Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of the mahalla institution as a social structure in
New Uzbekistan
Durdonakhon TURGUNOVA
1
Andijan State University named after Zahiriddin Muhammad Bobur
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
This article analyzes the role of the mahalla institution as a
social structure in New Uzbekistan. The historical role of the
mahalla, its socio-economic, cultural-educational, and spiritual-
moral functions in society are examined. The article explores
the significance of new reforms, such as the implementation of
the "Mahalla Seven" and the establishment of the mahalla
budget. Additionally, the development trends of the mahalla
institution, ongoing reforms, and proposals are analyzed. The
article aims to determine the role and importance of the
mahalla institution in the renewing Uzbekistan, as well as to
highlight its prospects for societal development.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp580-584
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
mahalla,
social structure,
New Uzbekistan,
reforms,
mahalla budget,
mahalla seven,
civil society.
Yangi O’zbekistonda mahalla instituti ijtimoiy tuzilma
sifatidagi o’rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
mahalla,
ijtimoiy tuzilma,
Yangi O‘zbekiston,
islohotlar,
mahalla byudjeti,
mahalla yettiligi,
fuqarolik jamiyati.
Ushbu maqolada Yangi
O‘zbekistonda mahalla institutining
ijtimoiy tuzilma sifatidagi o‘rnini tahlil qilinadi. Mahallaning
tarixiy roli, uning jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-
ma'rifiy va ma'naviy-
axloqiy funksiyalari ko‘rib chiqiladi.
Maqolada "Mahalla yettiligi"ning joriy qilinishi hamda mahalla
byudjetining shakllantirilishi kabi yangi islohotlarning
ahamiyati o‘rganiladi. Shuningdek, mahalla institutining
rivojlanish tendensiyalari, amalga oshirilayotgan islohotlar va
takliflar tahlil qilinadi. Maqola mahalla institutining
yangilanayotgan O‘zbekistondagi o‘rni va ahamiyatini
aniqlashga, shuningdek, uning jamiyat rivojidagi istiqbollarini
ko‘rsatishga qaratilgan
.
1
Student, Andijan State University named after Zahiriddin Muhammad Bobur
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
581
Место института махалля как социальной структуры в
Новом Узбекистане
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
махалля,
социальная структура,
Новый Узбекистан,
реформы,
бюджет махалли,
махаллинская семерка,
гражданское общество
.
В данной статье анализируется роль института махалли
как социальной структуры в Новом Узбекистане.
Рассматривается
историческая
роль
махалли,
ее
социально
-
экономические, культурно
-
просветительские и
духовно
-
нравственные функции в обществе. В статье
исследуется значимость новых реформ, таких как
внедрение "махаллинской семерки" и формирование
бюджета махалли. Также анализируются тенденции
развития института махалли, проводимые реформы и
предложения. Статья направлена на определение роли и
значения
института
махалли
в
обновляющемся
Узбекистане, а также на выявление его перспектив в
развитии общества
.
O
‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev rahbarligida olib
borilayotgan izchil islohotlar zamonaviy davlat va jamiyat qurilishining barcha
jabhalarini qamrab olmoqda. Ushbu modernizatsiya jarayonida milliy qadriyatlar va
tarixiy an
’
analar negizida harakat qilish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtai
nazardan, uzoq tarixga ega bo
‘
lgan va o
‘
zini o
‘
zi boshqarish tamoyillariga asoslangan
mahalla instituti Yangi O
‘
zbekiston sharoitida ijtimoiy tuzilmaning muhim elementi
sifatida qayta baholanmoqda.
Mahalla nafaqat geografik-hududiy birlik, balki o
‘
zining tarixiy shakllangan
ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasi, ma
’
naviy muhiti, qadriyatlari hamda o
‘
ziga xos boshqaruv
tizimi bilan ajralib turuvchi fuqarolarning o
‘
zini o
‘
zi boshqarish tizimining samarali
shakli, fuqarolik jamiyatining o
‘
ziga xos instituti hisoblanadi. Shuningdek, mahalla
instituti nafaqat an
’
anaviy ijtimoiy nazorat va birdamlik mexanizmi sifatida, balki
fuqarolarning faolligini oshirish, mahalliy muammolarni hal etish hamda davlat va
jamiyat o
‘
rtasidagi muloqotni kuchaytiruvchi ijtimoiy institut sifatida ko
‘
riladi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev ta
ʼ
kidlaganidek
, “
Mahalla
–
bu bizning bebaho
boyligimiz, xalqimizning o
ʻ
ziga xos demokratik institutidir
”[1].
Yangi O
ʻ
zbekistonni barpo
etish jarayonida mahallaning ushbu potensialidan to
ʻ
liq foydalanish, uning vakolatlarini
kengaytirish va faoliyatini zamonaviy talablarga moslashtirish davlat siyosatining
ustuvor yo
ʻ
nalishlaridan biri hisoblanadi.
Mahalla o
ʻ
zining tuzilishi va faoliyatining o
ʻ
ziga xos xususiyatlari bilan jamiyatning
quyi bo
ʻ
g
ʻ
inida muhim ijtimoiy funksiyalarni bajaradi. U quyidagi jihatlari bilan ijtimoiy
tuzilmaning ajralmas qismi hisoblanadi:
- O
ʻ
zini o
ʻ
zi boshqarish organi: Mahalla fuqarolar yig
ʻ
ini orqali aholi o
ʻ
zining
mahalliy ahamiyatga molik masalalarini mustaqil hal etish imkoniyatiga ega. Bu
fuqarolarning davlat boshqaruvida bevosita ishtirok etishining muhim shakli
hisoblanadi. Prezidentimiz bu borada shunday deganlar: “Mahal
la
–
bu xalq
hokimiyatining eng yaqin va taʼsirchan boʻgʻinidir”.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
582
- Ijtimoiy birdamlik va hamjihatlik maskani: Mahalla aholisini umumiy manfaatlar,
anʼanalar va qadriyatlar birlashtirib turadi. Turli tadbirlar, hashar va boshqa jamoaviy
ishlar orqali mahal
lada oʻzaro yordam, mehr
-oqibat va hamjihatlik muhiti yaratiladi.
-
Ijtimoiy nazorat va tarbiya oʻchogʻi: Mahalla oqsoqollari, faollari va jamoatchilik
vakillari orqali hududda ijtimoiy tartibni saqlash, huquqbuzarliklarning oldini olish, yosh
avlodni milliy ruhda tarbiyalash kabi muhim vazifalar amalga oshiriladi.
-
Ijtimoiy yordam va koʻmak markazi: Mahallada kam taʼminlangan oilalar,
nogironligi boʻlgan shaxslar, yolgʻiz keksalar va boshqa ijtimoiy himoyaga muhtoj
qatlamlarga oʻz vaqtida yordam koʻrsatis
h tizimi mavjud. Bu orqali jamiyatda ijtimoiy
adolat tamoyillari taʼminlanadi.
-
Madaniy va maʼnaviy merosni saqlash va rivojlantirish markazi: Mahallalar
oʻzining oʻziga xos urf
-
odatlari, anʼanalari, hunarmandchiligi va madaniy merosiga ega
boʻlib, ularni
saqlash va kelajak avlodlarga yetkazishda muhim rol oʻynaydi.
Yangi Oʻzbekistonda mahallaning ijtimoiy tuzilmadagi oʻrnini yanada
mustahkamlash uchun bir qator ustuvor vazifalar dolzarb boʻlib qolmoqda. Bular
qatoriga mahallalarning moliyaviy
mustaqilligini taʼminlash, ularning moddiy
-texnik
bazasini yanada yaxshilash, mahalla xodimlarining malakasini oshirish, zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish, shuningdek, mahallaning davlat
organlari va boshqa ijtimoiy institutlar bilan hamkorligini kuchaytirish kiradi.
Ijtimoiy guruhlarni va turli hil qatlamlardagi kishilarni o‘zaro hamkorligini
ta’minlash va jamoatchilik aloqalarini o‘rnatishda bugungi kunda mahalla instituti
ma’lum tajribaga va huquqiy asoslarga ega bo‘ldi. O‘zb
ekiston Respublikasi
Prezidentining 2023-yil 21-
dekabrda qabul qilingan “Mahalla institutining jamiyatdagi
rolini tubdan oshirish va uning aholi muammolarini hal etishda birinchi bo‘g‘in sifatida
ishlashini ta’minlashga qaratilgan chora
-
tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni[2] naqafat
mahalla institutlarining ijtimoiy xayotidagi rolini yanada mustahkamlashga qaratildi, shu
bilan birga uning faoliyatini yangi sifat bosqichiga ko‘paytirishga asos bo‘lmoqda. Farmon
mahallalarning jamiyatdagi rolini oshirish va aholi muammolarini hal qilishda birlamchi
bo'g'in sifatida ishlashini ta'minlashga qaratilgan. Ushbu farmon mahallalarni qo'llab-
quvvatlashni yanada takomillashtirish, mahallabay ishlashga mas'ul shaxslarning
faoliyatini samarali tashkil etish kabi chora-tadbirlarni o'z ichiga oladi[3]. Bu, o'z
navbatida, mahallalarga ko'mak ko'rsatish, aholining ehtiyojmand qatlamiga yordam
ko‘rsatishga va jamiyatda ijtimoiy adolatni ta'minlashga xizmat qiladi. Farmon aholi
muammolarini hal qilishda mahalla ijtimoiy tuzilma sifatida faoliyat yuritishini
ta’minlaydi.
2023-
yilda O‘zbekiston O‘zbekiston mahallalari uyushmasi tashkil etilib, “mahalla
yettiligi” faoliyati yo‘lga qo‘yildi. “Mahalla yettiligi” tarkibida 7 ta xodim va ularning
asosiy vazifalari belgilandi. Mahalla yettiligi
–
fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish
organlari namunaviy tuzilmasiga kiritilgan mahalla raisi rahbarligidagi hokim
yordamchisi, yoshlar yetakchisi, xotin-qizlar faoli, profilaktika inspektori, ijtimoiy xodim
va soliq inspektori a’zolaridan iborat bo‘lgan guruh hisoblanib, mahallada fuqarolar bilan
ishlash bo‘yicha yangi tizim sifatida joriy etildi[4]. 2024
-yil 1-yanvardan boshlab barcha
tuman va shaharlarda “Mahalla budjeti” tizimi amaliyotga joriy etildi. Bunga ko’ra har bir
mahalladagi “Mahallan
ing ijtimoiy-
iqtisodiy muammolarini hal etish jamg‘armasi”ga
quyidagi mablag‘lar yo‘naltiriladi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
583
-jismoniy shaxslardan olinadigan mol-
mulk solig‘i va yer solig‘i bo‘yicha undirilgan
mablag‘larning (noturar joylar bo‘yicha undiriladigan mol
-
mulk solig‘i va yer solig‘i
bundan mustasno) 10 foizi;
-
mahalla idoralari orqali ko‘rsatilgan davlat xizmatlari uchun undirilgan yig‘imning
10 foizi;
-
mahalladagi hududi 2 000 kvadrat metrgacha bo‘lgan davlat ko‘chmas mulk
obyektlarini hokimi yordamchisi onlayn-buyurtmano
masiga asosan to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri
elektron onlayn-
auksion savdolari orqali sotishdan tushadigan mablag‘lar, baholash va
sotish xarajatlari chegirilgan holda;
-mahallaning mol-mulkini belgilangan tartibda ijaraga berishdan olinadigan
mablag‘lar;
-mahallaning ijtimoiy-
iqtisodiy muammolarini hal etish jamg‘armasi to‘g‘risidagi
nizomda belgilanadigan boshqa mablag‘lar.
Bu o‘zgarishlar mahallaning ijtimoiy tuzilmasini yangilash va uning jamiyatdagi
o‘rnini mustahkamlashda asosiy omil bo‘lib xizmat
qilmoqda.
Mahalla institutini rivojlantirish boʻyicha amalga oshirilayotgan islohotlar
Yuqorida keltirilgan fikr va mulohazalardan kelib chiqib quyidagi xulosalarni
chiqarish mumkin:
-
Yangi O‘zbekistonda mahalla faqatgina hududiy birlik emas, balki o‘zini o‘zi
boshqaruvchi, jamiyat ichki mexanizmlarini muvofiqlashtiruvchi va fuqarolarning
manfaatlarini himoya qiluvchi muhim ijtimoiy institut sifatida shakllanmoqda. Bu institut
mahalliy darajadagi masalalarni bevosita hal etish orqali ijtimoiy tizimning barqarorligi
va uzluksiz rivojlanishini ta’minlaydi.
-
Mahallalarning vakolatlarini kengaytirish, mas’uliyatini oshirish va moliyaviy
jihatdan mustaqillikka erishish orqali ular jamiyatdagi ijtimoiy muammolarni hal etishda
faol ishtirok etmoqda. Bu esa fuq
arolarning o‘z hayoti va hududi uchun mas’uliyat hissini
oshirib, demokratik boshqaruvning quyi bo‘g‘inlarini kuchaytiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
584
-Ushbu yangi tizimlar mahalla faoliyatini aniq vazifalar, moliyaviy asoslar va
ixtisoslashgan mutaxassislar orqali tashkil etish imkonini bermoqda. Bu yondashuv
mahallani samarasiz byurokratik tuzilmadan, aniq natijalarga yo‘naltirilgan va hisobdor
mexanizmga aylantirishga xizmat qiladi.
-
Mahalla jamoalarida aholi o‘rtasidagi o‘zaro hurmat, yelkadoshlik, qadriyatlar va
an’analarni saql
ash kabi jihatlar mustahkamlanmoqda. Bu esa nafaqat ijtimoiy muhitni
barqarorlashtiradi, balki milliy o‘zlikni ham mustahkamlaydi.
-
O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, mahalla instituti islohotlar bilan
uyg‘unlashgan holda fuqarolar bilan davlat o‘rtasida ko‘prik vazifasini bajarib, zamonaviy
boshqaruvning milliy ildizlarga asoslangan innovatsion shaklini yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi, 2020-yil 29 -dekabr. (Manba: president.uz)
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 21.12.2023
- yildagi PF-209-
son // https://lex.uz/docs/6705763
3. O‘zbekistonda “mahalla yettiligi” tashkil etildi. Tizim esa to‘liq raqamlashtiriladi
// https://www.gazeta.uz/oz/2023/09/27/mahalla/
4. O‘zbekistonda “mahalla yettiligi” tashkil etildi. Tizim esa to‘liq raqamlashtiriladi
// https://www.gazeta.uz/oz/2023/09/27/mahalla/
