SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5
95
Synapses:
Insights Across the Disciplines
O’ZBEKISTONDA TURIZM SOHASINI RIVOJLANTIRISHDA
EKSTRIMAL TURIZMGA ETIBOR BERISH NATIJALARI
Hazratqulov Lochinbek Nodir o’g’li
Uralov Lochinbek Mamaraimovich
Sharifov Abdulaziz Baxodir o’g’li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instuti talabalari
Annotatsiya
: Bu maqolada O’zbekistoning turizmi qay darajada va qaysi
sohalari rivojlanganligi va ekstrimal turizmga etibor berilagandan so’ng buning
Ozbekiston iqtisodiyotiga qanchalik foyda olib kelishi va Ozbekiston turizmi ham
jahon davlatlari singari turizmda raqobatbardosh davlat bolishi xaqida yozilgan
Kalit so’zlar
: Ekstremal turizm, Off-road safarlari, rafting va kanoeda,
kayaking, snoubord, paraplanerizm, trekking, kamping joylari,
O’zbekistonga 2023-yilgi turistlarning kelishi (2023-yil yanvar-may):
Tojikiston: 30,6% (797,8 ming nafar) Qozog‘iston: 25,2% (656,5 ming nafar)
Qirg‘iziston: 24,% (649,5 ming nafar) Rossiya, Turkiya, Janubiy Koreya va boshqalar:
Qolgan 19,3% Turizm yo‘nalishlari bo‘yicha qiziqish: Madaniy va tarixiy turizm:
~50% Gastronomik turizm: ~20% Ekoturizm va sport: ~15% Ziyorat turizmi: ~15%
2023-yilda O‘zbekistonga taxminan 7 million xorijiy sayyoh tashrif buyurgan. Bu
2022-yilga nisbatan sezilarli o‘sish bo‘lib, o‘rtacha qolish muddati to‘rt kungacha
uzaygan. Sayyohlarning asosiy oqimi qo‘shni mamlakatlardan kelgan: Qozog‘iston:
2023-yilda 1 million 151 ming 400 nafar sayyoh kelgan. Qirg‘iziston: 2023-yilda 1
million 151 ming 400 nafar sayyoh kelgan. Tojikiston: 2023-yilda 1 million 151 ming
400 nafar sayyoh kelgan. Shuningdek, Rossiyadan ham sayyohlar soni oshgan. 2023-
yilda Rossiyadan O‘zbekistonga taxminan 1 million sayyoh kelishi kutilgan.
Sayyohlarning o‘rtacha sarflangan mablag‘i 323 dollarni tashkil etgan. O‘zbekiston
hukumati 2023-yilda sayyohlar sonini 7 millionga yetkazishni rejalashtirgan edi.
Umuman olganda, 2023-yilda O‘zbekistonda turizm sohasida sezilarli o‘sish kuzatildi,
bu mamlakat iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Agar O‘zbekiston ekstrimal turizmni
rivojlantirishga jiddiy e'tibor qaratsa, bu sayyohlar sonining sezilarli darajada oshishiga
olib kelishi mumkin. Ekstremal turizmning keng tarqalgan yo‘nalishlari va
O‘zbekiston uchun mos imkoniyatlar quyidagicha bo‘lishi mumkin: Tog‘li va cho‘l
hududlarda sarguzashtli faoliyatlar Chimgan va Chatqol tog‘lari: Tog‘larda trekking,
alpinizm, paragliding va velosportni rivojlantirish mumkin. O‘zbekistonning go‘zal
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5
96
Synapses:
Insights Across the Disciplines
tog‘li hududlari (masalan, Chimgan, Beldersay) ekstrimal turizm uchun juda qulaydir.
Karakum va Kyzylkum cho‘llari: Cho‘l safarlari, qum tog‘larida piyoda sayohatlar va
avtomobil safarlari uchun imkoniyatlar mavjud. Daraxtlar va suvda ekstremal sportlar
Suv sportlari: O‘zbekistonning ko‘llarida (Charvak, Aydarkul) suzish, kitesurfing,
velosipedda suzish va boshqa suv sportlari uchun joylar yaratish mumkin. Rafting va
kanoeda sayohatlar: Amudaryo va Sirdaryo bo‘ylarida rafting va kanoeda sportlarini
rivojlantirish. Tajribali sayyohlar uchun maxsus maşhrutlar Off-road safarlari:
O‘zbekistonda transportning maxsus turlari uchun joylar mavjud, masalan, off-road
safarlari uchun maxsus marshrutlar yaratish, qumli va tog‘li hududlarda safari. O‘rmon
va cho‘l lagerlari: Maxsus lagerlar va qo‘shimcha xavfsiz hududlar tashkil qilish orqali
ekstrimal turizmni rivojlantirish.Sovuq va issiq iqlim sharoitlari Qishki sportlar:
Chimgan va boshqa tog‘ hududlarida qishki sportlar (chang‘i, snoubord) uchun
infrastruktura yaratish. Issiq havoda ekstremal sportlar: Issiq havoda, masalan,
paragliding va yelkanli sayohatlarni rivojlantirish.Potensial o‘sish: Ekstremal turizm
O‘zbekistonning tabiiy go‘zalliklaridan maksimal darajada foydalanishni ta'minlaydi.
Bu bilan nafaqat ichki, balki xalqaro sayyohlar soni ham oshadi. Ekstremal turizm
imkoniyatlari qo‘shilsa, O‘zbekistonga kelayotgan sayyohlar soni bir necha millionga
ortishi mumkin.Masalan, agar har yili 1-2 million yangi sayyohlar kirsa, umumiy
sayyohlar soni 10-15 millionga yetishi mumkin Shu tarzda, O‘zbekiston turizm
sohasida nafaqat madaniy, balki ekstrimal turizmni ham rivojlantirish orqali iqtisodiy
o‘sishga katta hissa qo‘shishi mumkin. Bu sayyohlar uchun yangi imkoniyatlar va
o‘ziga xos tajribalar yaratadi Oʻzbekiston ekstremal turizm uchun turli imkoniyatlar va
ajoyib manzaralar taqdim etadi. Quyida ba'zi asosiy imkoniyatlarni ko'rib chiqamiz:
Togʻlarda ekstremal turizm Chotqol togʻlari (Tyan-Shan): Qor ko‘chkisi xavfi past
bo‘lgan hududlarda chang‘i, snoubord, va trekking uchun imkoniyatlar mavjud.
Beldersoy, Chimyon va Yangiobod kabi joylar togʻ sporti uchun mashhur. Zomin va
Nurata togʻlari: Togʻda piyoda sayohat qilish va togʻlik hududlarni oʻrganish uchun
qulay joylar. Choʻllarda sarguzasht Qizilqum va Qoraqum choʻllari: Quvnoq safari
(jeep safari) uyushtirish imkoniyati mavjud. Tuyalarda sayohat qilish tajribasi ham
taklif etiladi. Aydar-Arnasoy koʻllar tizimi: Qumlik hududda suzish va baliq ovlash
bilan shugʻullanish. Ekstremal suv sportlari Charvaq suv ombori: Jet-ski, suv chang‘isi
va parasailing kabi suv sport turlarini sinab ko‘rish mumkin. Amudaryo va Sirdaryo:
Kayaking va rafting uchun qulay daryolar. Tarixiy ekstremal turizm Katta Ipak yoʻli
yoʻnalishlari: Oʻtmishda karvonlar o‘tgan uzoq va murakkab yo‘llar boʻylab piyoda
yoki velosipedda yurish. Yer osti arxeologik yodgorliklari:
Katta Guldursun
,
Jampiq
qal’a
va
Katta Qirqqiz
qal’asi, Ayaz qala va boshqa qadimiy qal'alarni tadqiq qilish.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5
97
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Ekstremal tabiat turlari Boysun togʻlari va gʻorlari: Gʻorlarni o‘rganish (spelunking)
va togʻlarning o‘ziga xos ekologik muhitini o‘rganish imkoniyati. Orol dengizi va
Ustyurt platosi: Bu hududlar sirli va ekstremal sayohatchilar uchun jozibali. Ustyurt
platosidagi qoya va kanyonlar ajoyib manzaralarni taqdim etadi. Ekstremal turizmni
rivojlantirish bo‘yicha istiqbollar Oʻzbekiston hukumati ekstremal turizmni
rivojlantirish uchun infratuzilmani yaxshilashga va mahalliy hamda xalqaro
sayyohlarni jalb qilishga katta eʼtibor qaratmoqda. Yangi marshrutlar yaratilmoqda,
shuningdek, maxsus qoʻllanmalar va xavfsizlik bo‘yicha xizmatlar kengaytirilmoqda.
Oʻzbekistonning boy tabiiy va madaniy merosi ekstremal turizmni rivojlantirish uchun
keng imkoniyatlar yaratadi. Mamlakatda togʻlar, choʻllar, daryolar va koʻllar kabi turli
tabiiy manzaralar mavjud boʻlib, ular ekstremal sport turlari va sarguzashtli sayohatlar
uchun qulay sharoitlar taqdim etadi. Hukumat tashabbuslari: Oʻzbekiston hukumati
ekstremal turizmni rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratmoqda. Prezident Shavkat
Mirziyoyev 2024-yil iyun oyida oʻtkazilgan yigʻilishda Parkent, Boʻstonliq, Aydarkoʻl
va Moʻynoq hududlarida ekstremal turizmni rivojlantirish imkoniyatlarini taʼkidladi.
Ushbu hududlarda parashyut bilan sakrash, havo dayvingi va boshqa ekstremal sport
turlarini yoʻlga qoʻyish rejalashtirilgan. Hududiy imkoniyatlar: Boʻstonliq tumani: Bu
yerda rafting, arqon bilan sakrash, zip-layn, kanyon va paraplan kabi sport turlarini
tashkil etish uchun qulay sharoitlar mavjud. Qashqadaryo viloyati: Eko, ekstremal,
astro, etno, agro va gastronomik turizm turlarini rivojlantirish uchun imkoniyatlar
mavjud boʻlib, trekking, chodirli kemping, parashyutdan sakrash, alpinizm va otda sayr
qilish kabi xizmatlar tashkil qilinmoqda. Oʻzbekistonning tabiiy va madaniy boyliklari,
hukumatning qoʻllab-quvvatlovi hamda xalqaro hamkorlik ekstremal turizmni
rivojlantirish uchun mustahkam asos yaratadi. Kelgusida infratuzilmani yanada
rivojlantirish va xavfsizlik choralari koʻrilishi bilan mamlakat ekstremal turizmning
jozibador manzillaridan biriga aylanishi mumkin. Oʻzbekistonning geografik
joylashuvi va tabiiy sharoitlari turli xil ekstremal turizm turlarini rivojlantirish uchun
qulay imkoniyatlar yaratadi. Quyida hududlar va ularning ekstremal turizm turlari
uchun mosligi keltirilgan Chimyon va Beldersoy (Toshkent viloyati) Ekstremal turi:
Togʻ changʻisi, snoubord, paraplanerizm, trekking. Imkoniyatlar: Qishda togʻ changʻisi
va snoubord uchish uchun yaxshi sharoit mavjud. Bahor va yozda togʻ etaklarida
trekking va paraplanerizm mashhur Yaqin hududdagi dam olish maskanlari va kanat
yoʻllari qulaylik yaratadi. Charvaq suv ombori (Toshkent viloyati) Ekstremal turi: Jet-
ski, parasailing, suv changʻisi, qayiqda poyga. Imkoniyatlar: Charvaq suv ombori
Oʻzbekistonning eng yirik dam olish maskanlaridan biri. Suv sportlari va suvga oid
ekstremal faoliyatlar uchun zarur infratuzilma mavjud. Boysun togʻlari (Surxondaryo
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5
98
Synapses:
Insights Across the Disciplines
viloyati) Ekstremal turi: Gʻor o‘rganish (speleologiya), togʻda trekking. Imkoniyatlar:
Hududdagi mashhur gʻorlar (Omonqoʻton gʻori va boshqa kichik gʻorlar) tadqiqot va
sarguzasht uchun ideal. Togʻlarda yurish (hiking) va chodirda yashash imkoniyatlari.
Nurata togʻlari va Aydar-Arnasoy koʻllar tizimi (Navoiy va Jizzax viloyatlari)
Ekstremal turi: Tuyada safari, qumlik poygalari, qayiqda sayohat. Imkoniyatlar:
Qizilqum choʻlida tuyada yurish va qumli hududlarni kashf qilish mumkin. Aydarkoʻl
baliq ovlash va kajak suzish uchun mos. Moʻynoq va Orol dengizi hududi
(Qoraqalpogʻiston Respublikasi) Ekstremal turi: Jeep safari, kvadrosikl, ekologik
ekstremal sayohatlar. Imkoniyatlar: Orol dengizining qurigan qismi ekstremal
ekspeditsiyalar uchun ideal. Ustyurt platosi va choyxonalarning manzaralari sarguzasht
tuygʻusini kuchaytiradi. Chotqol togʻlari (Jizzax viloyati) Ekstremal turi: Alpinizm,
togʻda piyoda yurish, arqon yoʻllari (zip-layn). Imkoniyatlar: Togʻ choʻqqilariga
chiqish uchun mos joylar. Qishki va yozgi ekstremal turizm uchun yaxshi sharoitlar
mavjud. Qashqadaryo viloyati (Kitob geologik qoʻriqxonasi) Ekstremal turi: Alpinizm,
togʻda yurish, parashut sporti. Imkoniyatlar:Togʻ choʻqqilariga chiqish va ularning
geologik
xususiyatlarini
oʻrganish.Parashutdan
sakrash
uchun
hududlar
tayyorlanmoqda. Amudaryo va Sirdaryo hududlari Ekstremal turi: Rafting, qayiq
sporti.Imkoniyatlar: Daryo boʻylab rafting va kashfiyotchilik safari uyushtirish
mumkin. Oʻzbekistonning har bir hududi oʻziga xos tabiiy va ekstremal turizm
imkoniyatlarini taklif qila oladi. Oʻzbekiston ekstremal turizmni rivojlantirishga etibor
qaratgan taqdirda, mamlakatda bir nechta muhim oʻzgarishlar va yaxshilanishlar
bo‘lishi mumkin. Quyidagi sohalarda ijobiy o‘zgarishlar kutiladi:Infratuzilmani
rivojlantirish Yo‘l va transport tizimi: Ekstremal turizm uchun chegaraga yaqin va
tog‘lik hududlarga oson kirish yo‘llarini qurish va yaxshilash kerak. Mamlakatda yo‘l
tarmog‘ini kengaytirish va avtobus, jeep safari kabi transport xizmatlarini
takomillashtirish talab qilinadi. Boshqa infratuzilmalar: Hududlarda mehmonxonalar,
, va boshqa xizmatlar, shu jumladan, ekstremal sport turlari uchun zarur texnik jihozlar
(masalan, paraplanerizm uchun joylar, rafting uskunalari) bilan ta'minlash kerak.
Xavfsizlik va malakali mutaxassislar Xavfsizlik choralari: Ekstremal turizm turlari
xavfsizlikni ta'minlashni talab qiladi. Maxsus tayyorlangan mutaxassislar, qutqaruv va
xavfsizlik tizimlarini joriy etish, shuningdek, turizm bo‘yicha amaliy qo‘llanmalar
yaratish zarur. Malakali trenerlar va rahbarlar: Ekstremal sportlarda qatnashish uchun
tajribali murabbiylar va rahbarlarni tayyorlash kerak. Bu, nafaqat xavfsizlikni
ta’minlash, balki turistlarga yuqori sifatli xizmat ko‘rsatish imkonini beradi.Marketing
va xalqaro hamkorlik Turizm marketingi: O‘zbekistonning ekstremal turizm
imkoniyatlarini jahon bo‘ylab reklama qilish uchun marketingni kuchaytirish zarur.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5
99
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Mamlakatning tabiiy go‘zalliklari, cho‘llar, tog‘lar va daryolarni butun dunyoga
tanitish, yuqori darajadagi sayyohlarni jalb qilish imkoniyatlarini yaratadi. Xalqaro
hamkorlik: Oʻzbekiston ekologik tashabbuslar va barqaror turizmni rivojlantirish
boʻyicha xalqaro ekspertlar bilan hamkorlik qilmoqda. Bu esa ekstremal turizmni
rivojlantirishda xalqaro tajribadan foydalanish imkonini beradi. Turizm soxasi
rivojlangan boshqa mamalakatlar bilan hamkorlikni rivojlantirish, ekstremal sport
turlarini tashkil etish va ko‘proq xalqaro sayyohlarni jalb qilish uchun xalqaro
tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirish zarur. O‘zbekistonning ekologik turizmini
rivojlantirish Barqaror turizmni qo‘llab-quvvatlash: Ekstremal turizmda tabiiy
resurslarni himoya qilish, mas'uliyatli sayohatni targ‘ib qilish va ekologik barqarorlikni
ta'minlash uchun maxsus qo‘llanmalar va dasturlarni ishlab chiqish zarur. Cho‘llar va
tog‘larda turizmni rivojlantirishda ekologik zararni kamaytirish va turizmning
barqarorligini ta'minlash muhim ahamiyatga ega. Innovatsion texnologiyalar va tajriba
Virtual va qo‘shimcha haqiqat (VR/AR): Ekstremal turizm turlarini virtual haqiqat yoki
qo‘shimcha haqiqat yordamida targ‘ib qilish va sayohatchilarni ilg‘or texnologiyalar
bilan jalb etish imkoniyati mavjud. Yangi tajribalar yaratish: Masalan, ekologik va
ekstremal sportlarni kombinatsiyalash, oddiy turistlarga nafaqat yodgorliklarni
ko‘rsatish, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri tabiiy sarguzashtlarni boshdan kechirish
imkoniyatlarini yaratish. Jamoatchilik va mahalliy aholiga ta'siri Mahalliy aholini jalb
qilish: Ekstremal turizmni rivojlantirishda mahalliy aholining iqtisodiy foydasini
oshirish va ularni turizmga jalb qilish zarur. Bu, nafaqat iqtisodiy o‘sishni ta’minlash,
balki madaniy va ekologik saboq olish imkonini yaratadi. Madaniy va ekologik ta'lim:
Sayyohlar va mahalliy aholi uchun turizmning ekologik va madaniy ta'siri bo‘yicha
maxsus treninglar va seminarlarga e'tibor qaratish zarur. Ekstremal turizmni
diversifikatsiya qilish. Yangi sport turlari va yo‘nalishlar: Boshqa ekstremal sport
turlari, masalan, parashyutdan sakrash, paragliding, alpinizm, suv sportlari, velosiped
safari va boshqalarni rivojlantirish uchun imkoniyatlar yaratish. Shuningdek, ekstremal
turizmni turli hududlar va yo‘nalishlar boʻylab diversifikatsiya qilish sayyohlarni jalb
etishga yordam beradi. Oʻzbekiston ekstremal turizmni rivojlantirish uchun katta
imkoniyatlarga ega. Agar davlat, biznes va jamoatchilik birgalikda ishlasa,
mamlakatning ekstremal turizm sohasidagi o‘sishi sezilarli darajada bo‘ladi. Ekstremal
turizmni rivojlantirish orqali Oʻzbekistonning dunyo miqyosidagi turizm bozorida
mustahkam oʻrnini egallash imkoniyatiga ega va albatta bu O’zbekiston iqtisodiyotiga
katta axamiyatga ega.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5
100
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Foydalanilgan manbalar:
1. Daryo.uz: "O‘zbekistonga ko‘proq qaysi davlatlardan turistlar kelayotgani ma’lum
qilindi" Havola: https://daryo.uz/2023/06/14
2. Uzbekistan.travel: "O‘zbekistonda turizm yo‘nalishlari"
Havola:
3. Wikipedia: "O‘zbekistonda turizm" (2023-yilgi
yangilanishlar asosida) Havola:
3. daryo.uz uzbekistan.travel
