Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The administrative-territorial structure of the Kokand
Khanate and the social classification of its population
Tursunboy DADAJONOV
1
University of Business and Science
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article examines the administrative-territorial structure
of the Kokand Khanate, its political and governance system, as
well as the population size, composition, and ethnic diversity
within the khanate's territory. The work analyzes the provinces
and districts belonging to the khanate and their forms of
governance based on historical sources. Additionally, the
population is categorized into nomadic and settled groups,
which are explored in the context of their economic activities
and social structure.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp497-501
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Kokand Khanate,
administrative structure,
territorial division,
regions,
districts,
administrative system,
beks,
khokims,
khanate administration,
political structure,
population structure,
ethnic groups,
nomadic peoples.
Qo‘qon xonligining ma’muriy
-hududiy tuzilishi va xonlik
aholisining ijtimoiy tasnifi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Qo‘qon xonligi,
ma’muriy tuzilma,
hududiy bo‘linish,
viloyatlar,
tumanlar,
boshqaruv tizimi,
beklar,
hokimlar,
xonlik boshqaruvi,
Mazkur maqolada Qo‘qon xonligining ma’muriy
-hududiy
tuzilishi, uning siyosiy va boshqaruv tizimi, shuningdek, xonlik
hududida yashagan aholi soni, tarkibi va etnik xilma-xilligi
haqida so‘z yuritiladi. Asarda xonlikka qarashli viloyatlar,
tumanlar va ularning boshqaruv shakllari tarixiy manbalar
asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, aholi ko‘chmanchi va
joylashgan guruhlarga bo‘linib, ularning xo‘jalik faoliyati va
ijtimoiy tuzilishi kontekstida ko‘rib chiqiladi.
1
Teacher, University of Business and Science.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
498
siyosiy tuzilma,
aholining tarkibi,
etnik guruhlar,
ko‘chmanchi xalqlar,
joylashgan aholilar.
Административно
-
территориальное устройство Кокандского
ханства и социальная классификация его населения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Кокандское ханство,
административное
устройство,
территориальное деление,
области,
округа,
административная
система,
беки,
хокимы,
управление ханством,
политическое устройство,
структура населения,
этнические группы,
кочевые народы,
оседлое население.
В данной статье рассматривается административно
-
территориальное
устройство
Кокандского
ханства,
его политико
-
административная система, а также
численность, состав и этническое разнообразие населения,
проживающего на территории ханства. В работе на основе
исторических источников анализируются области, округа,
входящие в состав ханства, и их формы правления.
Население также делится на кочевые и оседлые группы и
рассматривается
в
контексте
их
хозяйственной
деятельности и социальной структуры.
O‘zbekistonning tarixiy merosi va madaniy boyliklari davlatimizning mustahkam
asoslaridan biridir. Prezidentimiz
Shavkat Mirziyoyev
o‘zining ko‘plab nutqlarida,
“Tariximizni bilish, milliy merosimizni asrash va rivojlantirish –
bizning kelajagimizni
mustahkamlashda muhim omildir”, deb ta’kidlagan. Ushbu fikr nafaqat xalqimizning
buyuk tarixini o‘rganish, balki o‘tmishda yuzaga kelgan siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy
tizimlarni tahlil qilish orqali bugungi kunni rivojlantirishga yo‘l ochadi. Shunday qilib,
Qo‘qon xonligi tarixini o‘rganish, bu davrda shakllangan ma’muriy
-hududiy tuzilma va
aholining jamiyat
dagi o‘rni to‘g‘risida chuqur ilmiy tahlillar olib borish, bugungi kunimiz
uchun ham o‘ta muhim ahamiyatga ega [1,28
-
29]. Qo‘qon xonligi Markaziy Osiyo
tarixining muhim davrlaridan biri bo‘lib, o‘zining siyosiy va ma’muriy tizimi, ijtimoiy
-
iqtisodiy strukt
uralari bilan ajralib turadi. Rashidovning ta’kidlashicha, “Qo‘qon xonligi
ma’muriy boshqaruvi har bir hududda milliy birlikni ta’minlab, xalqni birlashtirgan”
[1,39-42]. Bu xonlikda hududiy boshqaruvning qanday tashkil etilishi, uning aholi bilan
bo‘lgan aloqalari va ijtimoiy tuzilma bilan bog‘liq masalalar, ilmiy jihatdan o‘rganilishi
lozim bo‘lgan dolzarb masalalardandir. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘zining bir
qancha nutqlarida: “Bizning maqsadimiz –
o‘z tariximizni o‘rganib, bugungi zamon
talabla
riga mos ravishda taraqqiyot sari intilishdir”, deb aytgan.
Qo‘qon xonligi tarixi va uning ma’muriy
-
hududiy tuzilmasini o‘rganish, nafaqat
tarixiy ma’lumotlarni yodda saqlash, balki davlat qurilishi jarayonini chuqurroq
tushunishga yordam beradi. Qo‘qon xonligi davri, hududiy bo‘linishlar, ijtimoiy va siyosiy
tuzilmalar, aholining ma’muriy boshqaruv tizimidagi o‘rni haqida gapirganda, bu
xonlikning o‘rni Markaziy Osiyo tarixidagi muhim o‘zgartirishlarni anglatadi.
Bobojonovning aytishicha, “Qo‘qon xonligi davlati o‘zining hududiy bo‘linishi va aholi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
499
tuzilmasi orqali barqaror iqtisodiy va ijtimoiy tizimni yaratishga erishgan”. Ushbu
maqolada, aynan shu masalalar, ya’ni Qo‘qon xonligining hududiy tizimi va aholisining
ma’muriy boshqaruvi batafsil yoritiladi.
XVIII asr oxirlarida xonlikning hududi faqat
Farg‘ona vodiysidan iborat bo‘lib, bu davrda Norbo‘tabiy vodiydagi barcha beklik va
viloyatlarni o‘z itoatiga kirgizib, ularni Qo‘qonga bo‘ysundirdi. Uning davrida Andijon va
Marg‘ilon viloyatlari vodiydagi eng
katta mulklar edi. Olimxon davrida xonlik hududlari
Toshkent va uning atrofidagi yerlar hisobidan ancha kengaydi. Tarixiy manbalarda
Toshkent mulki
–
viloyat, shahar, Toshkent va Dashti Qipchoq viloyati nomlari bilan tilga
olinadi. Uning hududlariga Ohanga
ron, Chinoz, Toshkent atrofi, Sirdaryo bo‘ylaridagi
Turkiston shahri va uning atroflari kirgan. Bu mulkning hokimlari manba va hujjatlarda
hokim, hukmdor, voliy, noib atamalari bilan tilga olinadi. Umarxon davrida Xo‘jand,
O‘ratepa va Jizzax atrofidagi yer
larga ham ketma-ket yurishlar qilinib, 1817-yilda
O‘ratepa bosib olinadi.
Muhammadalixon davrida xonlikning hududlari yanada kengayadi [2,98-99]. Bu
davrda xonlik shimolda Rossiyaga qarashli Tashqi Sibir okrugi bilan, g‘arbda Xiva va
Buxoro amirligi bilan, janubda Qorategin, Darvoz va undan uzoqroqdagi yerlar
–
Shug‘non, Ro‘shon va Vaxon (bu hudud Qo‘qonga nomiga qaram bo‘lgan) Ko‘lob bilan,
sharqda Qashg‘ar bilan chegaralangan [3,105
-107]. Xonlik yerlariga Sirdaryo bilan
Qorategin O‘rtasida joylashgan Farg‘ona hududlari, Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘ida
joylashgan Namangan, Xo‘jand va boshqa shaharlar, Buxoro amirligi va Qo‘qon xonligi
o‘rtasida joylashgan Qurama viloyati, Turkiston, Sirdaryoning quyi oqimidagi to Balxash
ko‘ligacha bo‘lgan qirg‘izlar yashaydigan yerlar, ko‘chmanchi qirg‘izlar yashaydigan
Billur tog‘ining sharqiy etaklari, 1830 yildan boshlab g‘arbiy etaklari ham kirgan. XIX asr
manbalarida Qo‘qon xonligi
beklik
, ba’zan
viloyat va sarkorlik sifatida tilga olingan
ma’muriy –
hududiy qismlarga b
o‘lingan hamda ularni xon tomonidan tayinlanadigan
beklar, hokimlar va sarkorlar boshqargan.
Ayrim manbalar (A. Kun) Qo‘qon xonligidagi 15 ta beklikning nomini keltiradi.
Bular: Qo‘qon va uning atrofi, Marg‘ilon, Shahrixon, Andijon, Namangan, So‘x, Mahram
,
Buloqboshi, Aravon, Baliqchi, Chortoq, Navkat, Koson, Chust va Bobo darhon.
“Turkestanskiye vedomosti” (1876, №13) to‘plamida esa Asaka, Marg‘ilon, Baliqchi O‘sh,
So‘x, Koson va O‘zgan sarkorlik sifatida ham tilga olinadi. Hokimlar va hududiy bo‘linma
bo
shliqlari xon oilasi a’zolari, unga yaqin guruhlar, yuqori tabaqa vakillari hamda
yetakchi qabilalar sardorlari orasidan tayinlangan. Misol uchun, Xudoyorxon davrida
yettita beklik xonning o‘g‘illari va yaqin qarindoshlari tomonidan boshqarilgan. O‘z
navba
tida, hokimlar viloyat hududlarini o‘zlarining farzandlari va qarindoshlariga bo‘lib
berganlar. Qo‘qon xonligining ma’muriy
-hududiy boshqaruv tizimida bek (hokim, voliy)
va uning o‘rdasi alohida o‘rin egallagan. Xon tomonidan tayinlangan
hokim va qozi
ko‘plab vakolatlarga ega bo‘lgan. Bek o‘rdasida ham xon saroyidagidek yuzlab amal va
unvonlar joriy etilgan bo‘lib, ular mahalliy aholidan yig‘iladigan soliq hamda to‘lovlar
hisobidan kun kechirishgan [4,124-
126]. Beklar xonning itoatkor vassallari bo‘lib,
mam
lakatni idora etishida uni qo‘llab
-
quvvatlashlari, zarur bo‘lganda unga yordam
berishlari, uning hurmat-
izzatini joyiga qo‘yishlari, kerakli vaqtda o‘z qo‘shinlari bilan
harbiy yurishlarda ishtirok etishlari va sovg‘a
-
salomlar yuborib turishlari lozim bo‘l
gan.
Qo‘qon xonligida Qo‘qon, Toshkent, Andijon, Namangan, Marg‘ilon, Chimkent, Jizzax, O‘sh,
Xo‘jand, O‘ratepa kabi aholisining soni jihatidan katta, hunarmandchilik va savdo
rivojlangan, mamlakat ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy hayotida muhim ahamiyatga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
500
ega bo‘lgan o‘nlab shaharlar mavjud bo‘lgan. Xonlikning poytaxti Qo‘qon shahri bo‘lib,
u mamlakatning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy markazi edi [4,137-139]. XIX asrda
xonlikning chegara hududlarini bir necha qal’a va istehkomlar muhofaza qil
gan.
Ular jumlasiga Oqmasjid, Avliyoota, Pishpak, To‘qmoq, Qurtka, Niyozbek, Mahram
kabilarni kiritish mumkin. Chu vodiysi bo‘ylab bunyod etilgan istehkomlar esa nafaqat
chegara muhofazasi uchun, balki ularning atrofidagi shahar va qishloqlarni itoatda
us
hlab turish uchun ham xizmat qilgan. Ushbu shahar va qal’alarda harbiy qism hamda
ularga boshliq bo‘lgan botirboshilar bo‘lgan. Mudofaa maqsadlari uchun qurol va
aslahalar saqlangan. Xonlik tarkibiga kiruvchi hududlar aholisining joylashuvi va
turmush tarzi bir-
biridan farq qilgan. Toshkent vohasi va Farg‘ona vodiysining sug‘orilib
dehqonchilik qilinadigan qismi aholi joylashuvi jihatidan zich bo‘lib, ular o‘troq hayot
kechirganlar. Sahro, tog‘ va tog‘ oldi tekisliklaridan iborat hududlarda ko‘chmanchi va
y
arim ko‘chmanchi aholi yashagan. Xonlikdagi aholi soni haqida manbalar turli
ma’lumotlar beradilar. Mazkur ma’lumotlarga ko‘ra, XIX asrning boshlarida xonlikda
(Toshkent va Turkistonni ham qo‘shib hisoblaganda) aholi soni 1 million, XIX asrning
o‘rtalarida
1,5-
2 million, XIX asrning ikkinchi yarmida 3 million kishi bo‘lgan bo‘lsa,
Rossiya imperiyasi tomonidan ko‘plab hududlarning bosib olinishi hamda ularning
bosqinchilar ma’muriyati tarkibiga kirishi natijasida xonlik tasarrufidagi Farg‘ona
vodiysida 2 mil
lionga yaqin aholi qolgani taxmin qilinadi. Aholi tarkibida o‘troq aholi
ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi aholiga nisbatan ko‘pchilikni tashkil etgan [5,57
-59].
XIX asr boshlarida aholining 40 foizdan ortig‘i ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi bo‘lsa,
shu as
rning oxiriga kelib ular 15 foizni tashkil etgan. Xo‘jalik mashg‘ulotlariga ko‘ra,
o‘troq aholining asosiy qismi dehqonchilik, hunarmandchilik, kosiblik hamda savdo
-sotiq
bilan band bo‘lsa, ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi aholi chorvachilik bilan
shug‘ull
angan.
Qo‘qon xonligi aholisining ko‘pchiligi o‘zbeklar bo‘lib, mamlakat shahar va
qishloqlarida tojiklar ham yashagan. Xonlikda yana qirg‘izlar va qipchoqlar ham
istiqomat qilganlar [5-120-123]. Ular Sirdaryoning boshlanish joylaridan Balxash
ko‘ligacha bo‘lgan tog‘li rayonlardan to Qashg‘ar chegarasigacha bo‘lgan yerlarda,
Yettisuv, Talas vodiysi, Oloy tog‘lari, Badaxshon, Farg‘ona vodiysi hududlarida
ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi hayot kechirishgan [6,45
-51]. Bundan tashqari,
Farg‘ona vodiysida qoraq
alpoqlar, Toshkent atroflarida qozoqlar, xonlikning sharqiy
qismida, Qo‘qon xonligini Buxoro va Rossiyadan ajratib turadigan cho‘llarda ko‘chmanchi
qozoqlar yashaganlar. Manbalarning ma’lumotlariga ko‘ra, XIX asrning boshlarida
qirg‘izlar, qalmoqlar, uyg‘u
rlar, qoraqalpoq, qozoq va qipchoqlar Xitoy hukumati tazyiqi
ostida Sharqiy Turkistondan Farg‘ona vodiysigacha ko‘chib kelishga majbur bo‘lganlar.
Shuningdek, xonlikning ayrim shaharlarida lo‘lilar, hindlar, afg‘onlar, arablar va boshqa
Osiyo xalqlari istiqomat qilganlar [7,67-69]. Turkiston general-gubernatorligi tashkil
topganidan so‘ng yahudiylar, armanlar va boshqa millat vakillari ham yashaganlar.
Qo‘qon xonligi tarixida ma’muriy
-hududiy tuzilmaning shakllanishi va rivojlanishi davlat
boshqaruvi samaradorligini oshirish, ichki siyosiy barqarorlikni ta’minlash va iqtisodiy
resurslardan oqilona foydalanish yo‘lida muhim omil bo‘lib xizmat qilgan.
Xonlik hududi beklik va tumanlarga bo‘lingan bo‘lib, bu birliklar orqali markaziy
hokimiyatn
ing siyosiy va iqtisodiy ta’siri butun xonlik bo‘ylab yoyilgan [8,97
-98]. Har bir
beklik o‘ziga xos boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan va mahalliy boshqaruvchilarning
faoliyati qat’iy nazorat ostida bo‘lgan. Aholi tarkibining etnik va ijtimoiy jihatdan xilma
-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
501
x
il bo‘lishi xonlik ichida murakkab, ammo uyg‘un jamiyat shakllanishiga imkon yaratgan.
Ko‘chmanchi va joylashgan aholining hamkorligi, shahar va qishloq ahlining o‘zaro
iqtisodiy aloqalari xonlikning ijtimoiy-
iqtisodiy barqarorligini ta’minlagan. Ayniqsa,
qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik va savdo
-sotiq faoliyati aholining asosiy tirikchilik
manbai bo‘lib, bu sohalar ma’muriy boshqaruv orqali nazorat etilgan. Umuman olganda,
Qo‘qon xonligi o‘ziga xos ma’muriy
-
hududiy modeli va ijtimoiy tuzilmasi bilan o‘z
davrining taraqqiy etgan davlatlaridan biri bo‘lgan. Mazkur tarixiy tajriba hozirgi
O‘zbekiston hududida shakllangan davlat boshqaruvi va aholi siyosati tarixini
o‘rganishda muhim ilmiy manba sifatida ahamiyatga ega [10, 99
-114].
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Abdurahmonov A.
(2006).
O‘zbekiston tarixidan saboqlar
.
–
Toshkent:
O‘qituvchi.
2.
Bobojonov O.
(2012).
Qo‘qon xonligi davlatchiligi tarixi
.
–
Toshkent: Fan.
3.
Karimov A.
(2010).
O‘zbekistonning ma’muriy
-hududiy rivojlanish tarixi
.
–
Samarqand: SamDU nashriyoti.
4.
Mamatov M.
(2015).
Markaziy Osiyo xalqlari tarixi
.
–
Toshkent: Yangi asr avlodi.
5.
Nabiev, N.
(2008).
Qo‘qon xonligi: Ijtimoiy
-iqtisodiy tuzilma
.
–
Farg‘ona: FDU
nashriyoti.
6.
Rashidov Sh.
(2016).
Qo‘qon xonligi ma’muriy boshqaruvi
.
–
Andijon: Adabiyot.
7.
Sodiqov A.
(2013).
Markaziy Osiyoda ko‘chmanchi xalqlar va ularning
jamiyatdagi o‘rni
.
–
Toshkent: Sharq.
8.
Tursunov B.
(2011).
Xonliklar davrida boshqaruv tizimi
.
–
Toshkent: Ma’naviyat.
9.
Yusupova G.
(2020).
Qo‘qon xonligining demografik
manzarasi
.
–
Namangan: Ilm ziyo.
10.
Ziyayev H.
(2004).
O‘zbekistonning qadimiy davlat tuzilmalarida aholi va
boshqaruv
.
–
Buxoro: Nurli zamin.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Tarix instituti rasmiysi
https://www.history.uz
