Проблемы регламентации доведения до самоубийства

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Problems of regulation of conducting self-suicides

Abror MUKHIDDINOV

1

Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 February 2021
Available online
7 March 2021

The article analyzes the problems of regulating such a crime

as bringing it to suicide, draws attention to the imperfection of
the current criminal legislation, responsibility is excessively
differentiated depending on the method of committing the crime.
The text gives the position of scientists about possible ways of
modernizing Art. 103 of the Criminal Code, specific proposals are
formulated to optimize the law in terms of regulating the
responsibility for bringing to suicide.

2181-

1415/© 202

1 in Science LLC.

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Human life
Bringing to suicide
Objective side
Subjective side
Regulation
Optimization of the law

SUMMARY

Human life is the highest value in any civilized state, so the

issues of protecting life by criminal means have always attracted
the attention of both theorists and practitioners. In the current
national criminal legislation, there is a provision providing for
liability for incitement to suicide

Signs of incitement to suicide are quite difficult to establish

and confirm, and as a result, often in practice you can find court
decisions in which the perpetrator avoids criminal liability and
punishment. In this connection, the study of the problems of
qualification and regulation of responsibility for this act seems
quite relevant.

Of course, the problems of regulating the incitement to

suicide. However, even the introduction of the proposed changes
can improve the quality of the criminal law in terms of
establishing responsibility for the investigated elements of the
crime

1

Independent researcher, teacher, Department of Crime Prevention, Academy of the Ministry of Internal Affairs of the

Republic of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

2 (2021) / ISSN 2181-1415

234

Ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказишни тартибга солиш
муаммолари

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

Инсон ҳаёти

Ўзини ўзи ўлдириш
даражасига етказиш

Объектив томони

Субъектив томони

Тартибга солиш

Қонун

оптималлаштириш

Мақолада ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш

жиноятини тартибга солиш муаммолари таҳлил қилиниб,
амалдаги жиноят қонунчилигининг номукаммаллигига
эътибор қаратилади, чунки жавобгарлик жиноят содир
этиш усулига қараб заруратсиз фарқланади. Матнда жиноят
кодексининг

103

-

моддасини

такомиллаштиришнинг

мумкин бўлган йўллари бўйича олимларнинг позициялари
келтирилган ва ўзини щзи щлдириш даражасига етказиш
учун жавобгарликни тартибга солиш бўйича қонунни
оптималлаштириш

бўйича

аниқ

таклифлар

шакллантирилган

.

Проблемы регламентации доведения до самоубийства

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Жизнь человека

Доведение до
самоубийства

Объективная сторона

Субъективная сторона
регламентация

Оптимизация закона

В статье анализируются проблемы регламентации

такого преступления как доведение до самоубийства,
обращается внимание на несовершенство действующего
уголовного

законодательства,

т.к.

ответственность

излишне дифференцирована в зависимости от способа
совершения преступления. В тексте приводятся позиции
ученых о возможных путях модернизации ст. 103 УК,
формулируются конкретные предложения по оптимизации
закона в части регламентации ответственности за
доведение до самоубийства

.

Инсон ҳаёти ҳар қандай тараққий этган давлатда энг олий қадрият

ҳисобланади, шунинг учун ҳаётни жиноят қонуни билан ҳимоя қилиш масалалари
доим назария ва

амалиётчилар эътиборини тортиб келган. Амалдаги миллий

жиноят қонунчилигида ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш

учун

жавобгарликни назарда тутувчи норма

мавжуд

(ЎзР ЖК 103

-

м)

.

Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти (ЖССТ) маълумотларига кўра, ҳар йили

дунё бўйлаб 800,000 дан ортиқ одам ўз жонига қасд

қилади ва бу кўрсаткич ўртача

ҳар 40 сонияда бир киши ўз жонига қасд қилади дегани

[1].

Маълумотларга қараганда бугун бутун дунёда ўз жонига қасд қилиш

ҳолатлари ўтган асрга нисбатан ошган. Биргина Марказий Осиё мамлакатлари
миқёсида кўрадиган бўлсак, Марказий Осиё таҳлилий тармоғи (CAAN)нинг 1990

-

2017 йиллардаги маълумотлари ўзини ўзи ўлдириш ҳолати 11 фоизга ошганини
кўрсатади [2]. Шунингдек, Марказий Осиё республикалари миқёсида кўрадиган
бўлсак, Қозогистон бу ҳолат бўйича биринчи, Қирғизистон иккинчи, Ўзбекистон
учинчи, Туркманистон тўритинчи, Тожикистон эса бешинчи ўринда турганини
кўрамиз. Республикамизда ўз жонига қасд қилиш 1990 йилда ҳар юз минг аҳоли 9.16
тага тўғри келган бўлса, бу кўрсаткич 2017 йилда 9.39 тани ташкил этмоқда. Яъни

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

2 (2021) / ISSN 2181-1415

235

2.5%га ошган. Бундан келиб чиқиб атишимиз мумкинки, Ўзбекистонда ҳам
суицидал хулқ

-

атвор муаммоси жуда кескин.

Аслида ўз жонига қасд қилиш ҳаётнинг қадрига етмаган, яшашни истамаган,

атрофдагилардан норози шахснинг тушкунликка тушган, руҳан толиққан пайтида
содир этган ҳаракатидир. Бунда инсон охирги дақиқагача яшашни истайди, бироқ
бу туйғу унинг ўз жонига қасд қилишига монелик қила олмайди.

Ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш эса бошқа бир инсон томонидан атай

қасддан ташкил этилади ва бу ҳаётга қарши қаратилган жиноят ҳисобланади.
Ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш усуллари турлича бўлиши мумкин. Лекин
уларнинг барчаси айбдорнинг жиноий мақсади билан боғлиқ бўлади. Бундай
ҳолатлар, албатта, жазосиз қолдирилиши мумкин эмас.

Ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш белгилари аниқлаш ва тасдиқлаш

жуда қийин, бунинг натижасида (Суднинг аблов ҳуқмлари ўрганилди [3]), айбдор
кўпинча жиноий жавобгарлик ва жазодан қочади. Шу муносабат билан ушбу
қилмиш учун малака ва жавобгарликни тартибга солиш муаммоларини ўрганиш
учун тадқиқот ўтказиш жуда долзарбдир.

Ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш жиноятининг квалификацияси

билан боғлиқ кўпгина муаммолар, ушбу норманинг объектив ва субъектив томони
белгиларини аниқлаш ва тушуниш билан боғлиқ. Таҳлил қилинаётган жиноятнинг
объектив томони айбдорнинг жабарланувчига нисбатан қонунда кўрсатилган
усуллардан бири билан ўз жонига қасд қилишга уриниши билан тавсифланади.

Қонун

чиқарувчи ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказишнинг объектив

томони қуйидагича тавсифлайди: яъни, турли хилдаги таҳдидлар, раҳмсиз
муомала, жабрланувчининг инсоний шаъни ва қадр

-

қимматини мунтазам равишда

камситиш [4]. Бундан ташқари, айбдорнинг қилмиши ва жабрланувчининг ўз
жонига қасд қилиш ўртасидаги сабабий боғланиш мавжудлигини аниқлаш керак.
Бу ерда ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари оддий ўз жонига қасд қилиш ва қасд
қилиш даражасига етказишни фарқлаши керак. Ўз жонига қасд қилиш турли
сабабларга кўра содир етилиши мумкин, шунинг учун шахснинг ўзи бундай қарорга
келганми ёки жиноятчининг ҳаракатларидан таъсирланганми, шуни билиб олиш
керак.

Бу борада Рус ҳуқуқшунос олими В.Т.Батычко ҳам бизнинг назаримизда тўғри

таъкидлаган, яъни ўзини ўзи ўлдириш (ўзини ўзи ўлдиришга суиқасд қилиш)
факти билан айбдорнинг қилмиши ўртасида сабабий боғланиш бўлиши керак, яъни
қилмишни квалификация қилишда жабрланувчининг ўз жонига қасд қилишга
ундовчи бевосита сабаб, шахснинг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) эканлиги
аниқланган бўлиши керак. Агар у бошқа сабаблар (масалан, ишдаги асоратлар,
оилавий муносабатларнинг бузилиши, руҳий касаллик) натижасида юз берган
бўлса, бу ерда жиноят таркиби йўқлиги туфайли жиноят рад этилади [5].

Шуни таъкидлаш керакки, фикримизча агар айбдор ўзининг содир этган

қилмишини жабрланувчининг ўлимини кўзлаб этган бўлса, бу қилмиш қасддан
одам сифатида баҳоланиши керак. Бу рус ҳуқуқшунос олими Т.Е.Кулешова
томонидан қуйидаги талқин қилинган яъни, айбдорнинг содир этган хатти

-

ҳаракатлари ўзини ўлдириш мақсадида жисмоний ёки руҳий зўравонлик
кўрсатишда ифодаланган бўлса (масалан, таҳдид остида жиноятчи жабрланувчини
деразадан сакраб ўтишга мажбур қилган бўлса) ушбу ҳолат қотиллик деб

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

2 (2021) / ISSN 2181-1415

236

ҳисобланади, чунки айбдор жабрланувчини ўзини ўзи ўлдириш даражасига
етказимайди, балки ўз қўли билан унга қасддан ўлим келтиради [6].

Демак, муҳим жиҳат ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш усулини тўғри

англаш ва аниқлашдир. Юқорида айтиб ўтганимиздек, қонун чиқарувчи фақат
“таҳдид қилиш, раҳмсиз муомала, жабрланувчининг инсоний шаъни ва қадр

-

қимматини мунтазам равишда камситиш” каби усулларни келтириб ўтган. Шуни
айтиш жоизки, мазкур нормада кўпинча қарама

-

қаршиликлар “муттасил равишда”

деган белгининг талқини туфайли юзага келади. Кўплаб олимлар инсон қадр

-

қимматини такроран, икки ёки ундан ортиқ марта камситишни муттасил равишда
деб ҳисоблашади. Бизнинг фикримизча ҳам ушбу тушунча бироз музокарали.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарорида белгиланишича,

шакл ва мазмуни бўйича қонуний бўлган ҳаракатлар натижасида ўзини ўзи
ўлдириш ёки унга суиқасд қилиш содир этилган тақдирда, бу ҳаракатларни содир
этган шахсга нисбатан ЖКнинг 103

-

моддаси татбиқ этилмаслиги, бу ўринда оддий

ҳақоратлаш, шахснинг шаъни ва қадр

-

қимматини камситиш бўйича ягона бир

арзимас гаплар бу хил ҳаракатларнинг муттасил (бир неча бор) содир этилишини
талаб қилувчи ЖКнинг 103

-

моддасида кўзда тутилган жиноят таркибини ташкил

этмайди ва бундай ҳолларда жавобгарлик шахсга қарши жиноятлар учун
жавобгарликни тақозо қилувчи Жиноят кодексининг тегишли моддалари бўйича
келиб чиқади. Бироқ, айнан “муттасил равишда” тушунчаси етарли даражада
ёритилмаган. “бир неча бор” деган тушунчага келадиган бўлсак, ушбу тушунчага
ҳам ҳеч бир адабиётда аниқ тариф берилмаган

.

Бундан ташқари, агар қилмиш жиноят қонунчилигида белгиланмаган бошқа

йўл билан содир этилса, уни ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш деб баҳолаш
мумкин эмас. Шу боис мазкур жиноятни содир этиш йўллари рўйхатини
кенгайтиришга муайян даражада зарурат бор.

Кўпгина олимлар ҳам бу борада фикр

юритиб ўз таърифларини беришган.

Масалан, рус ҳуқуқшунос олими А.А.Цыркалюк, ўзини ўзи ўлдириш

даражасига етказиш остида, “турли хилдаги таҳдид, раҳмсиз муомала ёки
жабрланувчининг қадр

-

қимматини муттасил равишда камситиш, ишонтириш,

порахўрлик, алдаш, шунингдек, бошқа йўллар билан орқали ўз жонига қасд қилиш
даражасига етказиш” деб таъкидлайди [7]. Олимнинг фикрига қўшиламиз ва
ишонтириш, порахўрлик ва алдовни ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш
усуллари мумкин деб ҳисоблаймиз.

Ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказишнинг субъектив томонида ҳам айрим

тартибга солиниши шарт бўлган жиҳатлари мавжуд. Мазкур жиноят субъектив
томондан

жабрланувчига қилинган таҳдилар, раҳмсиз муомала ёки унинг шаъни ва

қадр

-

қимматини муттасил равишда камситишга қаратилган ҳаракатларга

нисбатан эгри қасд, оқибатига нисбатан эҳтиётсизлик билан содир этилади [8].
Шунингдек, айбдор содир этган қилмиш ва келиб чиққан оқибат ўртасида сабабий
боғланиш бўлиши шарт. Яъни жабрланувчи айнан айбдорнинг таъсири

остида

ўзини ўзи ўлдириши ёки унга суиқасд қилиши зарур.

Бу борада Рус ҳуқуқшунос олими В.Т.Батычко ҳам тўғри таъкидлаган, яъни

ўзини ўзи ўлдириш (ўзини ўзи ўлдиришга суиқасд қилиш) факти билан айбдорнинг
қилмиши ўртасида сабабий боғланиш бўлиши керак, яъни қилмишни
квалификация қилишда жабрланувчининг ўз жонига қасд қилишга ундовчи

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

2 (2021) / ISSN 2181-1415

237

бевосита сабаб, шахснинг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) эканлиги аниқланган
бўлиши керак. Агар у бошқа сабаблар (масалан, ишдаги асоратлар, оилавий
муносабатларнинг бузилиши, руҳий касаллик) натижасида юз берган бўлса, бу ерда
жиноят таркиби йўқлиги туфайли жиноят рад этилади [9].

Ҳуқуқшинос

олимлар С.В.Бородин [10], В.Н.Кудрявцев, А.В.Наумов [11],

Б.В.Здравомыслов [12], И.Л.Козаченко, З.А.Незнамов [13] лар ушбу жиноят
субъектив томони бевосита эгри қасд билан содир этилади, агарда шахс
жабрланувчини ўзини ўзи ўлдириш даражасига қасддан етказса, унинг ҳаракатлари
одам ўлдириш жинояти сифатида баҳоланиши лозимлигини таъкидлашган. Бундай
ҳолатларда ҳаракат, ўлимга сабаб бўладиган даражадаги жароҳат етказиш,
заҳарлаш каби ҳаракатлардан фарқ қилмаслигини таъкидлашган. Хусусан,
Н.И.Загородниковнинг таъкидлашича “Агар айбдорнинг нияти жабрланувчининг
ўз жонига қасд қилиши бўлса, содир этилган қилмиш тўғридан

-

тўғри қотиллик деб

ҳисобланиши керак” [14]. С.В.Бородиннинг фикрига кўра, “инсон ўз олдига бошқа
одамни ўз жонига қасд қилишни мақсад қилиб қўйган, бунинг учун барча зарур
шарт

-

шароитларни яратган ҳолларда, бу қилмиш қасддан одам ўлдириш билан

квалификация қилиниши керак, бу қотиллик жиноятини амалга оширишнинг ўзига
хос усули билан тавсифланади”.

Ушбу олимларнинг фикридан келиб чиқиб айтиш мумкинки, қасддан одам

ўлдириш ва ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш жиноятлари ўртасидаги чегара
тўғри ва эгри қасд билан ифодаланади, яъни агар

ўзини ўзи ўлдириш даражасига

етказиш тўғри қасддан содир этилса қилмиш қасддан одам ўлдириш билан
квалификация қилиниши керак.

Бироқ, бу бироз мулоҳазали, чунки, биринчидан, айбдор ўзини ўзи ўлдириш

даражасига етказишда жабрланувчини бевосита ҳаётидан маҳрум қилиш
ҳаракатларини амалга оширмайди. Ҳаракатсизлик ҳолатларига йўл қўйган
тақдирда ҳам, у шахсан ўзи бошқа инсонни ҳаётидан маҳрум қилмайди. Бундай
вазиятда ўзини ўзи ўлдириш ҳолати шахснинг ўзи томонидан содир этилади. Бу
борада М.П.Журавлев, С.И.Никулинларнинг [15] ҳақли равишда ўзини ўзи
ўлдиришда жабрланувчи ўз ҳаётига ўзи нуқта қўйиши лозим, сабаби ўзини ўзи
ўлдириш жиноятининг объектив томони одам ўлдириш жиноятидан принципиал
фарқи ҳам айнан ана шундадир деган фикрларини келтириб ўтиш мақсадга
мувофиқ.

Бундай қарашларни, ҳуқуқшунос олимлар Ю.Ронжин ва Б.Волков ҳам қўллаб

-

қувватлаб: “...ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказишнинг одам ўлдиришдан
фарқи, айбор томонидан жабрланувчини ҳаётидан маҳрум қилмаслигидадир. Ўз
ҳаракатлари билан у жабрланувчи учун ўзини ўзи ўлдиришдан бошқа иложи йўқ
бир вазиятни туғдирсада, жабрланувчи ўзини ўзи ўлдирмасдан, айбдорнинг
таҳқирларидан қочиш ва бошқа йўллар билан халос бўлиши мумкинлигини”
таъкидлашган [16].

Демак, айбдор ўз қилмишида қонунда кўрсатилган усуллардан фойдаланиб,

жабрланувчининг ўзини ўзи ўлдиришга бўлган имкониятларини ва бунинг
муқаррарлигини олдиндан билиб, буни ният қилса тўғри қасд ёки била туриб
бефарқ қараб бунинг оқибатларига йўл қўяса эгри қасд ҳисобланади. Шу боис
айтиш мумкинки, бундай жиноят субъектив томондан эҳтиётсизлик билан содир
этилмайди.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

2 (2021) / ISSN 2181-1415

238

Хулоса қилиб шуни таъкидлаймизки, албатта, ўзини ўзи ўлдириш даражасига

етказишни тартибга солиш муаммолари юқорида муҳокама қилинганлар билан
чекланмайди. Бироқ, таклиф этилаётган ўзгаришларнинг киритилиши ҳам
жиноятнинг текширилаётган элементлари учун жавобгарлик ўрнатиш нуқтаи
назаридан жиноят қонунининг сифатини ошириши ҳамда унинг олдини олишга
ҳам муайян даражада таъсир қилади десак муболаға бўлмайди.

Библиографические ссылки

:

1.

Самоубийство.

https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/suicide.

2.

Самоубийства в Центральной Азии (инфографика)

. https://caa-network.org/

file:///Network.html.

3.

Ўзбекистон Республикаси жиноят ишлари бўйича судларида кўрилган ишлар

бўйича

қабул

қилинган

суд

ҳужжатларини

интернет

тармоғида

чоп

этиш

.https://public.sud.uz/#!/sign/criminal

4.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1998 йил 11 сентябрдаги

“Ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш жиноят ишлари бўйича суд амалиёти
тўғрисида”ги 20

-

сонли қарори, 6

-

банд. https://lex.uz/ru/docs/1446429

5.

В.Т.Батычко

.

Уголовное право. Особенная часть : учебник / В.Т. Батычко. –

Таганрог : ИТА ЮФУ, 2015. –

942 с. https://may.alleng.org/d/jur/jur148.htm

6.

Т.Е.Кулешова

.

Доведение до самоубийства: проблемы квалификации //

Вестник Барнаульского юридического института МВД России. 2017. № 1 (32).

https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29824711.

7.

А.А.Цыркалюк

.

Уголовная ответственность за доведение до самоубийства:

автореф. дис. канд. юрид. наук. М

., 2011.

https://docplayer.ru/ 197519431-

Cyrkalyuk

–

andrey

–

anatolevich

–

ugolovnaya -otvetstvennost-za-dovedenie-do-samoubiystva.html.

8.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1998

йил 11 сентябрдаги

“Ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказиш жиноят ишлари бўйича суд амалиёти
тўғрисида”ги 20

-

сонли қарори, 6

-

банд. https://lex.uz/ru/docs/1446429

9.

В.Т.Батычко

.

Уголовное право. Особенная часть : учебник / В.Т. Батычко. –

Таганрог : ИТА ЮФУ,

2015.

–

942 с. https://may.alleng.org/d/jur/jur148.htm

10.

С.В.Бородин.

Преступления против жизни. М., 1999.с.

62.

11.

В.Н.Кудрявцев, А.В.Наумов.

Российское уголовное право. Особенная часть. М.,

1997.

с.

57.

12.

Б.В.Здравомыслов

.

Уголовное право России. Особенная часть. М., 1996. с. 49

13.

И.Л.Козаченко, З.А.Незнамов

.

Уголовное право. Особенная часть. М., 1998.с. 46

14.

Н.И.Загородников

.

Преступления против жизни по советскому уголовному

праву / Н.И. Загородников. –

М. : Госюриздат, 196

1.

–

278 с.

15.

М.П.Журавлев, С.И.Никулин

.

Российское уголовное право. Особенная часть.

М., 1988.с. 46

16.

Ю.Ронжин, Б.Волков

.

Судебная практика по делам о доведении до

самоубийства // Советская юстиция. 1970. № 11.