qobiliyati bilan
tavsiflanadi. O‘quv materialining fanlararo integratsiyasi nazariy va amaliy bilimlarning
didaktik sintezini, fanlar mazmuni va ta’lim oluvchilarning tayyorgarlik profiliga qo‘yiladigan
kasbiy talablarni hisobga olgan holda ilmiy bilimlarni ta’lim jarayoniga moslashtirishni
ta’minlaydi.
Kasbiy faoliyat ob’yektlarini ularning yaxlitligi, ko‘p qirraliligi va o‘zaro bog‘liqligini
hisobga olgan holda ko‘rib chiqish imkonini beruvchi tizimlilikdan iborat. Ta’lim oluvchi
moddiy dunyo predmetlari va hodisalarini ularning sabab-oqibat aloqalarini hisobga olgan
holda idrok eta oladi; turli ilmiy nazariyalardagi bilimlarni birlashtirish va moddiy
ob’yektlarning ishlash qonuniyatlarini aniqlash asosida sifat jihatidan yangi bilimlarni
yaratish; bir fan sohasida olingan bilimlarni umumlashtirish va boshqa fan sohasidagi
muammolarni hal qilish uchun qo‘llash; tahlil qilish, qaror qabul qilish va ushbu qarorning
oqibatlarini bashorat qilish.
Tanqidiylik ta’lim oluvchilarning xilma-xil va tarqoq ma’lumotlarni diqqat va e’tibor
bilan o‘rganish, ikkinchi darajali faktlarga chalg‘imasdan, eng muhim ma’lumotlarni ajratib
olish; muammoli vaziyatlarni hal qilish uchun tahliliy ko‘nikmalarni qo‘llash; o‘z nuqtai
nazarini malakali, ishonchli, oqilona asoslash qobiliyati bilan belgilanadi. Ta’lim oluvchilar o‘z
kasbiy faoliyatining hodisalari, jarayonlari va natijalarini tahlil qilishga, ushbu faoliyatning
oqibatlarini bashorat qilishga, xatolar va muvaffaqiyatsizliklarning sabablarini va ularni
bartaraf etish usullarini topishga tayyor hisoblanadi.
O‘tkazilgan tadqiqotlar kasbiy tafakkurning sifat xususiyatlarini muvaffaqiyatli
shakllantirishga hissa qo‘shishi mumkin bo‘lgan bir qator shartlarni taklif qilish imkonini
berdi:
Bilimlar va faoliyat usullarini umumlashtirish, aynan shu kasbiy faoliyat uchun xos
bo‘lgan kasbiy vaziyatlarni tahlil qilish usullaridan, muammoli vazifalarni qo‘yish,
shakllantirish va hal qilish usullaridan foydalanish, egallangan aqliy harakatlarni bevosita
kelajakdagi kasbiy faoliyat bilan bog‘liq kasbiy vazifalarni hal qilishga o‘tkazish.
Umumilmiy bilimlardan kasbiy bilimlarga, nazariy tasavvurlardan amaliy ko‘nikma va
malakalarga, kasbiy ta’limning intizomiy modelidan tizimli ta’limga o‘tishni ta’minlaydigan
integratsiya nazariyasining asosiy qoidalaridan foydalangan holda o‘quv materialini
o‘rganishga e’tibor qaratish.
Ta’lim jarayonida, shuningdek, amaliy faoliyat jarayonida o‘quv va ishlab chiqarish
amaliyotlarini o‘tashda obrazli, mantiqiy hamda mavhum tafakkurning uyg‘unligi orqali aqliy
faoliyatning alohida turlari va xususiyatlarini shakllantirish.
Tizimli yondashuv asosida vaziyatlarni tanqidiy tahlil qilish imkonini beruvchi tizimli va
tanqidiy tafakkurnini shakllantirish hisoblanadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
138
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Taraskina I.V. Vыssheye obrazovaniye v kontekste formirovaniya professionalnogo
mыshleniya studentov // Integratsiya obrazovaniya. 2016. T. 20, №1. S. 82-87.
2.
Andronov V.P. Texnologiya formirovaniya osnovnыx komponentov professionalnogo
mыshleniya studentov-psixologov // Gumanitariy: Aktualnыye problemы gumanitarnoy
nauki i obrazovaniya. 2016. №4 (36). S. 107-115.
3.
Kashapov M.M. Formirovaniye professionalnogo tvorcheskogo mыshleniya. Yaroslavl:
YarGU, 2013. 167 s.
4.
Shamina
S.V.
Sootnosheniye
dialekticheskogo,
yestestvennonauchnogo
i
professionalnogo mыshleniya obuchayuщixsya vuza // European social science journal. 2018.
№2-1. S. 145-151.
5.
Bakaldina G.V. Professionalnoye mыshleniye kak kompetentnostnaya xarakteristika v
professionalnoy podgotovke dizaynera // Aktualnыye problemы razvitiya nauki i
sovremennogo obrazovaniya: sbornik materialov Mejdunarodnoy nauchno-prakticheskoy
konferensii. 2017. S. 342-344.
6.
Tatyanenko S.A. Suщnost i struktura professionalnogo mыshleniya // Nauka i
obrazovaniye: Novoye vremya. 2016. №4. S. 97-101.
7.
Bobkov O.B., Bobkova T.S. Osobennosti formirovaniya professionalnogo mыshleniya
letchika // Aktualnыye problemы gumanitarnыx i sosialno-ekonomicheskix nauk. 2018. T.
12. № S12. S. 150-151.
8.
Andronov V.P. Professionalnoye mыshleniye vracha i vozmojnosti yego formirovaniya
// Psixologicheskaya nauka i obrazovaniye. 1999. №2. S. 33-45.
9.
Valiullina G.G. Metodы diagnostiki professionalnogo mыshleniya studentov //
Psixologicheskiye issledovaniya. 2013. T.6. №27. S.7.
10.
Lebedeva L.A. Psixologo-akmeologicheskiye aspektы razvitiya professionalnogo
mыshleniya vracha-terapevta // Aktualnыye problemы i perspektivы razvitiya sovremennoy
psixologii. 2013. №1. S. 250-257.
11.
Taraskina I.V. Razvitiye professionalnogo mыshleniya studentov vuza kak usloviye ix
professionalnoy adaptasii // Obrazovaniye i samorazvitiye. 2014. №1 (39). S. 147-150.
12.
Grohs J.R., KirkG.R., Soledad M.M., Knight D.B. Assessing systems thinking: A tool to
measure complex reasoning through ill-structured problems // Thinking Skills and Creativity.
2018. Vol. 28. P. 110-130. DOI: 10.1016/j.tsc.2018.03.003.
13.
Shamina S.V. Diagnostika yestestvennonauchnogo mыshleniya studentov v usloviyax
integrasii soderjaniya fizicheskogo i biologicheskogo obrazovaniya (na primere veterinarnogo
vuza): dis. … kand. ped. nauk. Chelyabinsk, 2011. 212 s.
14.
Shamina S.V. Didakticheskoye modelirovaniye diagnostiki yestestvenno-nauchnogo
mыshleniya obuchayuщixsya vuza // Sovremennыye problemы nauki i obrazovaniya. 2018.
№ 1.; URL: http://www.science-education.ru/ru/article/view?id=27411 (data obraщyeniya:
11.02.2020).
