Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Structural-comparative analysis of proverbs in English,
German, and Uzbek languages
Nilufar SHARIPOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
The article contains a syntactic-comparative analysis of
proverbs in English, German and Uzbek languages, and the
results of the analysis reveal similarities and differences
between them.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
paremiology,
comparative analyses,
peculiarity,
verbal phrases.
Ingliz, nemis va o‘zbek tillaridagi maqollarning
strukturaviy
–
qiyosiy tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
paremiologiya,
qiyosiy tahlillar,
o‘ziga xoslik,
fe’lli iboralar
.
Maqolada
ingliz, nemis va o‘zbek tillaridagi maqollarning
sintaktik-
qiyosiy tahlili amalga oshirilgan bo‘lib, tahlil
natijalariga ko‘ra ular o‘rtasida o‘xshash va farqli holatlar
aniqlandi.
Структурно
-
сравнительный
анализ
пословиц
в
английском, немецком и узбекском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
паремиология,
сопоставительный анализ,
особенность,
глагольные фразы
.
В статье проводится синтаксическо
-
сопоставительный
анализ пословиц на английском, немецком и узбекском
языках, по результатам анализа выявлены сходства и
различия между ними.
1
Senior Lecturer, Uzbekistan State World Languages University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
544
Jahon tilshunosligida maqollarni to‘plash va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini
tadqiq qilish bo‘yicha sezilarli ishlar amalga oshirildi. Xususan, jahon tilshunosligida
V. Mider, N. Norrik, P.P. Grizbek va bir qancha boshqa paremiologlar ushbu sohada ilmiy
tadqiqot olib borishgan. Shuningek, V. Mider, M. Kusi, V. Dal, G. Permyakov, J. Spik,
J. Simpson, O. Lauhakzngas va yana bir necha olimlar turli tillardagi maqollarning
tasnifini yaratishdi va huning asosida paremiologik lug’atlat tuzishdi. O‘zbek olimlari
Sh. Rahmatulayev, O. Madayev, Z. Masharipova, A.
Mamatov, O‘.
Yusupov ishlarida maqol
hamda uning o‘ziga xos xususiyatlari borasida atroflicha to‘xtalib o‘tilgan bo‘lsa
,
H. Berdiyorov va R. Rasulov, Sh. Shomaqsudov va Sh. Shorahmedov, T. Mirzayev,
A. Musoqulov va B. Sarimsoqov, K. Karamatova va H. Karamatovlar tomonidan yaratilgan
lug’atlar o‘zbek maqolshunosligining rivojida katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu olimlar
yaratgan bunday ilmiy asarlar dunyo tilshunosligida ham paremiologiya sohasida
chog‘ishtirma metodda amalga oshirilgan ko‘pgina ilmiy tadqiqotlarda asosiy manba
sifatida, shuningdek, o‘zbek tilini o‘rganayotgan xorijiy fuqarolar u olganligi asarlarning
qanchal
ik keng ko‘lamli foydalanuvchilarga ega ekanligidan dalolat beradi.
Maqollarni chuqurroq tahlil etish va ularning turli tillardagi milliy-
ma’daniy
hamda
umumbashariy qadriyatlarini aks etishi orqali o‘rganish hozirgi zamon
tilshunosligining
dolzarb muammo
si bo‘lib kelmoqda. Qiyoslab o‘rganadigan bo‘lsak, dunyodagi barcha
tillar o‘ziga xos xususiyatlarga ega ekanligini ko‘rishimiz mumkin va aynan shu fenomen
turli tillarni bir-
biridan ajratadi. Lekin shu narsa ma’lumki, til o‘rganuvchilar o‘ziga
begona bo‘lgan tilni ona tili va shu til o‘rtasida ma’lum
birbog‘liqlik asosida o‘zlashtiradi.
Bu tillar ma’lum bir kategoriyalar ostida birlashadi.
Bu kategoriyalarda grammatik
kategoriyalar, leksik-semantik kategoriyalar, funksiyanal kategoriyalarga
o‘xshagan
lisoniy belgilar kiradi. Demak, umumlashtiruvchi kategoriyalar tillardagi universallikni
ta’minlaydi. Shu asnoda,
maqollar har bir tilda uchraydigan o‘ziga xos til birligi ekan,
ularda ham umumiylik mavjud. Shu haqida G.L. Permiakov quyidagicha fikr yuritadi:
holatlarni
umumiylashtirish xususiyati ya’ni bir xil yoki o‘xshash holatlarni birlashtirish
turli
xalqlar maqollarida uchraydi. Maqollardagi shu bir xillik universallikni ta’minlaydi
va ko‘p holatlarda alohida mantiqiy ma’noga ega bo‘ladilar.
Bundan kelib chiqadiki,
maqol dunyosi jahon sivilizatsiyasi bilan bog‘liqdir, uni faqat bir millatga tegishli
deyish
mutlaqo noto‘g‘ri. Maqollardagi universallik paremiologiyaning asosiy qirrasi bolib,
u maqollardagi o‘xshash va bir xil xolatlarni umumla
shtiradi va hatto qarindosh
bo‘lmagan tillarda, ularning tarixiga, etnosiga qaramay uchraydi.
Maqollarning sintaktik strukturasi (tuzilishi) ot, sifat, feʼl va koʻp hollarda qofiya,
ritm va alleteratsiya (bir xil yoki ohangdosh undoshlarning qaytarilishi, yonma
–
yon
kelishi) kabi til birliklaridan tashkil topishi mumkin.
M:
Viel lachen, viel geläutet. (Nemis)
Tit for tat. (Ingliz)
O‘z uying –
o‘lan to‘shaging. (O‘zbek)
Biz qiyosiy tahlilni amalga oshirayotgan tillardagi maqollarda sintaktik struktura
asosan ot kesimli gaplar va sodda yig’iq va sodda yoyiq gaplar singari katta guruhlarda
bo‘lingan holda tadqiq qilinadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
545
Inglz va nemis tillarida ot kesimli gap shaklidagi maqollar asosan to be va sein
fe’llari bilan ifodalanib kelingan bo’lib, o‘zbek tilida bu shakl asosan kesim vazifasini
bajaruvchi ot so‘z turkumi bilan yoki fe’lning noaniq shakli –
infinitiv bilan ifodalanadi:
Habit is second nature.
Gewohnheit wird zur zweiten Natur.
Odat
–
ikkinchi tabiat.
Ingliz va nemis tilidagi ayrim maqollar ot-kesim shaklidagi gaplarda asosan
sifatning qiyosiy darajasi ishtirokida shakllanib, bu holatni biz ayrim o‘zbek tilidagi
maqollarida ham ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi:
A false friend is worse than open enemies.
Ehrlicher Feind ist besser als falscher Freund.
Yolg’on do‘stdan ochiq dushman yaxshi.
Works are harder than word easier said than done.
Das ist bald gesagt, aber schwer getan.
Aytish oson, qilish qiyin.
Quyida biz qiyoslab o‘rganayotgan maqollarda esa ot
-kesim bilan sifatning
orttirma darajasi ham shakllantirilganligini ko‘rish mumkin:
Experience is the best teacher.
Erfahrung ist der beste Lehrmeister.
Tajriba
–
yaxshi ustoz.
Biroq ko‘p miqdordagi uch tilda ifodalangan maqollarda asosan ot so‘z turkumida
ifodalangan kesim shakli ifodalanadi:
Time is money.
Zeit ist Geld.
Vaqt
–
pul.
Ba’zi maqollarda ot –
kesim shakli qo‘shma gaplarda ham ishtirok etib, bu holatni
uch tildagi maqollarda ham kuzatish mumkin:
Speech is silver, but sielence is gold.
Reden ist Silber, Schwegen ist Gold.
Gapirganing kumush, gapirmaganing oltin.
Ingliz va o‘zbek tillaridagi ayrim maqollar ritmik holatni saqlab qolish uchun
to‘liqsiz gap ko‘rinishida o‘z ifodasini topadi, ya’ni ularda gapning markazi hisoblangan
kesimning tushib qolishi mumkin:
Out of the rain into the eaves.
Vom Regen in die Traufe kommen.
O‘tdan qochib yashinga tutilmoq,
Yom’irdan qochib do‘lga.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
546
Ingliz va nemis tillaridagi maqollarining ayrimlarida ot-kesim to be
–
sein
fe’llarisiz, faqat ohang va yordamchi tin
ish belgilari yordamida ifodalanadi:
No pain, no gain.
Ohne Fleiß, kein Preis.
Mehnatsiz rohat yo‘q.
Chog’ishtirilayotgan uch tildagi maqollarda ayrim hollarda ot
-kesim egasi
noma’lum gap shaklida o‘z ifodasini topadi:
Better your own bread than
another’s roast.
Besser eignes Brot als fremder Braten.
(Begona qovurdoqdan o’zingni noning yaxshiroq.)
O‘zganing oshidan o‘zingning qattiq noning afzal.
Ayrim maqollar ingliz, nemis va o‘zbek tillarida buyruq mayli mazmunidagi
gaplardan iborat bo‘lib, ul
ar asosan pand-nasihat mazmunini ifodalaydi.
Live and learn.
Man lernt, solange man lebt.
(Ko’p o’qisang
-
ko’p yashaysan.)
Beshikdan to qabrgacha ilm izla.
Ingliz, nemis va o‘zbek tillaridagi maqollarning strukturaviy
-qiyosiy tahlilini
amalga
oshirish davomida yana bir katta guruh tasnifiga murojaat qilamiz, ya’ni sintaktik
jihatdan maqollar sodda yig’iq va sodda yoyiq gaplar ko‘rinishida bo‘ladi.
Biroq biz tahlilni amalga oshirayotgan tillardagi maqollar bir ma’no
-mazmun
ifodalasa-da, sintaktik strukturasi bir biridan farqlanishi kabi holatlar ham tadqiqot
davomida kuzatiladi.
One scabbed sheep will mar a whole flock.
Ein räudiges Schaf steckt die ganze Herde an.
Bitta tirraqi buzoq butun podani bulg’aydi.
Tahlil qilinayotgan tillardagi ba’zi maqollar tarkibida ishlatilayotgan fe’llar va
yordamchi fe’llar soniga ko‘ra bir biridan farqlanishi mumkin:
A barking dog seldom bites.
Hunde, die viel bellen, beißen nicht.
Ko‘p xurgan it tishlamas.
Qiyoslanayotgan tillardagi ayrim maqollarda uch tillarda ham gap qurilishidagi
butunlay katta farq ko‘rinishi mumkinki, ularni faqat umumiy bir mavzu o‘zaro
birlashtirib tura oladi:
You can’t eat your cake and have it.
Hin is thin, verlohen ist verlohen.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
547
(Yo’qolgani yo‘
qoladi, ichidagi qolaveradi.)
Yo‘qolganing topilmaydi.
O‘tgan ishga o‘kinma.
Ingliz, nemis va o‘zbek tillaridagi ayrim maqollarda shakl qisman bir biriga
o‘xshash bo‘lib, faqat ular tarkibida qo‘llanilgan zamon shakli o‘zaro farqlanib turadi:
A steady drop will carve the stone.
Steter Tropfen h
ӧ
hlt den Stein.
(Kuchli tomchi toshni o’yadi.)
Tomchi toshni kesar.
Chog‘ishtirilayotgan uch tillarda maqollarning ayrimlari nafaqat gap tuzilishiga
ko‘ra, balki ularda zamonlarning qo‘llanilishi bilan ham bir biriga mutan
osiblikni
ko‘rsatadi:
After rain comes sunshine.
Nach Regen kommt Sonnenscheinen.
(Yomg‘irdan keyin quyosh charaqlaydi.)
Oyning o‘n beshi qorong‘u bo‘lsa o‘n beshi yorug’ bo‘ladi.
Ingliz va nemis tillarida ayrim maqollarda ishlatiladigan modallik ma’nosini
ifodalaydigan fe’llarda moslik o‘zbek tillaridagi maqollar mazmunida ham ifodalanishi
mumkin:
A man cannot do more than he can.
Ü
ber deinen Schatten kannst du nicht springen.
(S
oyangdan sakrab o’tib ketolmaysan)
Bo‘yingni yetmagan joyga cho‘zma.
Ingliz, nemis va o‘zbek tillaridagi maqollar sodda yig’iq gap yohud soda yoyiq
gaplarda ifodalanganda, shakl jihatdan uch tilda katta tafovutni ko‘rish mumkin:
Nothing stings like the truth.
Wahrheit tut der Zunge weh.
(Haqiqat og’izni og’ritadi.)
To‘g’ri so‘zning to‘qmog‘i bor.
Ayrim maqollarda ingliz va nemis tillarida shakl jihatdan mavjud bo‘lgan farqlar
o‘zbek tilidagi maqollarda ham butunlay boshqa holat va mazmunda
kuzatilishi mumkin:
Who has the choice, has the suffering.
Wer die Wahl hat, hat die Qual.
(Istak bo’lsa barcha imkoniyatlar ochiladi.)
Bildim tutildim, bilmadim qutuldim.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
548
Ayrim maqollar ingliz tilida shart ergash gapli qo‘shma gaplar orqali ma’lum bir
m
a’no
-mazmun ifodalab keladi, biroq biz qiyoslab tahlil qilayotgan boshqa tillarda bu
mazmun oddiy qo‘shma gaplar yoki ega yashiringan gap ko‘rinishida aks etadi:
If time comes, advice comes.
Kommt Zeit, kommt Rat.
(Vaqtlar keladi, maslahatlar keladi.)
Omon bo‘lsak ko‘rarmiz.
Ingliz, nemis va o‘zbel tillaridagi
maqollarni qiyoslab tahlil qiladigan boʻlsak,
ularda maʼnoviy va qisman shakliy jihatdan oʻxshashliklar bilan bir qatorda farqli jihatlari
ham koʻzga tashlanadi.
Masalan,
One swallow does not make a summer. Eine Schwalbe
macht keinen Frühling.
(Bir qargʻa bilan bahor boʻlmaydi.)
Muqobili
: Bir gul bilan yoz
boʻlmas.
Ushbu maqollardagi
«
One swallow
»
va
«
Bir gul
»
gapda ega vazifasini bajarib ikkala
ega ham gap boshida kelyapti. Maqolning boshqa boʻlaklari ham bir
-birini mazmunan
toʻldiradi. Ikkala maqol ham tuzilishi jihatidan sodda gap boʻlib, ulardagi asosiy
komponentlar bir xil.
Ingliz va nemis tillarida oʻzbe
k maqoliga shaklan emas, balki mazmunan muqobil
boʻla olishi mumkin boʻlgan maqol borligi koʻzga tashlanadi.
Masalan:
Every country has its own customs.
Jedes Land hat seine eigenen Gebrȁuche.
Agar bu maqolni soʻzma
-
soʻz tarjima qiladigan boʻlsak, quyidagicha maʼno kelib
chiqadi:
“Har bir davlatning oʻz odati bor”
.
Oʻzbek tilidagi muqobili esa: “Har gulning oʻz
isi bor, har elning oʻz tusi bor”. Bu maqollar maʼno jihatidan bir
-biriga mos kelishiga
qaramasdan, sintaktik tahlil jarayonida ingliz va nemis tillaridagi maqol sodda gap
shaklida, oʻzbek tilidagi muqobili esa, teng bogʻlangan qoʻshma gap ekanligini
kuzatishimiz mumkin.
Ingliz va nemis tillarida oʻzbek maqoliga shaklan yoki mazmunan toʻgʻ
ri keladigan
maqol boʻlishi mumkin.
Masalan:
The lion is not so fierce as he is painted. Löwe ist nicht so
wild, wie er gemalt wird.
Ushbu maqolning oʻzbek tilidagi tarjimasi quyidagicha: “
Sher rasmidagidek
qoʻrqinchli emas”
.
Uning oʻzbek tilidagi muqobil varianti esa: “Qoʻrqoqqa qoʻsh koʻrinar”
.
Yuqorida keltirgan maqollarni tahlil qiladigan boʻlsak, ularning semantik va sintaktik
jihatdan mutanosib ekanini sezishimiz mumkin.
Out of the rain into the eaves.
Vom Regen in die Traufe kommen.
Oʻtdan qochib yashinga tutilmoq,
Yomgʻirdan qochib doʻlga.
Ushbu maqol biz qiyoslayotgan tillarda turli strukturaviy koʻrinishida tahlil
qilinadi. Masalan, ingliz va oʻzbek tillaridagi variantlarida u maʼlum maʼnoga ega barqaror
birikma koʻrinishida ifodalansa, uning nemis tilidagi ekvivalentida u tugallangan maʼno
va shaklga ega sodda gap boʻlib qoʻllaniladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
549
Wealth is nothing without health.
Gesunder Mann, Reicher Mann.
Sogʻlik –
tuman boylik.
Sogʻlik inson hayotidagi eng muh
im omil mazmunidagi bu maqolda esa nemis
tilidagi ifodasi biz tahlil qilayotgan qolgan tillardan farqli ravishda maʼnoviy birikma
koʻrinishida, ingliz va oʻzbek tillarida ot kesimli sodda gap koʻrinishida oʻz ifodasini
topgan.
Tit for Tat.
Ein
finster Blick kommt finster zurück.
(Qanday qarash boʻlsa shunday javob qaytadi.)
Salomga yarasha alik.
Asosiy manba sifatida foydalanayotgan adabiyotlarda ayrim maqollarning
variantlari bir-
biriga aynan toʻgʻri kelmaydi. Shuning uchun ham,
maqollarning sintaktik
jihatlarini chuqur oʻrganish va ularni sintaktik tahlil qilish orqali ingliz, nemis va oʻzbek
tillaridagi ekvivalentlarni toʻgʻri tanlay olamiz.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Abdukhalilova, D. Semantic features of double words in German and Uzbek
languages. International scientific-practical conference on modern problems and
prospects of learning foreign languages in the education system, Bukhara. 2020, March.
2.
Ashurova D.U. Text Linguistics.
–
Tashkent, 2011.
–
322 с.
3.
Ашурова Д. У., Галиева М. Р. Cognitive Linguistics. Когнитив лингвистика.
Ўқув қўлланма. –
Тошкент, 2018. –
159 с
.
4.
Hasanova S. Linguo-cultural aspect of Interrelation of Language and culture.
International journal of English linguistics. Vol.4 No6:2014. ISSN 1923-869 X E
–
ISSN
1923-8703. Published by CanadianCentre of Science and Education
5.
Ikramova S.A. Olamning lisoniy manzarasida
makoniy kategoriya va milliy o‘ziga
xoslik Filol.f. b.falsafa doktori ( PhD) dis. 2018.
–
S.103.
6.
Imyaminova Sh. S. “Nemis tili frazeologiyasi”
Toshkent 1999
7.
Abdullayeva N. E.
А.”Ingliz va o‘zbek xalq maqollaridagi graduonimik
munosabatlarning lingvopragmatik xususiyatlari”
-2019
8.
Axmeova U. K. “Ingliz va o’zbek maqollarining lingvokulturologik
-semantik
xusuiyatlari”dis.
Urganch 2014
9.
Baxronova D.K. Antropozoomorfizmlarning lingvokulturologik xususiyatlari.
Monografiya.
–
Toshkent, 2018.
–
155 b.
10.
Ergasheva. G. I. Ingliz va o’zbek tillari frazeologizm va paremiyalarida gender
aspektining qiyosiy-tipologik tadqiqi. Diss. 2007
11.
Turdaliyeva
D. P. O’zbek xalq maqollarining lingvoepik xususiyatlari. Diss. 2009.
12.
Narmuratov Z. R.
Ingliz va o’zbek tillarida “ta’lim” va “ilm” konseptlariga oid
paremalarning lingvomadaniy tadqiqi. Diss. 2013.
13.
Madalov N. E Tabiat hodisalari bilan bog’liq maqollarda s
inonimik va
antonimik munosabatlarning ifodalanishi(ingliz va o’zbek tillari misolida). Diss. 2013.
