Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Level of exploring the potential possibilities of logicical and
intellectual activity of primary school pupils
Durdona
TOSHPULATOVA
1
Tashkent State Pedagogical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 February 2021
Available online
7 March 2021
One of the key characteristics of elementary school pupils
’thinking is its uniqueness and imagination. We can summarize
in the followings: If mental actions are masked by certain objects
or their images, children of primary school age are more likely to
struggle with such thinking actions; Second, If children need to
have a general idea of the rules with concrete examples, they face
great challenges at the same time;
In this article, we discuss the level of exploration of the
potential for logical and intellectual activity of primary school
pupils.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Mental actions
Scope of thinking
Competence in using
information
Analysis
Synthesis
Comparison
Generalization
Abstract thinking
Бошланғич синф ўқувчиларининг мантиқий ва ақлий
фаолиятининг потенциал имкониятларини ўрганиш
даражаси
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Ақлий ҳаракатлар
Фикрлаш ҳажми
Ахборотлардан
фойдаланиш
компетентлиги
Таҳлил
Синтез
Солиштириш
Бошланғич синф ўқувчиларининг фикрлашнинг асосий
хусусиятларидан
бири
унинг
ўзига
хослиги
ва
тасаввуридир. Биз қуйидагича хулоса қилишимиз мумкин:
Агар ақлий ҳаракатлар муайян нарсалар ёки уларнинг
тасвирлари билан яширилса, бошланғич синф ёшидаги
болалар бундай фикрлаш ҳаракатларига нисбатан осон
курашишади; Агар болалар умумий тасаввур қилишлари
1
Lecturer, Department of Primary Education Methods, Tashkent State Pedagogical University named after Nizami,
Tashkent, Uzbekistan
E-mail:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
248
Умумлаштириш
Мавҳум фикрлаш.
керак бўлса қоидалар аниқ мисоллар билан, улар бир
вақтнинг ўзида катта қийинчиликларга дуч келишади;
Мазкур мақолада бошланғич синф ўқувчиларининг
мантиқий
ва
ақлий
фаолиятининг
потенциал
имкониятларини ўрганиш даражасини муҳокама қиламиз
.
Уровень
изучения
потенциальных
возможностей
логической и интеллектуальной деятельности учеников
начальной школы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
мыслительные действия,
объем мышления, умение
пользоваться
информацией, анализ,
синтез, сравнение,
обобщение, абстрактное
мышление
Одной из ключевых характеристик мышления младших
школьников является его уникальность и воображение. Мы
можем резюмировать следующее: если умственные
действия маскируются определенными объектами или их
изображениями, дети младшего школьного возраста с
большей
вероятностью
будут
бороться
с
такими
мыслительными действиями; Во
-
вторых, если детям нужно
иметь общее представление о правилах с конкретными
примерами, они одновременно сталкиваются с серьезными
проблемами;
В этой статье мы обсуждаем уровень раскрытия
потенциала логической и интеллектуальной деятельности
учащихся начальных классов
.
Бугунги кунда педагогик жараённи ташкил этишнинг турли ёндашувлари
мавжуд. Бугунги кунга келиб, етакчи олимлар ва амалиётчилар томонидан
қуйидагилар аниқ белгиланган:
-
ёш ўқувчилар ақлий ҳаракатларнинг умумлаштирилган усулларини
ўрганадилар ва мавҳум тушунчаларни олдиндан белгилаб қўйганидан анча олдин
ўрганадилар;
-
бошланғич синфда болаларнинг билим олиши ва ақлий ривожланиши учун
фойдаланилмаган имкониятларни амалга ошириш орқали умумий таълимни
яхшилаш имконияти пайдо бўлди;
-
илгари ташкил этилган бошланғич синф ёшидаги болалар томонидан билим
ва кўникмаларни эгаллаш имкониятларининг ёш чегаралари мутлоқ эмас.
Таълимнинг замон талаблари асосида ривожланиб бориши фундаментал
ўзгаришлар, янгича ёндашувларни тақозо этади. Шунинг учун ахборотлардан
самарали фойдаланишнинг йўллари ва имкониятларини топиш таълимнинг муҳим
вазифаларидан бири ҳисобланиб, таълим олувчиларга ахборотларни ўзлаштириш,
интерпретация қилиш, қайта ишлаш, уларнинг имитaцияларини яратиш, шу билан
бирга, янги ғоялар асосида ахборотларни ишлаб чиқиш, ўзлаштирилган
ахборотларни интеграция қилишга ўргатиши, ўқувчиларни ўқув ва ҳаётий
фаолиятида ахборотлардан фойдаланиш компетентлигини оширишга хизмат
қилиши лозим. [14]
Шу билан бирга, бошланғич синф ўқувчилари ўртасида аниқ
-
мажозий фикрлаш
юзага келади. Биз шундай хулоса чиқарамизки, боланинг фаолият юритадиган
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
249
тасвирлари ҳар доим аниқ, яъни бола учун стул, стол, дарахт эмас, балки кўрган
маълум бир стул, стол.
Мактабда ўз ишни бошлашдан олдин ҳар бир бола аниқ билим ва улар билан
қандай ишлашни билади. Мактабда ўз ишни бошлаш билан боланинг олган
билимлари мазмуни ва улар билан ишлаш усуллари сезиларли даражада ўзгаради.
П.П.Блонскй қуйидагича фикрни илгари сурган дарс давомида ва таълим натижасида
содир бўлган, бошланғич синф ўқувчилари ақлий фаолияти хусусиятлари асосий
ўзгаришлар тасвирланган: "...фикрлаш ҳажми жиҳатидан кенгроқ, камроқ ва мавҳум
бўлиб қолади, бироқ айни пайтда контент ҳақида батафсилроқ маълумот беради. Шу
билан бирга, фикрлаш кўпроқ бўлади, интизомли ва асосли, тўғри ва кўпроқ ҳақиқий "
[18, 169]. Шундай қилиб, бошланғич синфларда ўқитишнинг муҳим натижаларидан
бири ўқувчиларнинг фикрлаш тарзининг энг юқори шакли
-
оғзаки ва ёзма мантиқий
ривожлантиришни шакллантириш учун муайян шарт
-
шароитларни яратишдир.
Ушбу турдаги фикрлаш (аниқ
-
мажозий ва оғзаки
-
мантиқий) инсонга қуйидаги
мантиқий фикрларни бажаришга имкон беради:
-
таҳлил;
-
синтез;
-
солиштириш;
-
умумлаштириш;
-
Объектлар ёки ҳодисаларнинг муҳим хусусиятларини танлаш.
Визуал
-
мажозий ва оғаки
-
мантиқий фикрлаш ўртасида муайян фарқлар мавжуд
бўлиб, бу фикрлашнинг бундай турлари қўлланиладиган вазиятлар бир
-
биридан
сезиларли даражада фарқ қилади. Агар аниқроқ гапирадиган бўлсак, мажозий
фикрлаш, масалан, сувнинг қайнаши, ўтиннинг
ёниши ва ҳ.к. бироқ, Кўпинча
муаммони ҳал қилиш учун муҳим бўлган хусусиятлар яширин бўлиб чиқади, яъни улар
тасаввур қила олмайди, лекин фикрлаш жараёнида инсон фаолият кўрсатиши керак
бўрган сўзлар ёки бошқа белгилар билан ифодаланиши мумкин
"Белгилар билан ишлайдиган фикрлаш мавҳум фикрлашдир. Мавҳум фикрлаш
илм
-
фан томонидан ўрганилган мантиқ қоидаларига бўйсунади ва шунинг учун
мантиқий фикрлаш деб аталади" [121, 241].
Бошланғич синф ўқувчиларининг мантиқий фикрлашлари ўз хусусиятларига
эга бўлиб, улар фикрлаш жараёнида жуда аниқ намоён бўлади. Бошланғич синф
ўқувчиларининг фикрлаш хусусиятларини таъкидлаймиз:
1."Қисқа туташув" деб аталадиган усулни сақлаб қолиш, унинг моҳияти
шундаки, бола Объектнинг айрим хусусиятларини (Кўпинча энг ёрқин ва ҳар доим
ҳам
муҳим эмас) ажратиб туради ва бошқаларни йўқотади. Бундай фикрлаш мактабгача
ёшдаги болалар учун хосдир (5
-
7 йил).
2. Кўпинча фикрлаш жараёнида ўсиш бирламчи синтез дарҳол иккинчи
даражали, ўрта даражадаги таҳлил эса ўтказиб юборилади. Бундай фикрлаш
мактабгача ёшдаги болалар учун ҳам хосдир.
Агар бошланғич синф ўқувчиларининг фикрлаш жараёни юқорида
тавсифланган тарзда амалга оширилса, бу мантиқийлик билан тавсифланган бундай
қарорлар ва жавобларга олиб келади.
Бошланғич синф ўқувчилари фикрлашнинг бу хусусиятлари Лублинская А.А.
қуйидагича таърифлайди: "ёш ўқувчилар маълум даражада оқсоқолларнинг фикрлаш
услубини сақлаб қолишади (мактабгача тарбиячилар). Белгиланган вазифада бола
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
250
бир (икки ёки уч) белги, шарт, томонни ушлайди ва дарҳол хулосага келади. Аслида,
олинган жавоб 2 синтез эмас, чунки у тегишли таҳлил билан тайёрланмаган.
Аналитик
-
синтетик фикрлаш фаолиятининг табақаланиши
-
фикрлаш жараёнининг
яхлитлиги бузилади" [101, 267].
Таҳлилнинг ривожланиши қуйидаги занжирга тўғри келади: амалда самарали,
ҳиссий ва ақлий. Бошланғич синф ўқувчилари учун деярли самарали таҳлил устунлик
қилади. Шундай қилиб, бошланғич синф ўқувчилари моддий дунё Объектлари ёки
уларнинг аналоглари (моделлари) билан ишлаш, уларни айлантириш (ажратиш,
бирлаштириш
ва ҳ.к.), яъни улар устидан тегишли ишларни бажариш учун ҳақиқий
имкониятга эга бўрган тақдирда, улар илмий тушунчаларни ўрганиш жуда осон. Шу
билан бирга, ушбу ёшдаги болалар учун Объектнинг (ҳодисанинг) айрим
хусусиятларини таъкидлаб, улар Кўпинча уларни бир
-
бири билан боғламайди, фақат
уларнинг мавжудлигини билдиради. Бу элемент (ёки қисман деб аталади) муайян
вақтдан кейин ривожланаётган таҳлил мураккаб ва кейинчалик тизимли таҳлилга
айланади.
Таҳлил турларини батафсил баён қиламиз. Комплекс таҳлил бошланғич синф
ўқувчилари ўқув жараёнида Объектни батафсил кўриб чиқа бошлашлари билан
ажралиб туради, бироқ Ўқитувчининг ёрдамисиз улар уни бутун, барча алоқалар ва
ўзаро боғлиқликларда кўришга қодир эмаслар.
Тизим таҳлиллари бошланғич синф ўқувчиларининг ақлий ривожланишининг
юқори даражасига хосдир. "Мавзуни (ҳодисани) таҳлил қилиб, ўқувчлар маълум бир
тизимда танланган қисмларга (хусусиятларга) эга бўлиб, уларнинг ўзаро
боғлиқлигини ва ўзаро боғлиқлигини белгилайди" [108,140].
Таҳлил ва синтез каби фаолият тури бир
-
биридан фарқ қилмайди. Бошланғич
синф ўқувчилари барча ақлий жараёнларнинг, шу жумладан синтезнинг оқимига
сезиларли из қолдирадилар, уларнинг фикрлаш хусусиятларига эга. Яъни, бу ёшдаги
болалар учун, масалан, кўрилган ва эшитилган нарсаларнинг оддий рўйхати
билан
тавсифланган умумий синтез, масалан, "бу сигир, у сут беради, биз уни ичамиз".
"Ҳақиқий синтез ҳар доим янги натижаларга, янги билимларга (масалан,
математик қоидани янги ностандарт вазиятга қўйилиш) олиб келади" [108, 141]. Ёш
ўқувчилар учун синтез фаолият тури
ҳар доим катта қийинчиликларга дуч келди.
Бошланғич синф ўқувчиларининг таҳлил ва синтез хусусиятларини ўрганиш
уларнинг ривожланиш даражаси ҳақида гапириш имконини беради. Мисол учун,
Г.П.Антонов бошланғич синф ўқувчиларининг таҳлил ва синтез хусусиятларини
махсус ўрганиш асосида уларнинг ривожланишининг учта даражасини таъкидлайди
[3]. Ичида ривожланиш даражасини аниқлашнинг асослари иккита мезонга
асосланган:
1. Таҳлил ва синтезнинг ривожланиш даражаси;
2. Алоқа даражаси ёки ушбу жараёнларнинг мувофиқлиги. Г.П.Антонова
томонидан ажратилган бошланғич синф ўқувчиларининг таҳлил ва синтез
даражасини алоҳида кўриб чиқинг.
Биринчи даража таҳлилнинг номувофиқлиги, муаммонинг алоҳида, тарқоқ
элементлари ёки шартларини ажратиш ва шу асосда қисқа ёки маҳаллий алоқани
ўрнатиш билан тавсифланади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
251
Иккинчи даражадаги вазифа янада батафсил ва изчил таҳлилга дуч келади,
гарчи баъзи шартлар тушиб қолса
-
да, шунинг учун умумий қарорда Ўқувчи алоҳида
шахсий хатоларга йўл қўяди.
Учинчи даражали таҳлил
-
синтез фаолиятнининг мувофиқлиги билан
тавсифланади,
бу
эса
қарорнинг
ривожланишини,
яъни
унинг
ақлий
режалаштирилишини ёки "олдиндан таҳлил қилиш даражасини" назарда тутади.
Кейинчалик, "ассимиляция қилинадиган материални таҳлил қилиш ва синтез
қилиш таққослаш ва қарама
-
қаршилик шароитида юзага келади ва муҳим
хусусиятларнинг умумлаштирилиши ўзгарувчан хусусиятларнинг аҳамиясизлигини
англашга ёрдам беради ". Бу бизга таққослаш фаолиятининг алоҳида аҳамияти ҳақида
гапириш имконини беради, бу фақат ўрганилаётган ҳодисаларнинг хусусиятларини
ажратишнинг асосий босқичида аналитик
-
синтетик фаолиятни амалга ошириш учун
зарур шарт эмас, балки билимларни тўғри умумлаштириш учун ҳам зарур шартдир.
Тадқиқот натижаларига кўра, Н.А.Менчинская абстракт жараёни икки томонга
эга деган хулосага келади:
1) бир қатор муҳим хусусиятлар бошқалардан ажралиб туради ва хабардорлик
Объекти сифатида сақланади (асосий ажралмаслик);
2) муҳим бўлмаган белгилар бекор қилинади (иккинчи даражали ажралмаслик).
Шу билан бирга, иккала томон ҳам бир
-
биридан ажралиб турадиган бўлса
-
да,
битта ёки бошқа томон олдинга чиқиши мумкин. Асосий ажралмаслик янги
концепцияни (қонунни) шакллантиришга олиб келадиган умумлашма билан боғлиқ.
Иккинчи даражали ажралмаслик олинган билимларни янги муаммоларни ҳал қилиш
учун қўллаш жараёнида намоён бўлади.
Л.И.Румянцев ўз тадқиқотларида бошланғич синф ўқувчилари ўртасида
таққослаш фаолиятини шакллантиришнинг ўзига хос хусусиятларини белгилайди.
Шу билан бирга, у қуйидаги хусусиятларни қайд этади
[159, 14]:
а) Объектларнинг оддий кетма
-
кетлиги билан таққослашни ўзгартиради:
биринчи навбатда, Ўқувчи бир мавзу (ҳодиса) ҳақида биладиган нарсаларни, кейин эса
бошқаси ҳақида гапиради;
б) улар учун махсус қийинчилик тўғридан
-
тўғри ҳаракат қилиш имконияти
бўлмаган нарсалар ва ҳодисаларни, шунингдек, кўплаб хусусиятларга эга бўрган ёки
бу белгилар яширин бўлса, таққослашдир;
c) турли хил ва мураккаб ўхшашликларни ажратиш осонроқ;
д) баъзи ўқувчилар
таққослашда фақат фарқ қилади, бошқалари
-
ва турли хил
ва ўхшаш;
э) турли хил хусусиятларга кўра таққосланади (баъзилари ёрқин, кўзни
қамаштирадиган, бошқалари эса камроқ ёрқин белгиларга эга);
ф) ажратилган белгилар сони бошқача;
г) мустақил равишда таққослаш режасини туза олмайди.
Таққослаш жараёни бошланғич
синфларда ўқув материалларини ўзлаштириш
жараёнида катта рол ўйнайди. Ушбу фаолият
ҳодисаларни таснифлаш ва уларни
тизимлаштириш учун асосдир. Агар математика ҳақида гапирадиган бўлсак,
таққослаш жараёни тенглик ва тенгсизлик тушунчаларини, геометрик шакллар, масса,
ҳажм, ўлчов бирликлари ва бошқаларни шакллантириш учун асос бўлиб хизмат
қилади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
252
Таққослаш
жараёни
бошланғич
синф
ўқувчилари
томонидан
табиаешуносликнинг бошланғич курсини ўрганишда қўлланилади, чунки болалар куз
ва баҳор ҳодисалари ва ландшафтларни, уй ва ёввойи ҳайвонларни, ўтлоқлар ва
далаларни ва бошқаларни ажратиб олишни ўрганадилар математика дарсларида
таққослаш юмшоқ ва қаттиқ, овозли ва кар қўшиқларини ва бошқаларни
ривожлантиришга ёрдам беради.
Буларнинг барчаси, таққослаш фаолиятлари, ақлий ва таълим фаолиятини
қабул қилиш каби, болалар мунтазам ва мақсадли равишда ўқитилиши кераклигини
кўрсатади. Рус психологларининг тадқиқотлари шуни кўрсатдики, бошланғич синф
ўқувчиларига нисбатан мақсадли ўрганиш натижасида ўхшашлик ёки фарқнинг икки
ёки учта белгилари ўрнига беш ёки олтитани ажратиш мумкин эди. Шу билан бирга,
энг муҳими, бошланғич синф ўқувчилари тақдим этилган нарсаларни таққослаш, яъни
уларнинг ақлий таққослашлари мавжуд эди. Махсус тадқиқотлар натижалари,
мақсадли тренингни
ташкил этиш болаларнинг кўпчилигига (97%) фаолиятни
бажаришга имкон берди таққослаш учун, тренинг бошланишидан олдин бу фаолият
фақат бир нечта болалар томонидан амалга оширилиши мумкин. Бу шуни
англатадики, мақсадли тренингни ташкил қилмасдан, анъанавий таълим шароитида
бундай муваффақиятларга эришиш мумкин эмас.
Таққослаш фаолиятини ўрганиш учун одам шунга ўхшаш ва шунга ўхшаш
нарсаларни кўришни ўрганиши керак. Бунинг учун, ҳеч бўлмаганда, таққосланадиган
Объектларни аниқ йўналтирилган фраксиёнал таҳлил қилиш, бир ҳил ва турли хил
топиш учун ажратилган хусусиятларни доимий таққослаш талаб қилинади.
Таққослаш жараёнини шакллантириш жараёни, шунингдек, ҳар қандай ақлий
ҳаракатга раҳбарлик қилиш керак. Россия психологларининг тадқиқотлари [114; 177;
194] таққослаш
фаолиятини бажаришда хатолар ўқувчиларнинг керакли ақлий
ҳаракатни амалга оширишга қодир эмаслиги натижасидир. Мисол учун, Ўқитувчининг
саволига: "олма ва тўпни таққослаш мумкинми?"
-
"Йўқ, бу мумкин эмас,
-
дейди бола,
-
сиз олма ейишингиз мумкин, ва тўп у силжийди ва яна бир марта учиб кетади, агар сиз
ипни чўзиб юборсангиз." Юқоридаги жавоблардан кўриниб турибдики, бола
солиштириш нимани англатишини билмайди, чунки ҳеч ким уни ўргатмаган ва
бунинг натижаси саволга жавобдир.
Н.Ф.Тализина шундай деб ёзади: "таққослаш усулини шакллантириш бўйича
ишни бошлаш учун ушбу техниканинг мазмунини таъкидлаш керак, яъни уни
белгилайдиган ҳаракатлар билан. ... Таққослаш қуйидаги амалларни бажариш
қобилиятини ўз ичига олади: Объектларда
а) белгилари;
б) умумий белгиларни яратиш;
c) таққослаш учун асосни танлаш (муҳим хусусиятлардан бири);
д) та Объектни ушбу базага мослаштириш".
Бу ерда, айниқса, таққослаш сифат кўрсаткичлари ёки миқдорий жиҳатдан
амалга оширилиши мумкинлигини таъкидлаш керак (иккинчидан, битта намунанинг
мавжудлиги
-
таққослаш бўлиши керак бўрган ўлчов).
Кейинги тенг даражада муҳим мантиқий фаолият бўлиб, унда концепцияларни
шакллантириш мумкин эмас,
бу ажралмаслик фаолияти. Абстракт фаолиятлари
ўқувчиларнинг ақлий фаолиятининг таркибий қисмидир
ва унинг асосида
ўқувчиларнинг умумлаштирилиши ва тушунчалари шакллантирилади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
253
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.
Скаткин М.Н. Талабаларнинг билим олишидаги билим фаоллигини ошириш.
-
М., 1965.
- 48-
йиллар.
2.
Скаткин М
.
Н
.
Замонавий дидактика муаммолари.
-
М.: Педагогика, 1980.
3.
Скаткин М
.
Н
.
Ўқув жараёнини такомиллаштириш қайта тикланди.
-
М.:
Педагогика,
1971 йил.
4.
Соболевский Р.Ф. Мантиқий ва математик ўъинлар. Минск: Нар. Асвета , 1977
-
йиллар
5.
Маркова А.К. Психология труда учителя. –
Москва: Просвещение, 1993. –
192 с.
6.
Маркова А.К. Психология профессионализма. –
Москва, 1996. –
306 с.
7.
Умаров Б. Инновaцион компетентли педагогларнинг шаклланишида
мустақил таълим муҳим восита сифатида.// Замонавий таълим / Современное
образование. 2014, № 8
8.
Қодиров
У. Ўқитувчининг психологик компетенциясига доир айрим
мулоҳазалар /Замонавий таълим/ Современное образование 2015, № 4.
