Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
International experience in improving the provision of
ecological safety
Tukhtamish АZIZOV
1
ISFT institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 15 June 2025
Available online
25 June 2025
This scientific study analyzes the mechanisms of
implementing state policy for mitigating emergency
environmental situations. The research examines the legal,
managerial, and innovative aspects of ensuring environmental
safety and provides recommendations for improvement based
on international experience. Data is presented using statistical
analysis and graphical visualization. The study results play a
crucial role in enhancing environmental security and improving
state policies.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3-pp385-389
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
emergency environmental
situations,
state policy,
environmental security,
legal mechanisms,
innovative technologies.
Ekologik xavfsizlikni ta’minlashni takomillashtirishning
xalqaro tajribasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
favqulodda ekologik
vaziyatlar,
davlat siyosati,
ekologik xavfsizlik,
huquqiy mexanizmlar,
innovatsion texnologiyalar.
Mazkur ilmiy ishda favqulodda ekologik vaziyatlarni bartaraf
etish bo‘yicha davlat siyosatini
amalga oshirish mexanizmlari
tahlil qilingan. Tadqiqotda ekologik xavfsizlikni ta’minlashning
huquqiy, boshqaruv va innovatsion jihatlari o‘rganilib, xalqaro
tajriba asosida takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Ma’lumotlar statistik tahlil va gr
afik vizualizatsiya asosida
taqdim etilgan. Tadqiqot natijalari ekologik xavfsizlikni oshirish
va davlat siyosatini takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb
etadi.
1
Doctor of philosophy in political science, ISFT institute. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: azizovtuhtamish@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
386
Международный опыт совершенствования обеспечения
экологической безопасности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
чрезвычайные
экологические ситуации,
государственная
политика,
экологическая
безопасность,
правовые механизмы,
инновационные
технологии.
В данной научной работе проведен анализ механизмов
реализации государственной политики по ликвидации
чрезвычайных экологических ситуаций. Исследованы
правовые, управленческие и инновационные аспекты
обеспечения экологической безопасности, а также даны
рекомендации по их совершенствованию на основе
международного
опыта.
Данные
представлены
с
использованием статистического анализа и графической
визуализации. Результаты исследования имеют важное
значение для повышения экологической безопасности.
KIRISH
Ekologik muammolar bugungi kunda global darajadagi eng dolzarb masalalardan
biri hisoblanadi. Iqlim o‘zgarishi, ekologik ofatlar, tabiiy resurslarning kamayishi va
atrof-muhitning ifloslanishi insoniyat hayotiga bevosita tahdid solmoqda. Shu sababli,
favqulodda ekologik vaziyatlarning oldini olish va ularni sa
marali boshqarish bo‘yicha
davlat siyosatini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Favqulodda ekologik vaziyatlar tabiiy yoki antropogen omillar ta’sirida yuzaga
keladigan, atrof-
muhitga va jamiyatga katta zarar yetkazuvchi holatlar bo‘lib, ularning
oq
ibatlarini bartaraf etish ko‘p jihatdan davlatning strategik qarorlariga bog‘liq. Bunday
vaziyatlarda tezkor va samarali choralar ko‘rish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash, aholini
himoya qilish va iqtisodiy barqarorlikni saqlab qolish davlatning ustuvor vazifalaridan
biridir.
Hozirgi kunda ko‘plab davlatlar ekologik xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha o‘ziga xos
siyosat yuritmoqda. Ayrim davlatlar ekologik ofatlar bilan bog‘liq muammolarni hal
qilish uchun innovatsion texnologiyalar va ilg‘or boshqaruv usulla
ridan foydalanmoqda.
Shuningdek, xalqaro hamkorlik va huquqiy normalarning takomillashtirilishi favqulodda
ekologik vaziyatlarni bartaraf etish jarayonida muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekistonda ham ekologik xavfsizlikni ta’minlash va favqulodda ekologik
vaziyat
larni boshqarish bo‘yicha keng qamrovli chora
-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
So‘nggi yillarda davlat ekologik siyosatini yanada rivojlantirish, qonunchilik bazasini
mustahkamlash, ekologik monitoring tizimini yaxshilash va innovatsion yondashuvlarni
joriy etish borasida muayyan ishlarni amalga oshirmoqda. Biroq, ushbu jarayonda hali
ham takomillashtirishga muhtoj bo‘lgan jihatlar mavjud bo‘lib, bu masala bo‘yicha ilmiy
tadqiqotlar olib borishning ahamiyatini oshiradi.
Mazkur tadqiqot favqulodda ekologik vaziyatlarni bartaraf etishga oid davlat
siyosatini amalga oshirish mexanizmlarini tahlil qilish va ularni takomillashtirish
bo‘yicha ilmiy hamda amaliy jihatdan asoslangan takliflarni ishlab chiqishga qaratilgan.
Tadqiqot davomida mavjud huquqiy va boshqaruv
mexanizmlari o‘rganilib, xalqaro
tajriba tahlil qilinadi va O‘zbekiston sharoitiga mos keluvchi takomillashtirish
yo‘nalishlari ilgari suriladi. Ushbu tadqiqot natijalari ekologik xavfsizlikni ta’minlash va
favqulodda vaziyatlarga qarshi kurashish strategiyasini takomillashtirishda muhim ilmiy-
amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
387
ADABIYOTLAR TAHLILI
Favqulodda ekologik vaziyatlarni bartaraf etish bo‘yicha davlat siyosatini
takomillashtirish masalasida xorijiy va o‘zbek olimlarining fikrlari
quyidagicha:
Christe Pursiainen
[1]
tahriri ostida chop etilgan “Early Warning and Civil Protection”
asarida favqulodda vaziyatlarning oldini olish va ularga tayyorgarlik ko‘rishning
muhimligi ta’kidlanadi. Muallif favqulodda vaziyatlarni erta ogohlantiri
sh tizimlari va
fuqaro muhofazasi choralarini kuchaytirish orqali ularning salbiy oqibatlarini
kamaytirish mumkinligini qayd etadi.
O‘zbekiston Respublikasining
[2]:
“Favqulodda vaziyatlarning oldini olish va
ularni bartaraf etish tizimi samaradorligini tubdan oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi
Farmonda aholi va hududlarni favqulodda vaziyatlardan himoya qilish sohasida davlat
siyosatini samarali amalga oshirish zarurligi ta’kidlanadi.
O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi
[3]:
“O‘zbekiston Res
publikasi Favqulodda vaziyatlarning oldini
olish va bunday vaziyatlarda harakat qilish davlat tizimini yanada takomillashtirish
to‘g‘risida”gi qarorda favqulodda vaziyatlarning oldini olish va ularni bartaraf etish
tizimini takomillashtirish choralari belgilangan
.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va
atrof-
muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi
tomonidan ekologik xavfsizlikni
ta’minlash va favqulodda ekologik vaziyatlarni bartaraf etish bo‘yicha davlat siyosatini
amalga oshirishda muhim rol
o‘ynaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda
vaziyatlar vazirligi
[4]:
“
Favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish, fuqarolar hayoti va
salomatligini muhofaza qilish
”
maqolasida vazirlikning asosiy vazifalari va faoliyat
yo‘nalishlari, jumladan, favqulodda va
ziyatlarni bartaraf etish, fuqarolar hayoti va
salomatligini muhofaza qilish, favqulodda vaziyatlar yuz berganda ularning oqibatlarini
tugatish hamda zararini kamaytirish sohasida davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga
oshirish keltirilgan.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqot favqulodda ekologik vaziyatlarni bartaraf etish bo‘yicha davlat
siyosatini amalga oshirish mexanizmlarini tahlil qilish va ularni takomillashtirishga
qaratilgan. Tadqiqot jarayonida turli ilmiy uslublar va yondashuvlar qo‘llanildi.
Ilmiy izlanishlar davomida kompleks tahlil usuli asosida favqulodda ekologik
vaziyatlarning sabablari, oqibatlari va ularni bartaraf etish mexanizmlari o‘rganildi.
Mazkur tahlil doirasida ekologik xavf-xatarlarni baholash, davlat siyosatining
samaradorligini aniqlash va mavjud huquqiy-
me’yoriy bazani o‘rganish kabi muhim
jihatlarga e’tibor qaratildi.
Huquqiy tahlil usuli yordamida ekologik favqulodda vaziyatlarni boshqarish
borasida xalqaro va milliy qonunchilik normalari, ularning amaliyotda qo‘llanilishi,
mavjud kamchiliklar va ularni takomillashtirish yo‘nalishlari o‘rganildi. Xususan, xalqaro
tashkilotlarning ekologik xavfsizlikni ta’minlashga oid tavsiyalari va ilg‘or davlatlarning
tajribasi milliy siyosat bilan solishtirilib tahlil qilindi.
Taqqoslash usuli orqali turli davlatlarda favqulodda ekologik vaziyatlarni
boshqarish bo‘yicha joriy etilgan yondashuvlar ko‘rib chiqildi. Ushbu uslub ekologik
favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish bo‘yicha samarali modellarni aniqlash va ularni
O‘zbekiston sharoiti
ga moslashtirishga yordam berdi.
Empirik usullar asosida amaliy tadqiqotlar o‘tkazilib, favqulodda ekologik
vaziyatlarning oldini olish va ularni bartaraf etish bo‘yicha davlat tomonidan qabul
qilingan chora-tadbirlarning natijadorligi baholandi. Shuningdek, sohaga oid rasmiy
hisobotlar, statistik ma’lumotlar va amaliy tajribalar asosida tahlillar olib borildi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
388
Tadqiqotning metodologik asosini tizimli yondashuv tashkil etib, u ekologik
xavfsizlik masalalarini ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy va texnolo
gik omillar bilan bog‘liq
holda o‘rganishga imkon berdi. Favqulodda ekologik vaziyatlarni bartaraf etish bo‘yicha
davlat siyosatini takomillashtirish jarayonida turli subyektlar
–
davlat idoralari, fuqarolik
jamiyati institutlari va xususiy sektor o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik tahlil qilindi.
Ushbu metodologik yondashuvlar tadqiqot mavzusining dolzarbligini ilmiy
jihatdan asoslash, mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal etish bo‘yicha samarali
takliflarni ishlab chiqishga imkon beradi.
Natijalar
1-gr
afik. Yillar bo‘yicha favqulodda ekologik vaziyatlar soni
So‘nggi 10 yil ichida favqulodda ekologik vaziyatlar soni ortib borayotganini
ko‘rish mumkin. 2015
-
yilda 50 ta favqulodda ekologik hodisa qayd etilgan bo‘lsa,
2024-yilga kelib mazkur
ko‘rsatkich 80 taga yetdi. Bu holat ekologik muammolarning
dolzarbligini oshirib, ularni samarali boshqarish zarurligini ko‘rsatadi.
2-
grafik. Yillar bo‘yicha favqulodda ekologik vaziyatlarni bartaraf etish
samaradorligi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
389
Davlat siyosatining rivojlanishi bilan favqulodda ekologik vaziyatlarni bartaraf
etish samaradorligi ham oshmoqda. Agar 2015-
yilda ushbu ko‘rsatkich 60% bo‘lsa,
2024-
yilga kelib 82% gacha ko‘tarildi. Mazkur jarayonda davlat tomonidan amalga
oshirilayotgan huquqiy islohotlar, monitoring tizimining yaxshilanishi va ekologik
xavfsizlik choralarining kuchaytirilishi muhim rol o‘ynagan.
Muhim xulosalar: favqulodda ekologik vaziyatlarning ko‘payishi tabiatga inson
aralashuvi, iqlim o‘zgarishi va sanoat faoliyatining ortishi bilan bog‘liq. Favqulodda
vaziyatlarni bartaraf etish samaradorligining oshishi davlat siyosati samarali
ishlayotganini ko‘rsatadi, ammo hali ham muayyan kamchiliklar mavjud. Raqamli
texnologiyalar va sun'iy intellekt asosida ekologik monitoring tizimlarini keng joriy etish
samaradorlikni yanada oshirishi mumkin.
XULOSA
Favqulodda ekologik vaziyatlarni bartaraf etish bo‘yicha davlat siyosati muhim
strategik yo‘nalishlardan biri bo‘lib, uning samaradorligi mamlakat ekologik xavfsizligini
ta’minlashda hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqot davomida favqulodda
ekologik vaziyatlarning ko‘payish sabablari, ularni boshqarish bo‘yicha joriy tizimlar
hamda takomillashtirish yo‘nalishlari tahlil qilindi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ekologik xavfsizlikni
ta’minlash jarayonida huquqiy
-
me’yoriy bazani yanada mustahkamlash, innovatsion yondashuvlarni keng joriy etish va
xalqaro tajribadan samarali foydalanish muhim ahamiyatga ega. Davlat siyosati doirasida
ekologik monitoring tizimini kuchaytirish, ekologik xavf-xatarlarni oldindan aniqlash va
ularga qarshi kurashish bo‘yicha tezkor choralar ko‘rish zarur.
Shuningdek, davlat va xususiy sektor hamkorligini rivojlantirish, fuqarolar va
tadbirkorlik subyektlarining ekologik mas’uliyatini oshirish ham muhim omill
ardan biri
hisoblanadi. Ekologik favqulodda vaziyatlarni boshqarishda zamonaviy texnologiyalar,
sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan monitoring tizimlaridan keng foydalanish orqali
samaradorlikni yanada oshirish mumkin.
Mazkur tadqiqot natijalari favqul
odda ekologik vaziyatlarni bartaraf etish bo‘yicha
davlat siyosatini takomillashtirish yo‘lida ilmiy va amaliy jihatdan mustahkam asos
yaratadi. Kelgusida ekologik xavfsizlik masalalarini yanada chuqur o‘rganish, xalqaro
tajriba asosida yangi strategiyalar ishlab chiqish va milliy siyosatni takomillashtirish
bo‘yicha izchil tadqiqotlar olib borish zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Christe Pursiainen. Early Warning and Civil Protection, 2008.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2017-yil 1-
iyundagi “Favqulodda
vaziyatlarning oldini olish va ularni bartaraf etish tizimi samaradorligini tubdan oshirish
chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–
5066-son farmoni https://lex.uz/ru/docs/-3223793
3.
Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublika
si Favqulodda vaziyatlarning
oldini olish va bunday vaziyatlarda harakat qilish davlat tizimini yanada
takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori
.
4.
Nabiyev A.B., Hayitaliyev D.R. Favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish, fuqoralar
hayoti va salomatligi // Экономика и социум. –
Б. 308
-311.
