SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
292
Synapses:
Insights Across the Disciplines
JAHON BOJXONA ISHIDA TERMINLARNING O‘RGANILISHI
Berdiyeva Gulmira Xamro qizi
Termiz davlat universiteti
KLM-2024 magistranti
Annotatsiya
Ushbu maqolada bojxona ishida terminlarning jahon miqyosida o‘rganilishi
muallif nuqtayi nazaridan yondashilgan. Bojxona terminlarining davr va hudud
masalalari, iqtisodiy barqaror mamlakatlarda bojxona to‘lovlari va ularning
nomlanishi, ushbu soha terminologiyasining ilmiy tadqiq yo’nalishlari va olib borilgan
izlanishlar yoritilgan.
Abstract
In this article, the global study of terms in customs work is approached from the
author's point of view. The period and territorial issues of customs terminology,
customs payments and their naming in economically stable countries, areas of scientific
research in the terminology of this field, and research conducted are covered.
Аннотация
В данной статье глобальное исследование терминов в таможенном деле
рассматривается с авторской точки зрения. Освещены вопросы эпохи и
территории таможенных терминов, таможенных сборов в экономически
стабильных странах и их названий, направления научных исследований
терминологии этой области и проводимых исследований.
Kalit so‘zlar:
soliq, bojxona, boj, maks, savdo,monopoliya, tovar, daromad,
termin, terminologiya, kodlash, baza, avtomatik tarjima.
Ключевые слова:
налог, таможня, пошлина, макс, торговля, монополия,
товар, доход, термин, терминология, кодирование, база, автоматический перевод.
Keywords:
tax, customs, duty, max, trade, monopoly, goods, income, term,
terminology, coding, database, automatic translation.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
293
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Insoniyat rivojlanish bosqichida urug‘, qabila jamoalari yaralibdiki, tovar
ayirboshlash va savdo jarayonlari amalga osha boshlagan. Bu jarayonlar natijasida shu
sohada qo’llaniladigan leksikalar vujudga kelgan.
Iqtisodiy soha terminlarning shakllanishida savdo-sotiqning yoyilishi va
rivojlanishi katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu leksikonlarning iste’molga kirib
kelishida bir qator tadqiqotlar olib borilgan bo‘lib, iqtisodiy terminlar haqidagi
dastlabki ma’lumotlar musulmon dunyosida taniqli islom olimi Abu Yusuf Ya’qub ibn
Ibrohim al-Ansoriyning “Kitab al-Kharaj” (“Soliq kitobi”) bo’lib, bunda xiroj,zakot,
maks kabi soliq turlari haqida ma’lumot beradi. Xususan, “maks” (سكم) – o‘lpon degan
ma’noni bildirib, “Bibliya”da topilgan, ammo bu atama “Qur’on”da uchramaydi.
Musulmon adabiyotida bojxona to‘lovlar, yo‘l haqi va shunga o‘xshash bojlarni
belgilash uchun ishlatiladi. Musulmonlar bu soliq turidan nafratlangan va bu davrga
kelib ushbu soliq turini olmaslik hukm qilingan. Al-maks uchun asarning bir bobi
bag‘ishlangan[1,24.]. Shuningdek, shotlandiyalik iqtisodchi Adam Smith o’zining
“The Wealth of Nations” (“Xalqlar boyligi”) asarida bojxona bojlari haqida gapirib
o‘tib, ”Ular qadim zamonlardan beri ishlatiladigan odatiy to‘lovlarni bildiruvchi soliq
sifatida ko‘riladi. Shuningdek chet el savdogarlari ingliz savdogarlaridan ko‘p soliqqa
tortilishi natijasida monopoliya vujudga keldi” deb aytib o’tiladi[2,682;683.]. Undan
tashqari, fransuz iqtisodchisi Friedrich Listning “National system of Political
Economy”(“Milliy siyosiy iqtisodiyot tizimi”) asarining ikkinchi (XXVIII, The system
of Customs Duties and the popular economical school) va uchinchi (XXXVI, The
commercial policy of the German Customs Union) kitobida bojxona uchun alohida
boblar ajratiladi. Unda asosan, XIX asrda Fransiya tashqi savdosida bojxona to‘lovlari
va uning xavfsizligi [3, 249.], Germaniya savdo tashkiloti va uning vazifasi, tovarlar
sifati, turlari, iqtisodiyotga ta’siri va xalqaro savdo masalalariga bag‘ishlangan. Ushbu
savdo tashkiloti natijasida bojxona daromadlari ortishi haqida so‘z boradi [3, 344.].
Shuningdek, Qadimgi Misr tarixida bojxona va soliq masalalari, Rim imperiyasi
bilan munosabatlari, taraqqiyoti va tanazzuliga bag‘ishlangan Toby Wilkinsonning
“The rise and fall of Ancient Egypt” asarida yoritib o‘tadi. [4, 326;328.]. Barcha
sohalar singari soliq va bojxona terminlari va qonun-qoidalari haqida qadimgi hind
manbalarida ham alohida ahamiyat beriladi: “…sotuvchi olib kirgan tovarlarning
sifatiga javob berishi, agar olib kirgan mahsulotlari savdogar yoki xaridorga zarar
bersa, qo’lda o‘g‘irlik bilan olingan yoki soxta tovar bilan kirsa ma’lum turdagi jarima
va undan ham qattiq jazolar bilan jazolanadi.” [5, 292.].
Ingliz xalqlari tarixida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan 1215-yil Angliya qiroli
Jon tomonidan imzolangan “Buyuk Xartiya” (“Magna Carta”)da ham soliq va bojxona
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
294
Synapses:
Insights Across the Disciplines
terminlari bilan bog’liq bir qancha muhim ma’lumotlar keltiradi:
“…voyaga etmagan merosxo‘rning erining vasiysi merosxo‘rning yeridan
oladi. Faqat oqilona mahsulot, oqilona bojxona va oqilona xizmatlar, va busiz
odamlar yoki tovarlarni yo‘q qilish yoki yo‘q qilish; va agar kimningdir erlariga
vasiylik qilgan bo‘lsak, sherifga yoki uning masalalari uchun bizga mas’ul bo'lgan har
qanday boshqa shaxsga bunday kichik va u qilgan....”[6,2]. Bundan tashqari, bojxona
terminologiyasi tarixida rus tadqiqotchisi Ye.O. Fedorchenkoning “Становление и
развитие терминологической лексики таможенного дела в русском языке” nomli
nomzodlik dissertatsiyasida “Terminologiyani kodlashning bunday usuli lug‘atdagi
kodifikatsiyadan ham qattiqroqdir, chunki demokratlashtirish tushunchasi me’yor,
huquq tili uchun ma’lum bir ob’ektga turli ilmiy yondashuvlar imkoniyatidir va qabul
qilinishi mumkin emas” deb o‘tadi va bu ilmiy ishida bojxona huquqi terminologiyasi
xususiyatiga ishora qiladi [7,117].
Ukrain tilida ushbu soha terminlari tadqiqi ham alohida ahamiyat kasb etadi.
Jumladan, ukrain tilida bojxona terminologiyasi bo’yicha Овсейчик С.В.
“Формування української екологічної термінології” dissertatsiyasida, Осипенко,
З.М. “Різновиди термінів і їх семантичні особливості” o’quv darsligida va boshqa
shu kabi adabiyotlarda ko‘rishimiz mumkin [8,116-118]. Ushbu tadqiqotlar ichida Vira
Deynekaning “Customs Term As Unit Of Ukrainian Sectoral Terminology System”
nomli maqolasi ahamiyatlidir.
Rus tilshunosligida bojxona terminologiyasi tadqiqoti bilan bog’liq ilmiy ishlar ancha
salmoqlidir. Xususan, Yu.A.Filippinaning “
Bojxona terminologiyasining tarmoqlararo
xususiyati (ingliz tili asosida)” (“Межотраслевой характер терминологии
таможенной деятельности (на материале английского языка”)) nomli maqolasi,
M.A.Maksimova va A.X.Abdulmanovalarning “Ingliz bojxona terminologiyasida
sifatlarning tarkibi” (“
Словосложение Имен Прилагательных В Англоязычной
Таможенной Терминологии”) nomli maqolasida ko’rish mumkin. Bundan tashqari,
rus tilida bojxona terminlarining bazasi mavjud va u MDH davlatlari va Yevropa
Davlat Ittifoqi tillariga to‘g‘ridan to‘g‘ri tarjima qiladi.
Turk tilida bojxona terminlari tadqiqi bilan bog’liq eng yirik ish sifatida turkiy
tillar ichida yagona bo’lgan “Uluslarası Gümrük Terimleri Sözlüğü” bazasi bo’lib, u
uch til (turk, fransuz, ingliz)da avtomatik tarjima qilish imkoniyatiga ega.
Xulosa o’rnida shuni aytish joizki, bojxona ishida terminlarining o’rganilishi va
taraqqiyoti eramizdan avvalgi davrlardan bugungi kungacha bog’liq. Qadimgi Misr,
Qadimgi Hind qo‘lyozmalaridan tortib bugungi kunda asosiy ehtiyojimizga aylangan
korpuslarda ham bojxona terminologiyasi va unga doir termin va ilmiy tadqiqotlarni
ko’rish mumkin. Ushbu tadqiqotlar uchun asosiy jihat o’tgan asrlargacha lug’atini
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
295
Synapses:
Insights Across the Disciplines
tuzish, o’rganish bo’lgan bo’lsa, bugungi kunda inson uchun qulay va har
tomonlama mukammal dasturlar yaratishdan iborat.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abu Yusuf. Kitab al-Kharaj.London.1969/http//www.docdroid.net
2. Freidrich List. National system of Political Economy
. London.1885.
3. Adam Smith. Wealth of Nations.
Metalibri. 2007
http//www.metalibri.incubadora.fapesb.br
4.
Toby Wilkinson. The rise and fall of Ancient Egypt.
5.
Kautilya. Arthashastra (Translated into English by R. Shamasastry).
Bangalore: Government Press, 1915
6. Magna Carta. 2008 Lillian Goldman Law Library, Yale Law
School/http//www.ziyonet.com
7.
Федорченко Евгения Алексеевна. Становление и развитие
терминологической лексики таможенного дела в русском языке. диссертации на
соискание ученой степени доктора филологических наук. Москва 2004
8.Vira Deyneka. Customs Term As Unit Of Ukrainian Sectoral Terminology
System. Section V. Functional Semantics of Lexical and Phraseological Units. УДК
81‟276.6:339.543.
