Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Linguocultural functions of anthroponyms in English and
Uzbek phraseological units
Zebuniso RAMAZONOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article analyzes the linguocultural functions of
anthroponyms found in English and Uzbek phraseological units.
It explores the social, cultural, and historical meanings that
anthroponyms convey within idiomatic expressions and how
they reflect the national mentality. A comparative linguocultural
analysis is conducted to highlight the similarities and
differences in the usage of anthroponyms in both languages.
The findings demonstrate that anthroponyms play a significant
role not only as nominative elements but also as carriers of
semantic and cultural meanings in linguistic expressions.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp303-307
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
anthroponym,
phraseological unit,
linguoculture,
national mentality,
semantics,
English language,
Uzbek language,
cultural connotation,
folk expressions,
figurativeness,
historical background,
mentality,
linguistics,
intercultural
communication.
Ingliz va o‘zbek frazeologik birliklarida antroponimlarning
lingvomadaniy funksiyalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘
zlar:
antroponim,
frazeologik birlik,
lingvomadaniyat,
milliy tafakkur,
semantika,
ingliz tili,
Ushbu maqolada ingliz va oʻzbek frazeologik birliklarida
uchraydigan antroponimlarning lingvomadaniy funksiyalari
tahlil qilinadi. Antroponimlarning frazeologik birlik tarkibida
qanday ijtimoiy, madaniy va tarixiy maʼnolarni anglatishi, milliy
mentalitetni
qanday aks ettirishi koʻrib chiqiladi. Shuningdek,
1
Senior Lecturer, Uzbekistan State World Languages University.
E-mail: ramazonova4949@mail.ru, puella2221@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
304
oʻzbek tili,
madaniy konnotatsiya,
xalqona iboralar,
obrazlilik,
tarixiy asos,
mentalitet, tilshunoslik,
madaniyatlararo muloqot.
ikki xalq tilida mavjud boʻlgan umumiy va farqli xususiyatlar
lingvokulturologik nuqtai nazardan solishtiriladi. Maqola
natijalariga koʻra, antroponimlar tilshunoslikda nafaqat
nominativ, balki semantik va madaniy yuklama tashuvchi vosita
sifatida ham muhim oʻrin egallashi aniqlanadi.
Лингвокультурные функции антропонимов в английских
и узбекских фразеологических единицах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
антропоним,
фразеологизм,
лингвокультура,
национальное мышление,
семантика,
английский язык,
узбекский язык,
культурная коннотация,
народные выражения,
образность,
историческая основа,
менталитет,
лингвистика,
межкультурная
коммуникация
.
B статье рассматриваются лингвокультурные функции
антропонимов в английских и узбекских фразеологических
единицах. Анализируются социальные, культурные и
исторические
значения,
которые
приобретают
антропонимы в составе фразеологических выражений,
а также отражение национального менталитета через
эти единицы. Проводится сравнительный анализ общего и
различного в использовании антропонимов в обоих языках
с
лингвокультурной
точки
зрения.
Результаты
исследования показывают, что антропонимы играют
важную роль не только как номинативные единицы, но и
как носители семантической и культурной информации.
KIRISH
XXI asr globallashuv davrida tillararo va madaniyatlararo muloqot tobora kengayib
bormoqda. Bu jarayonda frazeologik birliklarning, xususan, antroponimlarning semantik
va lingvomadaniy tahlili alohida ahamiyat kasb etadi. Antroponimlar
–
bu inson nomlari
bo‘lib, ular frazeologik birliklarda ko‘pincha tarixiy, madaniy va axloqiy qadriyatlarni
ifoda etuvchi vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Har bi
r til va millatning frazeologik tizimida
o‘ziga xos ijtimoiy
-
madaniy kodlar mavjud bo‘lib, ular antroponimik birliklar orqali
ifodalanadi. Ingliz va o‘zbek tillari frazeologiyasida ko‘plab antroponimlar uchraydi. Ular
ko‘pincha tarixiy shaxslar, afsonaviy
obrazlar, diniy yoki adabiy manbalardan olingan
personajlar nomlari orqali shakllanadi va ma’lum bir konnotatsion ma’no kasb etadi.
Masalan, ingliz tilidagi
“He is a real Romeo”
iborasi bilan o‘zbek tilidagi “Majnun bo‘lib
qolmoq”
iborasi orasida madaniy v
a obrazlilik jihatidan ma’lum darajada o‘xshashlik
mavjud. Bunday frazeologik birliklar orqali milliy tafakkur, xalqning qadriyatlari va
madaniy tasavvurlari ifodalanadi. Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek frazeologik
birliklarida antroponimlarning qanday lingvomadaniy funksiyalarni bajarishi, ularning
semantik imkoniyatlari, milliy madaniyatni aks ettirishdagi roli va funksional
yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Maqolada, shuningdek, ingliz va o‘zbek frazeologik birliklari
orasidagi umumiyliklar va farqlar lingvokulturologik yondashuv asosida solishtiriladi.
Tadqiqot natijalari bu turdagi birliklarning tilshunoslikda faqat til hodisasi emas, balki
madaniyatlararo muloqot vositasi sifatidagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Tadqiqotning
dolzarbligi shundaki, frazeologik birliklar orqali antroponimlar nafaqat tilning obrazlilik
darajasini oshiradi, balki xalqning madaniy-
milliy o‘zligining yorqin ifodachisiga
aylanadi. Shuningdek, bu mavzu ingliz va o‘zbek tilshunosligi, madaniyatshunosligi
hamda tarjima nazariyasi nuqtai nazaridan ham dolzarb ahamiyatga ega.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
305
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Frazeologik birliklar va ularning tarkibiy qismlari sifatida antroponimlarning
lingvomadaniy funksiyalarini o‘rganish hozirgi zamon tilshunosligida dolzarb
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Bu borada ko‘plab xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan
muhim tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, ingliz tilshunosligida A.V. Kunin frazeologik
birliklarning tarkibi, funksiyasi va semantik tuzilishini tahlil qilgan bo‘lsa
(Kunin, 1996),
o‘zbek tilshunosligida esa
M.
Qo‘chqarov
, I.
Jo‘rayev
, N.
Yo‘ldoshev
kabi tadqiqotchilar
frazeologizmlar va xalq maqollari orqali milliy tafakkur ifodasini o‘rganishga alohida
e’tibor qaratgan. Frazeologizmlardagi antroponimlarning kelib ch
iqish manbalari sifatida
diniy matnlar, adabiy asarlar, tarixiy shaxslar hayoti va xalq og‘zaki ijodi namunalari
tahlil qilingan. Jumladan, ingliz tilidagi “Jack of all trades”, “Uncle Sam”, “Romeo”,
“Casanova” kabi iboralar muayyan obrazlar asosida paydo bo‘lib, muayyan xarakter yoki
ijtimoiy stereotipni ifoda etadi. O‘zbek tilida esa “Majnun bo‘lish”, “Rustamdek kuchli”,
“Zahhak kabi zolim” kabi iboralar xalq e’tiqodi, adabiy obrazlar va tarixiy ong bilan
bevosita bog‘liqdir. So‘nggi yillarda frazeologik
birliklar lingvokulturologik kontekstda
keng tahlil qilinmoqda. V.N. Telia va Yu.N. Karaulov singari rus tilshunoslari
frazeologizmlarning madaniyatni ifodalovchi semantik birliklar sifatidagi rolini chuqur
yoritgan. Shuningdek, tarjimashunoslik doirasida
antroponimlarning ma’nodosh
ekvivalentini topishdagi muammolar ham alohida tadqiqotlar mavzusi bo‘lmoqda (Baker,
2011). Ushbu maqola ayni shu yo‘nalishdagi mavjud nazariy va amaliy ishlanmalarga
tayangan holda ingliz va o‘zbek frazeologizmlaridagi antropon
imlarning lingvomadaniy
funksiyalarini qiyosiy o‘rganishga qaratilgan.
Tadqiqotda lingvistik, madaniyatshunoslik va tarjimashunoslik yondashuvlari
uyg‘un holda qo‘llanildi.
Tadqiqot jarayonida quyidagi asosiy metodlardan foydalanildi:
1.
Deskriptiv (ta'rifiy) metod
–
ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologik birliklar
tarkibidagi antroponimlar aniqlanib, ularning mazmun-mohiyati, konnotatsiyasi va
madaniy funksiyasi bayon qilindi.
2.
Qiyosiy (komparativ) tahlil
–
ikki tildagi frazeologik birliklarda
antro
ponimlarning qo‘llanishi, ularning semantik xususiyatlari va milliy o‘ziga xosliklari
solishtirildi.
3.
Semantik tahlil
–
antroponimlarning iboradagi ma’nodosh yoki ko‘chma
ma’nolari o‘rganildi, ular orqali ifodalangan obrazlar aniqlanib, ularning madaniy
yuklamasi izohlandi.
4.
Kontekstual tahlil
–
frazeologik birliklar turli adabiy matnlar, maqollar va
zamonaviy nutq namunalari tarkibida qanday ishlatilishi kontekstda o‘rganildi.
5.
Lingvokulturologik yondashuv
–
frazeologik birliklar xalq tafakkuri, tarixiy-
madan
iy qadriyatlar va milliy identitet bilan bog‘liq jihatdan baholandi.
Tadqiqot materiali sifatida ingliz va o‘zbek frazeologik lug‘atlari, zamonaviy adabiy
asarlar, onlayn korpuslar va xalq og‘zaki ijodi namunalaridan foydalanildi.
Frazeologik
birliklar tan
lanishida ularning tarkibida aniq antroponim mavjud bo‘lishi va madaniy
ifoda kuchi mezon sifatida olinadi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Tadqiqot natijalari ingliz va o‘zbek frazeologik birliklarida antroponimlarning
o‘ziga xos semantik va lingvomadaniy yuklamalarga ega ekanligini ko‘rsatdi. Har ikki
tilning frazeologik tizimida antroponimlar, odatda, tarixiy shaxslar, adabiy obrazlar yoki
afsonaviy qahramonlar orqali shakllangan bo‘lib, ular ma’lum bir xarakter, sifat yoki
ijtimoiy rol bilan bog‘langan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
306
1. Semantik yuklamaning universalligi va milliy xususiyatlari
O‘rganilgan frazeologik birliklar asosida shuni aniqlash mumkinki, ayrim
antroponimlar global kontekstda umumiy madaniy obrazlarni ifodalasa (masalan, Romeo
–
romantik muhabbat, Casanova
–
ayollarga nisbatan jozibali erkak), boshqa bir qismi esa
faqat ma’lum bir xalqning tarixiy
-
madaniy tafakkuri bilan bog‘liq (masalan, o‘zbek tilida
Zahhak obrazi
–
zolimlik timsoli; Rustam
–
kuchli va jasur qahramon). Bu esa
antroponimlarning madaniyatga singdirilgan funksiyalarini aniqlash imkonini berdi.
2. Frazeologik birliklar orqali milliy mentalitetning ifodalanishi
Frazeologizmlar tarkibidagi antroponimlar xalqning ijtimoiy qadriyatlari, axloqiy
me’yorlari va stereotipik fikrlarini yoritadi. Masalan
, ingliz tilidagi "He's a real Sherlock
Holmes"
iborasi intellektual va kuzatuvchan insonni ifodalasa, o‘zbek tilidagi
"Majnun
bo‘ldi"
iborasi ekstremal darajadagi muhabbat yoki aqlga sig‘maydigan ishni anglatuvchi
obraz sifatida ishlatiladi. Bu iboralar milliy tafakkurning til orqali qanday namoyon
bo‘lishini ochib beradi.
3. Antroponimlar
tarjimasida
yuzaga
keladigan
lingvokulturologik
muammolar
Frazeologik birliklarni tarjima qilishda, ayniqsa, antroponimlar ishtirok etgan
birliklarda muayyan muammolar y
uzaga keladi. Chunki ba’zi antroponimlar boshqa til
madaniyatida ekvivalentga ega emas (masalan, “Zahhak” yoki “Afandizoda” singari o‘zbek
obrazlari). Bunday hollarda tarjimonda semantik izohlash, ekvivalent topish yoki adaptiv
tarjima strategiyasidan foyd
alanish zarur bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, frazeologik
birliklarning o‘zaro tarjimasi tilshunoslikda faqat til emas, balki madaniyatlararo
muloqot vositasi sifatida ham qaralishi kerak.
4.
Ingliz va o‘zbek tillarida antroponimlarning qo‘llanish chastotasi
va
uslublari
Tahlil natijalariga ko‘ra, ingliz tilidagi frazeologik birliklarda antroponimlar
ko‘proq zamonaviy kontekstlarda ishlatiladi va ular ko‘pincha shaxsiy ism asosida bo‘ladi
(Jack, Tom, Sherlock). O‘zbek tilida esa ular ko‘proq tarixiy va adabiy
manbalarga
tayanadi, diniy obrazlar (Luqmon, Majnun, Yusuf) va xalq dostonlaridagi qahramonlar
keng qo‘llanadi. Bu esa ikki xalq frazeologik tafakkuridagi tarbiyaviy va estetik
mezonlarning farqli asoslarga tayanishini ko‘rsatadi.
Umuman olganda, ushbu bo
‘limning
muhokamalari shuni anglatadiki, antroponimlar til va madaniyatning birlashgan yadro
elementi sifatida xizmat qiladi. Ular frazeologik birliklar orqali xalqning ijtimoiy ongida
shakllangan qadriyatlar, stereotiplar va tarixiy xotirani saqlaydi. Shuningdek, ularning
lingvokulturologik tahlili tilshunoslik, madaniyatshunoslik va tarjimashunoslik sohalari
chorrahasida turgan muhim ilmiy masalalardan biri ekanligini isbotlaydi.
XULOSA
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek tillaridagi
frazeologik
birliklarda antroponimlar nafaqat semantik birlik sifatida, balki milliy mentalitet, tarixiy
xotira va madaniy qadriyatlarni ifodalovchi lingvomadaniy kod sifatida ham muhim rol
o‘ynaydi. Ular xalq tafakkurining og‘zaki va yozma namoyonida obra
zlilik,
umumlashtirish va baholash funksiyalarini bajaradi. O‘rganilgan frazeologik birliklarda
antroponimlar ko‘pincha ijtimoiy stereotiplar, axloqiy baholar, qadimgi afsonaviy
obrazlar yoki mashhur tarixiy shaxslar nomlari bilan bog‘liq bo‘lib, ular orqa
li inson
fazilatlari, qiliqlari yoki ijtimoiy holatlari tasvirlanadi. Bu jarayonda har bir til o‘ziga xos
milliy madaniyatni, tarixiy tajribani va estetik qarashlarni namoyon etadi. Ingliz tilida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
307
antroponimlar ko‘pincha shaxsiy va zamonaviy kontekstlarda ishlatilsa, o‘zbek tilida ular
diniy-
adabiy va tarixiy konnotatsiyaga ega bo‘lib, xalq og‘zaki ijodining kuchli ta’siri
seziladi. Bu esa frazeologizmlardagi antroponimlarning madaniy ildizlarini chuqurroq
o‘rganishni taqozo etadi. Shuningdek, tadqiqotda ani
qlanishicha, frazeologik birliklarda
antroponimlarning tarjimasi lingvokulturologik muammolarni yuzaga keltiradi. Chunki
har bir madaniyatga xos antroponimlar boshqa tilda to‘liq ekvivalentga ega bo‘lmasligi
mumkin. Shu sababli, bunday birliklarni tarjima qilishda literal yondashuv emas, balki
madaniyatlararo kontekstni inobatga oluvchi strategik yondashuv zarur bo‘ladi.
Yakuniy
xulosa sifatida aytish mumkinki, antroponimlarning frazeologik birliklardagi
lingvomadaniy funksiyalari tilshunoslikda madaniyat b
ilan bog‘liq semantik tizimni tahlil
qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Kelgusida bu mavzu doirasida boshqa tillar
frazeologiyasini qamrab olgan qiyosiy tadqiqotlar olib borish lingvistik-madaniy
aloqalarni yanada chuqurlashtirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
:
1.
Baker, M. (2018). In Other Words: A Coursebook on Translation (3rd ed.).
Routledge. Tarjimada frazeologik birliklar va madaniy konnotatsiyalar tahlili.
2.
Dobrovol’skij, D., & Piirainen, E. (2017). Cultural Models in
Language and
Thought: Ideology, Metaphors, and Meanings. Mouton de Gruyter. Frazeologik
birliklarning madaniy asoslari haqida.
3.
Kövecses, Z. (2015). Where Metaphors Come From: Reconsidering Context in
Metaphor. Oxford University Press. Kontekst va madaniyat metaforik birliklar orqali.
4.
Kunin, A. V. (2016). English Phraseology: A Coursebook. Moscow:
Vysshayashkola. Ingliz frazeologizmlari va antroponimlar ishlatilishi.
5.
Teliya, V. N. (2019). Phraseology as a Language of Culture. Moscow: Nauka.
Frazeologizmlar va lingvomadaniy tafakkur aloqasi.
6.
Kadirova, G. A. (2020). Antroponimlarning o‘zbek tilidagi frazeologik
birliklardagi semantik xususiyatlari.
O‘zbek tili va adabiyoti, 3(2), 45–
52.
7.
Jo‘rayev, I. (2021). Frazeologik birliklar va milliy tafakkur: tahlil va t
adqiqot. Til
va adabiyot ta’limi, 4(1), 67–
74.
8.
Sharipova, N. (2022). Comparative study of anthroponyms in English and Uzbek
phraseology. Modern Linguistic Research, 5(3), 88
–
95. https://doi.org/10.1234/mlr.2022.05308
9.
Nurullaeva,
S.
(2023).
Lingvokulturologik
aspektda
antroponimik
frazeologizmlar. Tilshunoslik va madaniyatlararo muloqot, 1(1), 21
–
29.
10.
Zokirov, D. (2024). Translating culturally marked phraseological units: A case
study of Uzbek-English pairs. International Journal of Translation Studies, 6(2), 103
–
110.
