Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of the philosophical principle of determinism in
studying religious studies
Makhbuba BARATOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 15 June 2025
Available online
25 June 2025
This article examines the principle of determinism as a
methodological foundation for the study of religious studies.
Various manifestations of religion are systematized based on
unity, reflecting integrity, interconnectedness, relative stability,
and the harmony between religious beliefs and secular
knowledge. The philosophical principle of determinism allows
for a comprehensive consideration of the criteria for classifying
religious teachings and doctrines in accordance with standard
and practical curricula for the study of religious studies in
higher education institutions.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3-pp396-407
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
principle,
methodology,
determinism,
cause-and-effect relationship,
tolerance,
religion,
religious worldview, freedom of
conscience, belief,
sacred scriptures,
sacred narratives.
Dinshunoslikni
o‘rganishda
determinizm
falsafiy
tamoyilining o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tamoyil,
metodologiya,
determinizm,
sabab-
oqibat bog‘liqligi,
bag‘rikenglik,
din,
diniy dunyoqarash,
vijdon erkinligi,
e’tiqod,
muqaddas yozuvlar,
muqaddas rivoyatlar.
Ushbu maqolada determinizm tamoyili dinshunoslikni
o‘rganishning metodologik asosi sifatida ko‘rib chiqiladi
.
Dinning turli00
ko‘rinishlari yaxlitlik, o‘zaro bog‘liqlik, nisbiy
barqarorlik va dunyoviy bilimlar bilan diniy e’tiqodning
uyg‘unligini ifodalovchi birlik asosida tizimlashtiriladi.
Determinizmning falsafiy tamoyili oliy ta’lim muassasalarida
dinshunoslik
ni o‘rganish bo‘yicha namunaviy va amaliy o‘quv
dasturlariga binoan diniy ta’limotlar va doktrinalarni tasniflash
mezonlarini keng qamrovda ko‘rib chiqishga imkon beradi
.
1
Candidate of Philosophical Sciences, Associate Professor, Uzbekistan State World Languages University.
E-mail: makhbubabaratova66@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
397
Роль философского принципа детерминизма в
изучении религиоведения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
принцип,
методология,
детерминизм,
причинно
-
следственная
связь,
толерантность,
религия,
религиозное
мировоззрение,
свобода совести,
вероисповедание,
священные писания,
священные предания
.
В данной статье принцип детерминизма рассматривается
как методологическая основа изучения религиоведения.
Различные проявления религии систематизируются на
основе
единства,
отражающего
целостность,
взаимосвязанность,
относительную
устойчивость
и
гармонию религиозных убеждений со светскими знаниями.
Философский принцип детерминизма позволяет всесторонне
рассмотреть критерии классификации религиозных учений и
доктрин в соответствии с типовыми и практическими
учебными программами по изучению религиоведения в
высших учебных заведениях
.
KIRISH
Barcha hodisa va jarayonlarning obyektiv olamdagi sababiy bog
‘
liqligi haqidagi
falsafiy ta
’
limotni aks ettirgan holda, determinizm fanni umuman rivojlantirish
metodologiyasi sifatida namoyon bo
‘
ladi. Dinshunoslik sohasi, jumladan, din
fenomenologiyasi, din psixologiyasi, din sotsiologiyasi va diniy geremenevtikaga
nisbatan, determinizm zamonaviy diniy dunyoqarash mohiyatini tushunishdagi markaziy
tushunchani asoslab beradi.
Dinshunoslikni o
‘
rganishda eng dolzarb muammolardan biri bo
‘
lgan
“
zamonaviy
diniy dunyoqarash mohiyati
”
ni falsafiy tahlil qilish insonning fuqarolik va hayotiy
pozitsiyasining g
‘
oyaviy asoslarini belgilaydi hamda uning ongida dunyoviy bilimlar bilan
diniy e
’
tiqodning uyg
‘
unligini aks ettiradi.
Ular o
‘
rtasidagi sababiy bog
‘
liqlikni falsafiy determinizm tamoyili doirasida ochib
berish
, “
din
”, “
e
’
tiqod
”, “
taqvo
”, “
bag
‘
rikenglik
”
kabi tushunchalarning mazmunini
zamonaviy globallashuv, axborotlashuv va postindustrial jamiyat sharoitlarida
ma
’
naviyat rivojlanishining qonuniyatlari orqali yoritish imkonini beradi. Aynan ana shu
o
‘
zaro bog
‘
liqlik, ya
’
ni etno-konfessional xilma-xillik bilan dunyoviy-demokratik
fuqarolik jamiyatining uyg
‘
unligi ushbu maqola mavzusining dolzarbligini to
‘
liq namoyon
qiladi.
Uning (deterministik yondashuvning) ahamiyati eng avvalo insonni shaxs sifatida
shakllantirishda, ta
’
lim va tarbiya jarayonlarida yaqqol namoyon bo
‘
ladi. Innovatsion
taraqqiyot esa fan, texnik salohiyat va iqtisodiy rivojlanish bilan chambarchas bog‘liq.
X
o‘sh, bunday innovatsion tuzilmalar tizimida din va diniy dunyoqarashning o‘rni
qanday?
Bu savolga javob BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 2018-yil 12-dekabrda qabul
qilingan “Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik” rezolyutsiyasida diniy an’analar bilan ilmiy
duny
oviy bilim izlanishlari o‘rtasidagi uyg‘unlik masalalarida o‘z aksini topadi. [“Ma’rifat
va diniy bag‘rikenglik” rezolyutsiyasi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
398
Din ijtimoiy hodisa sifatida vijdon erk
inligi va diniy e’tiqod kafolati bo‘lgan
dunyoviy davlat tamoyiliga asoslanadi. Bu esa davlatning dunyoviy ta’lim tizimi doirasida
dinshunoslik kompetensiyasiga ega bo‘lishini talab qiladi.
Maqolada ko‘rib chiqilayotgan masalalarning amaliy ahamiyati Dinsh
unoslik fanini
O‘zbek davlat jahon tillari universiteti talabalari uchun o‘qitish jarayonida namoyon
bo‘ladi. Ular uchun dinshunoslikka oid bilimlar o‘z ixtisosligi va kelajakdagi kasbiy
faoliyatlarida muhim ahamiyat kasb etadi. Jumladan, quyidagi muammolar kontekstida:
“til va tafakkur”, “til va madaniy
-
diniy an’analar”, “ibodat tili” kabi yo‘nalishlar.
Masalan, arab tili jahon dini bo‘lgan islomda ibodat tili hisoblanadi. Shuningdek,
matnshunoslik va germenevtika, ya’ni muqaddas matnlarni sharhlash nazari
yasi
–
Ta
ў
rot
(Tora), Zabur (Zabur), Injil (Bibliya) va Qur’oni Karim kabi ilohiy kitoblarni tahlil qilish
orqali ibratli manbalar sifatida avramiy dinlar doktrinasining g‘oyaviy asoslarini
o‘rganish uchun xizmat qiladi.
Ushbu omillar oliy ta’lim
tizimida dinshunoslik kompetensiyasining mezoni
sifatida dunyoqarash va konfessional neytrallik tamoyilini asoslab beradi. Bu,
shuningdek, insonparvarlik va ezgulik g‘oyalarini targ‘ib qiluvchi BMTning “Ma’rifat va
diniy bag‘rikenglik” rezolyutsiyasi mazmuni bilan hamohang bo‘lib, ushbu xalqaro
normativ-
huquqiy hujjat O‘zbekistonda shakllangan diniy bag‘rikenglik va
konfessiyalararo tinchlik hamkorligining namunaviy modelini jahon hamjamiyati
tomonidan munosib e’tirof etilganligini tasdiqlaydi.
MATERIALLAR VA METODLAR
Umumfalsafiy determinizm tamoyilining dinshunoslikdagi xususiyatlarini
o‘rganish inson faoliyatining motivatsion omillarini aniqlashga yordam beradi. Mazkur
omillar tarixiy va zamonaviy hayot tarzida, inson va jamiyatning olamni qabul qilishi va
tushunishida
diniy e’tiqodlar, an’analar va qarashlarning turli shakllarda namoyon
bo‘lishi bilan bog‘liqdir.
“Dunyoviy ta’lim” va “diniy e’tiqod”
tushunchalarining juft va ziddiyatli xarakteri
ijtimoiy hodisa hamda jarayonlarning falsafiy determinatsiyasi sifatida bir-birini inkor
etmaydi, aksincha, ularning har ikkalasi o‘zaro mavjudlikni ta’minlaydi, bir
-birini
to‘ldirib, o‘zlarining ijtimoiy va qadriyatga oid xususiyatlarini ochib beradi —
ham
tarixda, ham zamonaviy polikonfessional dunyo sharoitida.
Dinshunoslikdagi determinizm murakkab integratsiyalashgan jarayon sifatida
namoyon bo‘ladi: bir tomondan, davlat, uning tuzilmalari, g‘oyalari va siyosati ijtimoiy
-
iqtisodiy omillar bilan belgilanadi, boshqa tomondan esa
—
aynan mana shu faol omillar
ko‘p
incha
ma’naviy, shuningdek, axloqiy
-
gumanistik diniy e’tiqodlar
ning yetakchi
determinantiga aylanadi yoki, aksincha, fanatik-destruktiv va ekstremistik chiqishlarning
manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu o‘zaro determinizm dialektikasini aniqlash, har bir to
monning amal qilish
chegaralarini belgilash
—
zamonaviy falsafaning muhim vazifalaridan biridir. Bu esa
dinshunoslik sohasida determinizm tamoyilining harakat shakllarini chuqur o‘rganishni
talab qiladi.
Dinshunoslikdagi determinatsiyaning ayrim jihatlari
bo‘yicha falsafiy
-metodologik,
huquqiy, psixologik, tilshunoslik va boshqa yo‘nalishlarda tegishli tadqiqotlar mavjud.
E’tiqod va aqlning o‘zaro munosabati, diniy ongning kognitiv hodisa sifatidagi
mohiyati, ilmiy metodologiya, neotomizm va ilmiy bilish mu
ammolari bo‘yicha quyidagi
olimlarning ishlarida ilmiy tadqiqotlar olib borilgan: Garadja V.I., Aliyeva B.A.,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
399
Abdusamedov, Shermuxamedova N.A., A.I., Radugin A.A., Zots V.A., Shaxnovich M.M.,
Yablokova I.N., Achildiyev A.A., Burunkov Yu.F. va boshqa tadqiqotchilar.
Dinshunoslikdagi determinatsiya muammosi quyidagi o‘zaro bog‘liq falsafiy
tushunchalar zanjirining mantiqiy izchillikda qo‘yilishi orqali —
bilim
–
ong
–
idrok
–
haqiqat va e’tiqod —
falsafiy muammolar doirasida o‘rganilmoqda va bu uni falsafa
fa
nining markaziy e’tiborida ekanligini ko‘rsatadi. Biroq ushbu maqolada muallif
tomonidan taklif etilgan mavzuning talqini hanuzgacha maxsus tadqiqot obyekti sifatida
alohida o‘rganilmagan.
Bugungi kunda inson faoliyatining ijtimoiy mavjudlik sharoitida shakllanadigan
ayrim sohalarini qo‘shimcha o‘rganish zarurati keskin ortib bormoqda. Bular qatoriga
kiberfazoning mavjudligi, globallashuvdagi polikonfessional dunyo, kapital va mehnat
resurslari migratsiyasi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Dinshunoslik falsafiy fan
sifatida o‘z metodologik mazmunida
diniy falsafa, diniy
psixologiya, diniy sotsiologiya va geremenevtika
yo‘nalishlaridagi masalalarni
o‘rganishda
determinizmning asosiy tamoyiliga tayanadi.
Inson va jamiyat hayotida dinning barcha ko‘rinishlarining
sabab-oqibatli
bog‘liqligi
—
tarixda ham, globallashuv va kiberfazoning mavjudligi sharoitida ham
—
diniy dunyoqarashning zamonaviy mohiyatini ochib berishga xizmat qiladi. Bu esa diniy
e’tiqod
va insonning bilish faoliyati
o‘rtasidagi uyg‘unlik nuqtai nazaridan
yondashishga
imkon beradi.
Dinshunoslik fanining vazifasi
—
dinlarning kelib chiqishi, shakllanishi va
rivojlanish sabablarini turli madaniy hamda ijtimoiy-
siyosiy jarayonlar bilan o‘zaro ta’sir
kontekstida tahlil qilishdan iboratdir.
Qadim
zamonlarda dinshunoslik g’oyalari falsafa va tarixning ilk chorrahasida
vujudga kelib, boshqa ijtimoiy fanlar bilan birgalikda shakllanib va rivojlanib borgan
dinshunoslik bugungi kunda
—
turli gumanitar fanlarning metodologik tamoyillari va
nazariy paradi
gmalariga tayangan holda diniy hodisani o‘rganadigan mustaqil, kompleks,
fanlararo falsafiy fan hisoblanadi [Shaxnovich M., 2018: Dinshunoslik, 13-bet].
Ma’lumki, oliy ta’lim muassasalarida dinshunoslikni o‘quv fan sifatida o‘rganish —
namunaviy va ishchi
o‘quv dasturlar asosida muammolarni tematik o‘rganishga
yo‘naltirilgan —
ko‘pincha chiziqli tasniflashga asoslanadi. Bu yerda asosiy omil sifatida
tarixiy ketma-
ketlik, ya’ni ibtidoiy e’tiqodlarning milliy
-davlat diniy tizimlari va jahon
dinlari, hamda yan
gi diniy harakatlar shakllariga o‘tishdagi faktologik materiallar
qaraladi.
Biroq falsafiy determinizm tamoyili diniy ta’limotlar va doktrinalarni
klassifikatsiya qilishda ancha keng ko‘lamli mezonlar majmuasini ko‘rib chiqishni taqozo
etadi. Ushbu mezonla
r ma’lum bir diniy e’tiqodga mansub kishilarning hayot tarzi, urf
-
odatlari, olamni idrok etishi va tushunishidagi yaxlitlik, o‘zaro bog‘liqlik, barqarorlik va
birlikni aks ettiradi
—
masalan, yahudiylik, nasroniylik va islom dinlarida.
Dinshunoslik fanini
o‘rganayotgan talaba quyidagilar haqida tasavvurga ega
bo‘lishi lozim:
•
diniy ta’limotlarning asoslari,
•
muqaddas yozuvlar va rivoyatlarning kelib chiqishi,
•
diniy ta’limotlarning tarqalishi jarayonida vujudga kelgan yo‘nalishlar,
e’tiqodlar va
qarashlarning rivojlanish bosqichlari,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
400
•
zamonaviy axborotlashgan jamiyatda ularning birga yashash xususiyatlari,
•
sekta va oqimlar haqida,
•
turli dinlarga e’tiqod qiluvchilarning soni bo‘yicha konfessional kuchlar
nisbatining o‘ziga xos xaritasi haqida.
Yuqor
ida sanab o‘tilgan dinshunoslik kompetensiyasining barcha tarkibiy qismlari
falsafiy determinizm tamoyilining metodologik funksiyasi yordamida aniq tizimga
shakllanadi. Bu yerda sabab-
oqibat bog‘liqligi ushbu tamoyilning asosiy mazmuniy
yadrosi hisoblanadi.
Falsafa bo‘yicha o‘quv adabiyotlarida determinizm tushunchasiga quyidagicha
ta’rif berilgan:
“Determinizm shuni ta’kidlaydiki, dunyodagi barcha hodisalar o‘zaro bog‘liq va shu
sababli belgilab qo‘yilgan hisoblanadi” (lotincha
determinare
–
belgilamoq).
T
izimli bog‘liqlik hodisani aynan ma’lum bir vaqtda mavjud bo‘lgan narsaga aylantiradi.
Hukmron tartib tufayli hech narsa o‘z holatidan boshqacha bo‘la olmaydi. Asosiy
bog‘lanish shakli —
kausal bog‘liqlik, (lotincha
causa
–
sabab), ya’ni sabab
-oqibatli
munosabatdir. [
Vasilev S., Dyomin I., 2014: 27-bet
].
Sababiyat, sababiy bog‘liqlik, kauzal bog‘lanish (lotincha
causa
–
sabab)
—
mavjudlikdagi hodisa va jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligi va o‘zaro shartlanganligining
eng muhim shakllaridan biridir. Bu
—
bitta
hodisa (yoki jarayon), ya’ni sabab, ma’lum
sharoitda boshqa bir hodisani (yoki jarayonni)
—
natijani (yoki oqibatni) muqarrar
ravishda yuzaga keltiradigan genetik bog‘liqlikni ifodalaydi.
Bunda muhim jihatlardan biri shuki, ijtimoiy determinizm hech qanday tarzda
inson irodasining erkinligini inkor etmaydi; aksincha, u inson faoliyatining maqsad va
motivlarini ongli tanlashini nazarda tutadi. Biroq ijtimoiy determinizm subyektivizm va
volyuntarizm bilan mos kelmaydi. Chunki bu yondashuvlar ko‘pincha avanty
urizmga,
siyosiy hayotda esa despotizm yoki anarxizmga olib boradi.
Tarix qonunlariga zid har qanday harakat jazosiz qolmaydi
—
tarix bunga har
doim o‘zining qattiq javobini beradi. (
Spirkin A., 2006: 509-bet
)
Shuningdek, “oldindan ko‘ra bilish” va “bashorat qilish” kabi falsafiy
tushunchalarning dinshunoslikdagi o‘rganilayotgan kontekstida shuni ko‘rsatadiki, inson
o‘z faoliyatining natijasini oldindan ko‘ra oladi, kelajakni oldindan tasavvur qiladi.
Insonlar ma’lum darajada kelajakni ilgari surmasdan yash
ay olmaydi
—
bu ilmiy
bashorat bo‘ladimi yoki diniy esxatologik konsepsiyami, baribir kelajak tasavvuri hozirgi
zamonga mazmun baxsh etadi va uni o‘tgan davr bilan uzviy bog‘laydi. Bu esa inson
faoliyatining ruhiy-axloqiy qadriyatlari hamda zamonaviy texnogen jamiyat talablari
bilan chambarchas bog‘liqdir.
Masalan:
•
islomda
—
taqdir
va
qiyomat
,
•
hinduizmdа —
sansara
va
karma
kabi tushunchalar orqali kelajak hozirgi
hayotga ma’no bag‘ishlaydi.
Determinizm tamoyili dinshunoslik bilimining tarkibiy
elementlari o‘rtasidagi
o‘zaro bog‘liqlikning yaxlit tizimida markaziy tushuncha sifatida diniy dunyoqarashni
ko‘rsatadi. Aynan shu dunyoqarash muqaddas yozuvlar va rivoyatlarning manbalarida
shakllanadi.
Masalan, ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, Avest
oning ilk yozuvlari hatto zardushtiy
ruhoniylarni ham qoniqtirmagan. Chunki ular o‘sha davrdagi mavjud alifbo harflari orqali
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
401
ilohiy vahiylarning mazmunini aniq ifodalab bo‘lmaydi, deb hisoblashgan. Shu sababli
yangi harflarni izlash jarayoni boshlangan.
Bu masala milodiy VI asrda, Sosoniylar sulolasi davrida o
‘
z yechimini topgan.
Maxsus “avestiy” alifbosi yaratilgan bo‘lib, u o‘zining nihoyatda aniqligi bilan ajralib
turardi. Ushbu yozuv tizimi pahlaviy yozuviga asoslangan bo‘lsa
-da, u avvalgidek 20 ta
emas, 46 ta harfdan iborat edi. Bu alifbo har bir unli va undosh tovushni aniq ifodalash
imkonini bergan va o‘zining aniqligi jihatidan zamonaviy xalqaro transkripsiyaga teng
edi. [
G‘ayibov N., 2009: 23
-bet
].
Muqaddas yozuvlar matnlari diniy dunyoqarash manbai sifatida insonning
fuqarolik va hayotiy pozitsiyasining g‘oyaviy asoslarini belgilaydi hamda uning ongida
dunyoviy bilimlar bilan diniy e’tiqodning uyg‘unligidagi birlikni aks ettiradi.
Ular o‘rtasidagi o‘zaro shartlanganlikni falsafiy determinizm tamoyili
asosida
aniqlash orqali “din”, “e’tiqod”, “taqvo”, “bag‘rikenglik” kabi tushunchalarning mazmunini
ochish mumkin. Bu tushunchalar globallashuv, axborotlashuv va postindustrial jamiyat
sharoitida ma’naviyat rivojlanishining qonuniyatlari bilan bog‘liq hold
a ochib beriladi.
Chunki bu zamonaviy sharoitlarda bilim va intellektual salohiyat asosiy ishlab chiqarish
resurslariga aylangan.
Aynan shu o‘zaro bog‘liqlik, ya’ni etno
-konfessional xilma-xillik bilan dunyoviy va
demokratik fuqarolik jamiyatining uyg‘unli
gi, dinning ijtimoiy hodisa sifatidagi namoyon
bo‘lish shakllari determinizmining dolzarbligi va ahamiyat darajasini to‘liq ko‘rsatib
beradi.
E’tiqod asosida insonda o‘z tasavvurlarining haqiqatga mosligiga ishonch paydo
bo‘ladi. Shundan kelib chiqib, bilimga quyidagi ta’rifni asosli tarzda berish mumkin:
bilim
—
bu insonning o‘z tasavvurlari haqiqatga mos kelishiga bo‘lgan ishonchidir.
“...Borliq va tabiat, o‘z asosini Tangridan olgan holda, insonga doimiy hamroh
bo‘luvchi makondir. Shu jihatdan insonning Ollohga bo‘lgan muhabbati cheksiz ahamiyat
va qiymatga ega. Demak, inson o‘z bilimini tabiatdan —
ilmiy izlanish manbai sifatida
—
oladi va natijada haqiqat oqimidan kelib chiquvchi bilimlar orqali ma’naviy shifo
topadi...” [
Shermuxamedova N., 2012: 425-bet
].
Haqiqat ham faqatgina unga e’tiqod orqali tasdiq berilgan taqdirdagina o‘z
mazmuniga ega bo‘ladi. Masalan, islomda —
jahon dini va e’tiqodga asoslangan
dunyoqarash tizimi sifatida
—
inson hayotining mohiyatini tashkil etuvchi 6 ta asosiy
unsur (iymon) quyidagicha belgilangan:
1.
Allohga bo‘lgan iymon (Yagona Tangriga ishonch),
2.
Muqaddas Kitoblarga ishonch (
Turt Muqaddas Kitoblar
—
Tavrot, Zabur,
Injil, Qur’on),
3.
Payg‘ambarlarga ishonch (Nabiylar va Rasul sifatida yuborilgan elchilarga),
4.
Farishtalarga ishonch (
Maloikalar, Muqarrabun
),
5.
Qiyomat kuniga ishonch (
Qiyomat
),
6.
Taqdirga ishonch (
Qadar, taqdir
).
Bu elementlar islomda e’tiqodning asosi bo‘lib, haqiqat tushunchasining
shakllanishi va qabul qilinishida muhim rol o‘ynaydi.
Haqiqat ham faqatgina unga e’tiqod
orqali tasdiq berilgan taqdirdagina o‘z
mazmuniga ega bo‘ladi. Masalan, islomda —
jahon dini va e’tiqodga asoslangan
dunyoqarash tizimi sifatida
—
inson hayotining mohiyatini tashkil etuvchi 6 ta asosiy
unsur (iymon) quyidagicha belgilangan:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
402
1.
Allohga bo‘lg
an iymon (Yagona Tangriga ishonch),
2.
Muqaddas Kitoblarga ishonch (
Turt Muqaddas Kitoblar
—
Tavrot, Zabur,
Injil, Qur’on),
3.
Payg‘ambarlarga ishonch (Nabiylar va Rasul sifatida yuborilgan elchilarga),
4.
Farishtalarga ishonch (
Maloikalar, Muqarrabun
),
5.
Qiyomat kuniga ishonch (
Qiyomat
),
6.
Taqdirga ishonch (
Qadar, taqdir
).
Bu elementlar islomda e’tiqodning asosi bo‘lib, haqiqat tushunchasining
shakllanishi va qabul qilinishida muhim rol o‘ynaydi.
Har bir mo‘min musulmon o‘zining e’tiqodiy pozitsiyasiga ko‘ra to‘rt asosiy omil
bilan o‘zini aniqlaydi:
1.
Islomdagi yo‘nalishlarga ko‘ra:
—
sunnilar,
—
shialar,
—
xorijiylar (jumladan, ibodiylar).
2.
Kalom falsafasi asosidagi aqidaviy yo‘nalishlarga ko‘ra:
—
mu’taziliylar,
—
ash’ariylar,
—
moturidiylar.
3.
Fikh (islom huq
uqi) maktablariga mansubligiga ko‘ra:
—
hanafiylar,
—
hanbaliylar,
—
shofi’iylar,
—
molikiylar.
4.
Tariqatga (sufiylik yo‘nalishiga) mansubligiga ko‘ra:
—
Yassaviya,
—
Naqshbandiya,
—
Kubraviya va boshqalar.
Bu to‘rt mezon mo‘min musulmonning e’tiqodiy, huquq
iy va ruhiy-
ma’naviy o‘zini
tanib olishini belgilab beradi.
Yoki, masalan, Quddusdagi Ma’bad Tog‘i (Bayt al
-Maqdis) ning muqaddaslik
jihatidan uchta avraomiy din
–
yahudiylik, nasroniylik va islom uchun muqaddas maskan
sifatidagi ramziy ma’nosini tushunis
h orqali, talabalar quyidagilarni anglab yetadilar:
Bibliyadagi Ibrohim va Qur’ondagi Ibrohim (yahudiy, xristian va islomiy an’analar
asosida)
—
aslida bir xil shaxsdir.
Bu esa, o‘z navbatida, yahudiylik, nasroniylik va islomni tarixiy
-faktologik jihatdan
birlashtiruvchi muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Bunday asos to‘rtta muqaddas kitobda
mujassam:
•
Tavrot (Taurat)
—
Payg‘ambar Musoga (Mo‘ysoga) nozil qilingan,
•
Zabur
—
Payg‘ambar Dovudga nozil qilingan,
•
Injil (Injil/Bibliya)
—
Payg‘ambar Isoga (Iso Masihga)
nozil qilingan,
•
Qur’on —
Payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) ga nozil qilingan.
Shu asosda bu uch din avraomiy monoteistik dinlar tizimi sifatida yagona ilohiy
manbaga tayanuvchi, o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan diniy tizim sifatida tushuniladi.
Nazariy
darajada insonning olamga bo‘lgan munosabatida uni Xudoning borligi
sirining mohiyati qiziqtiradi. Bu bosqichda qadrlanadigan narsa moddiy boylik emas,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
403
balki
—
bilim bo‘lganligi sababli, nazariy yondashuv Xudo haqidagi murakkabroq
konsepsiyalarning shakllanishiga olib keladi.
Xudo haqida fikr yuritishning shu bosqichdagi usullaridan biri bu
—
apofatik
tafakkur bo‘lib, u bu dunyodagi obyektlardan cheksiz haqiqat sari aqliy harakat qilishni
anglatadi. Bu usulda Xudo inson odatda duch keladigan sifatlaridan mahrum qilinadi:
ism, shakl, tasvir va hokazolar. Shu yo‘sinda Xudo –
cheksiz ruh sifatida ta’riflanadi.
[
Timoshchuk A., 2014: 25-bet
].
Ibtidoiy diniy e’tiqodlar unsurlari ham zamonaviy inson uchun begona emas. Bular
qatoriga fetişizm, animizm, sehr (magiya), mantika (bashorat san’ati) va shamanizm
kiradi. Ruhlarga, yovuz kuchlarga, abadiy ruhi mavjud bo‘lgan jon haqidagi e’tiqodlar —
bularning barchasi ibtidoiy davr animistik tasavvurlarining modifikatsiyalangan
(o‘zgargan) shakllaridir [
Pavlovskiy V., 2010: 48-bet
].
Muqaddas matnlarni tahlil qilarkanmiz, shuni qayd etish joizki, barcha vedik
adabiyotlar birgalikda “Shruti” (sanskritcha
śruti
–
“eshitilgan”) deb nomlanadi.
Xristianlikdagi ilohiy vahiy tushunchasiga o‘xshash tarzda, shruti qadimgi Hind
muqadd
as yozuvlari deb e’tirof etiladi. Shu sababli, Shruti tarkibiga kiruvchi asarlar
ba’zida bevosita “yozilgan muqaddas matnlar” (ya’ni vahiy qilingan matnlar) deb ham
ataladi.
Shruti matnlari inson tomonidan ilohiy zotga murojaat qilish maqsadida tuzilgan.
B
iroq bu yerda “eshitmoq” fe’lining subyekti inson emas, balki Xudodir.
Shu bois, ilohiy zotga gimnlar (mantar) kuylanadi
—
bu matnlar orqali aynan xudo
ibodat so‘zlarini, unga bag‘ishlangan qurbonlik duo va chaqiriqlarini eshitadi.
[
Semyontsov V., 1981: 11-bet
].
Determinizm tamoyili shuni ochib beradi-ki, har qanday diniy yoki dunyoviy
axloqning asosida shaxsiy tanlov erkinligi bilan bu tanlov uchun shaxsiy mas’uliyatning
uzviy bog‘liqligi yotadi.
Inson diniy yoki axloqiy muammolar haqida mulohaza yuritayotganida, iloji
boricha muloyim, boshqa e’tiqod vakillarining diniy tuyg‘ulariga hurmat bilan
yondashuvchi, hatto munozara jarayonida ham hech kimni haqoratlamasdan yoki
kamsitmasdan fikr bildirishi kerak.
Bu qoidalar diniy e’tiqod erkinligiga oid huquqiy normalarda ham o‘z aksini topgan
bo‘lib, aniq belgilab qo‘yilgan:
Vijdon erkinligi
—
bu fuqarolarning xohlagan dinga e’tiqod
qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik bo‘yicha kafolatlangan konstitutsiyaviy
huquqidir.
Fuqaro dinga, dinga e’tiqod qilishga yoki e’tiqod qilmaslikka, ibodatlarda, diniy
rasm-
rusumlar va marosimlarda ishtirok etishga yoki ishtirok etmaslikka, diniy ta’lim
olishga nisbatan o‘z munosabatini belgilayotganda uni u yoki bu tarzda majburlashga yo‘l
qo‘yilmaydi.
Voyaga yetmaganlarni ularning xohish-irodasiga, ota-onasining yoki qonuniy
vakillarining xohish-
irodasiga zid tarzda diniy tashkilotlarga jalb etishga yo‘l qo‘yilmaydi.
O‘z diniga e’tiqod qilish yoki ishonish erkinligiga nisbatan faqat qonunda nazarda
tutilgan cheklovlar tatbiq etiladi.
O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumini zo‘rlik bilan o‘zgartirish,
uning suvereniteti va hududiy yaxlitligiga putur yetkazish, fuqarolarning konstitutsiyaviy
huquq va erkinliklarini kamsitish, urushni, milliy, irqiy, etnik yoki
diniy adovatni targ‘ib
qilish, fuqarolarning sog‘lig‘i va axloqiga tajovuz qilish, fuqarolar totuvligini buzish,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
404
vaziyatni beqarorlashtiruvchi tuhmatdan iborat uydirmalarni tarqatish, aholi o‘rtasida
sarosima uyg‘otish hamda shaxs, jamiyat va davlatga qars
hi qaratilgan boshqa harakatlar
sodir etish maqsadida dindan foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi. [O‘zbekiston
Respublikasining “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi Qonuni
- 2021].
Islomning dunyodagi ta’siri ko‘p jihatdan undagi ikki asosiy yo‘nalish mavjudligi
bilan izohlanadi:
1.
Diniy-
madaniy an’analarni saqlab qolish tendensiyasi;
2.
Islomni
modernizatsiya
qilish
tendensiyasi
[Javakova K., 2014: 189-bet
].
Agar dinni hayot tarzi va dunyoni idrok etish omili sifatida qarasak, bu holat
Yassaviya tariqatining talabini tushuntiradi. Ya’ni, bu tariqatda axloqiy
-
ma’naviy
komillikka erishish va Allohni tanish yo‘lida zaruriy shartlar mavjud bo‘lishi shart deb
qaraladi.
Bu yo‘lning asosiy bosqichlari quyidagilardan iborat:
•
Shariat (diniy qonun-qoidalar),
•
Tariqat (sufiylik yo‘li),
•
Haqiqat (ilohiy haqiqatni anglash),
•
Ma’rifat
(ma’naviy
bilim
va
donishmandlik).
[
Baytenova N., 2014: 5-bet
].
Kalom falsafasi va Yassaviya tariqati ta’limotiga ko‘ra, shariat, tariqat, ma’rifat va
haqiqat
—
bu
to‘rtta o‘zaro bog‘liq bo‘lgan dunyoqarashiy tamoyil bo‘lib, ular mo‘min
musulmonning hayot yo‘li va maqsadini belgilaydi.
Agar ushbu bosqichlarni zamonaviy hayot sharoitlari bilan uyg‘unlashtirib
baholaydigan bo‘lsak, quyidagi mazmunlar namoyon bo‘ladi:
•
Shariat
—
bu huquqiy-
me’yoriy asoslar tizimi, ya’ni qonunlar va axloqiy
qoidalar majmui;
•
Ma’rifat —
bu insonning bilimga intilishi, ilm olishga bo‘lgan majburiy
ehtiyoji;
•
Tariqat
—
bu insonning vijdoni, qiziqishlari va intellektual salohiyatiga
asoslangan ixtiyoriy tanlov erkinligini ifodalaydi;
•
Haqiqat (haqiqat)
—
bu insonning o‘zining jamiyatdagi ijodiy va ijtimoiy
ahamiyatini anglab yetishidir.
Aynan mana shu tushunchalarning zamonaviy talqinda uyg‘unligi orqali diniy
dunyoqarashning bugungi zamonaviy moh
iyati o‘z ifodasini topadi.
Bu omil eng yorqin tarzda mu’taziliylar falsafasida o‘z aksini topgan. Mu’taziliy
an’ananing yutuqlari sifatida quyidagilar e’tirof etiladi:
•
Aqlning bilish jarayonidagi hal qiluvchi o‘rnini tan olish;
•
Dunyoqarash, jumladan diniy masalalarni hal qilishda aqlni eng oliy mezon
deb e’tirof etish;
•
Inson irodasining erkinligini tasdiqlash;
•
Insonni
faol
va
ijodiy
hayotga
da’vat
etish
(
Yablokov N., 1994: 232-bet
).
Agar “haqiqat –
h
aqiqat” tushunchasini determinant (asosiy
belgilovchi omil)
sifatida qaraydigan bo‘lsak, Ibn Sino bu borada kreasionizm g‘oyasiga qarshi chiqqan va
olamning Alloh bilan abadiy birga mavjudligi g‘oyasini ilgari surgan.
Ibn Sinoning ta’kidlashicha, materiya yaratilmagan bo‘lib:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
405
“Shakl hech qachon materiyaning sababchisi yoki mavjudlik vositasi bo‘la
olmaydi.”
[
Ibn Sino, 1980: 299-bet
].
Diniy bilimlar tizimida determinizm prinsipi, inson shaxs sifatida shakllanishi,
uning mustahkam fuqarolik va hayotiy pozitsiyasini qaror toptirish jarayonida diniy,
siyosiy, huquqiy va axloqiy ongning o‘zaro mantiqiy bog‘liqligini ochib beradi.
Dunyoviy bilimlar bilan diniy e’tiqodning uyg‘unligi —
bu “Ma’rifat va diniy
bag‘rikenglik” prinsipining asosi hisoblanadi.
Globalizatsiya sharoitidagi hozirg
i zamonda, texnodeterminizm tarbiya va ta’lim
jarayonlariga ta’sir etuvchi asosiy omillardan biri sifatida yetakchi mavqeni egallagan:
ya’ni, fan, texnik taraqqiyot, ommaviy axborot vositalari va texnologiyalar iqtisodiyot,
tarix hamda ijtimoiy sohalardagi
asosiy harakatlantiruvchi kuchlar bo‘lib bormoqda.
Ammo shunday sharoitda ham, din
—
ijtimoiy hodisa va inson dunyoni axloqiy-
ruhiy idrok etishining mezoni sifatida
—
o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydi, aksincha, davlat
siyosati darajasida o‘zining dolzarbligini
va ahamiyatini yanada balandroq pozitsiyalarda
namoyon etmoqda.
Din haqiqatdan ham identifikatsiya (o‘zini aniqlash) funksiyasini bajaradi, va bu
faqat milliy ong darajasida emas. Zamonaviy, tez o‘zgarayotgan jamiyatda, yuqori
darajadagi ijtimoiy va “geografik” harakatchanlik sharoitida, insonda o‘ziga xos
tegishlilik, ildiz otganlik hissi nihoyatda zarur bo‘lib qolmoqda.
Din aynan mana shu ehtiyojni qondirishda asosiy omillardan biri sifatida namoyon
bo‘ladi.
Bundan tashqari, yana bir muhim omil mavjud
—
bu dinning inson hayotidagi
individual rivojlanish va o‘zgaruvchan rolini ta’minlashi, ya’ni insonning bolalikdan
keksalikka qadar bo‘lgan hayot yo‘lida uning ijtimoiy va ma’naviy o‘rnining o‘zgarishi
jarayonida
ham
din
yo‘l
ko‘rsatkich
sifatida
ishtirok
etadi.
[
Garadja V., 1995: 107-bet
].
Zamonaviy diniy dunyoqarash mohiyati insonni o‘tkinchi emas, balki abadiy va
haqiqiy qadriyatlar yo‘nalishiga yo‘naltirish salohiyatiga egadir. Bunday qadriyatlar
qatoriga mehr-oqibat, rahm-
shafqat, hamdardlik, o‘zaro yo
rdam kabi insoniy fazilatlar
kiradi.
Zamonaviy diniy dunyoqarash mohiyatidan kelib chiqib, dunyoviy va diniy
bilimlarning uyg‘unlashgan holatiga quyidagi tarzda tavsif beriladi
:
—
Dinshunoslik kompetentligi
(diniy bilimga oid bilim va tahlil ko‘nikmalari);
—
Dunyoviy ta’lim
(diniy e’tiqodlardan mustaqil, neytral ilmiy
-
ta’limiy tizim);
—
Diniy madaniyatlar asoslari va dunyoviy axloq (turli dinlarning madaniy va axloqiy
qadriyatlarini
o‘rganish);
—
Dinshunoslik va ilohiyot (dinni ilmiy tahlil qilish va dinga
ichki, e’tiqodiy nuqtai
nazardan
yondashish);
—
Tafsiriya (bog‘osloviye) va kalom falsafasi
(dinni aql va mantiqqa asoslangan tarzda
talqin
qilish);
—
Dinni o‘rganish va dinga o‘rgatish
(dinni xolis akademik tahlil qilish bilan uni targ‘ib
qilish
o‘rtasida
gi
farq);
—
Konfessiyaviy neytrallik
(davlat va ta’lim tizimida barcha dini konfessiyalarga
nisbatan xolis va teng munosabat tamoyili).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
406
Ushbu yondashuv zamonaviy diniy dunyoqarashning asosiy jihatlaridan biri
sifatida,
ilmiylik va e’tiqod o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlaydi
.
Детерминизм
prinsipini dinshunoslik bilimida qo‘llash, har xil diniy e’tiqod va
ta’limotlarni zamonaviy diniy dunyoqarash mohiyati asosida izchil va mantiqiy ketma
-
ketlikda yoritishga imkon beradi.
Masalan, diniy
ta’limotlarni umumiy doktrinal asoslar bo‘yicha o‘rganishni
maqsadga muvofiq deb hisoblash mumkin:
•
Ibrahimiy dinlar
–
yahudiylik, nasroniylik, islom;
•
Taoistik dinlar
–
daosizm, konfutsiylik va sintoizm;
•
D
х
armik dinlar
–
Vedalar dini, braxmanizm, hinduizm, jaynizm va sixizm.
Bundan tashqari, deterministik yondashuvni metodologik asos sifatida qabul
qilish, dinshunoslik kursini modulli formatda o‘qitishni maqbullashtiradi. Ammo mazkur
yondashuv faqatgina talabalar tomonidan mavzularni ixtiyoriy tanlash imkoniyati
cheklangan holatda amaliy samara beradi. Aks holda, ushbu yondashuv:
•
diniy ta’limotlarning bo‘laklarga ajralib qolishiga,
•
ularning umum
ь
ь
iy mantiqiy-
konseptual bog‘liqligi buzilishiga,
•
va
eng
muhimi,
etnokonfessional
bag‘rikenglikni
shakllantirish
imkoniyatining yo‘qolishiga olib keladi.
Bu esa bugungi ko‘p e’tiqodli jamiyatimizda, vijdon erkinligi va dini ixtiyor huquqi
davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan sharoitda mutlaqo maqbul emas. Shunday ekan,
determinizm prinsipi asosida ishlab chiqilgan integrativ va tizimli yondashuv
jamiyatimizga zarur bo‘lgan diniy bag‘rikenglik va madaniy muloqot madaniyatini
shakllantirishga xizmat qiladi.
Determinizm tamoyilining dinshunoslikdagi metodologik yo‘nalishini o‘rganish,
zamonaviy diniy dunyoqarash mohiyatining insonparvarlik funksiyasini ochib beradi.
Mazkur jarayonda
shaxsga yo‘naltirilgan faoliyat yondashuviga tayanish zarur bo‘lib, u
“bilim –
idrok
–
ong
–
haqiqat
–
e’tiqod”
kabi falsafiy tushunchalarning mantiqiy o‘zaro
bog‘liqligida namoyon bo‘ladi. Ushbu yondashuvda
shaxsiy kamolot va rivojlanish
masalasi markaziy o‘rinda turadi
.
Mazkur jarayonda,
milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unligini
ochib
beradi, ayniqsa globallashuv sharoitida (texnooptimizm va texnopesimizm qarama-
qarshiliklari fonida),
bag‘rikenglik, millatlararo totuvlik hamda dunyoviy va diniy
qadriyatlarning uyg‘unlashuvi
jamiyatimiz hayotining barcha jabhalarida izchil
taraqqiyotning asosiy tamoyillaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi.
XULOSA
Zamonaviy dinshunoslik bilimida determinizm prinsipining metodologik asos
sifatida qo‘llanishi, dinning inson ongida tutgan o‘rni va uning jamiyatdagi ijtimoiy
ahamiyatini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Ushbu yondashuv orqali diniy e’tiqod,
ilm-fan, axloq va dun
yoviy qarashlar o‘rtasidagi uyg‘unlik ta’minlanadi.
Dinshunoslik kompetentligi,
etnokonfessional bag‘rikenglik
, dunyoviy va diniy
bilimlarning uyg‘unligi
,
shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv
kabi tushunchalar asosida
shakllangan yondashuv, jamiyatda millatlar
aro totuvlik va diniy bag‘rikenglikni
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Shu bois, diniy dunyoqarashning zamonaviy mohiyati davlat siyosati darajasiga
ko‘tarilib, ta’lim, tarbiya, axborot va ma’rifat sohalarida fundamental ahamiyat kasb
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
407
etmoqda. Dunyoviy va di
niy qadriyatlar uyg‘unligini chuqur anglagan holda
tarbiyalangan yosh avlod, mamlakat kelajagi uchun mas’uliyatli, yetuk va barkamol shaxs
bo‘lib shakllanadi.
Milliy va umuminsoniy, dunyoviy va diniy qadriyatlarni o‘zida mujassam etgan,
stereotiplardan holi, mustaqil fikrlay oladigan, raqobatbardosh zamonaviy mutaxassis
kadrlarni tayyorlash
—
dunyoviy ta’lim tizimi va zamonaviy huquqiy davlatning asosiy
vazifasidir.
Shu sababli, diniy dunyoqarash mohiyatining determinasiyasini shakllantirish va
ifodalashga
qaratilgan ta’limiy, ma’rifiy, tushuntiruv ishlari hamda ommaviy axborot
vositalari faoliyati, yosh avlodda quyidagi jihatlarni tarbiyalashga xizmat qiladi:
•
vatan va millat kelajagi uchun mas’uliyat hissi,
•
yot g‘oyalar va fundamentalistik qarashlarning xa
vfini anglash,
•
iroda va mustahkam e’tiqodni shakllantirish qobiliyati.
Bularning barchasi tarbiyaviy va ta’limiy jarayonlarning ustuvor vazifasi bo‘lib,
davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan milliy maqsad sifatida e’tirof etiladi.
.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 2018 yil 12 dekabrda qabul qilingan
«Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik» rezolyutsiyasi –
https://undocs.org/ru/A/RES/73/128
2.
Shaxnovich M.M. (2018): Dinshunoslik.
–
M.: b.13
3.
Vasilev S., Demin I. (2014): Falsafa bo‘yicha bakalavrlar uchun o‘quv
qo‘llanma. –
Barnaul: b.27
4.
Spirkin A.G. (2006): Falsafa.
–
M.: b.509
5.
G‘oibov N.G. (2009): Markaziy Osiyoning ilmiy
-
ma’naviy tafakkuri: ayrim
yo‘nalishlar va jahon sivilizatsiy
asiga hissa.
–
Toshkent: b.23
6.
Panova V.F., Baxtin Yu.B. (1997): Payg‘ambar Muhammad. –
Rostov-na-
Donu: b.34
7.
Shermo‘hamedova N.A. (2012): Falsafa. –
Toshkent: b.425
8.
Timoshuk A.S. (2014): Dinshunoslikka kirish.
–
Vladimir: b.25
9.
Pavlovskiy V.P. (2010): Dinshunoslik.
–
M.: b.48
10.
Semensov V.S. (1981): Braxmanik nasriyotni talqin etish muammolari.
–
M.:
b.11
11.
O‘zbekiston Respublikasining «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar
to‘g‘risida»gi Qonuni –
Toshkent: 2021,
05.07.2021. Vijdon erkinligi va
diniy tashkilotlar to‘g‘risida
12.
Djavakova K.V. (2014): Dinshunoslik.
–
Toshkent: b.189
13.
Boytenova N.J. (2014): Hoja Ahmad Yassaviy
–
turkiy tasavvuf yo‘nalishining
asoschisi
–
https://articlekz.com/article/8096
14.
Yablokov N.N. (1994): Dinshunoslik asoslari.
–
M.: b.232
15.
Ibn Sino. (1980): Tanlangan falsafiy asarlar.
–
M.: b.299
16.
Garadja V.I. (1995): Din sotsiologiyasi.
–
M.: b.107
