Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Role of artistic literature in protecting youth from information
and psychological attacks
Abdulla BAYESHANOV
1
Gulistan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 February 2021
Available online
7 March 2021
The article examines the role of fiction in protecting young
people from information attacks and the formation of a person's
personality, the expansion of the worldview, a change in attitude
towards life, a positive impact on thinking
2181-
1415/©
2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Information attack
Imaginative literature
Globalization
Personality development
Book.
Ёшларни
ахборот
-
психологик
хуружлардан
ҳимоя
қилишда
бадиий
адабиётнинг
ўрни
АННОТАЦИЯ
Калит
сўзлар:
Ахборот
хуружи
Бадиий
адабиёт
Глобаллашув
Шахс
тарбияси
Китоб
Мақолада
ёшларни
ахборот
хуружларидан
ҳимоя
қилишда
,
бадиий
адабиётнинг
ўрни,
инсон
шахсининг
шаклланиши,
дунёқарашини
кенгайтириш,
ҳаётга
бўлган
муносабатнинг
ўзгариши,
фикрлашига
ижобий
таъсир
кўрсатишида
китобнинг
аҳамияти
масалалари
ёритилган.
Роль
художественный
литературы
защите
молодёжа
от
информационно
-
психологических
атак
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
Информационная
атака
В
статье
рассматривается
роль
художественной
литературы
в
защите
молодежи
от
информационных
атак
и
формирование
личности
человека,
расширение
1
Gulistan State University, Gulistan, Uzbekistan
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
575
Художественная
литература
Глобализация
Развитие
личности
Книга
мировоззрения,
изменение
отношения
к
жизни,
положительное
влияние
на
мышление.
КИРИШ
ВА
ДОЛЗАРБЛИГИ
Бугунги
глобаллашиб
бораётган
дунёда
мураккаб
ахборот
-
психологик
вазият
юзага
келмоқда.
Шу
маънода
халқимиз
ҳам
мисли
кўрилмаган
даражада
ахборот
босими
кучайган
шароитга
дуч
келиб
турибди.
Бу
шароитда
инсон
ўзлигини
сақлаб
қолишнинг
имконияти
борми,
бунга
қандай
эришиш
мумкин
деган
саволлар
ҳар
бир
кишини
ҳам
ўйга
толдириши
табиий.
Ахборотлашган
жамият
бугунги
тараққиётнинг
энг
муҳим
омилларидан
бири
ҳисобланади
.
Усиз
замонавий
тараққиётни,
у
яратиб
бераётган
имкониятларсиз
эса
турмушимизни
тасаввур
этиш
мушкул.
Танганинг
икки
томони
бор
деганларидек,
ахборот
хавфсизлиги
ҳам
бугунги
куннинг
долзарб
муаммоларидан
бирига
айланди.
Мамлакатимиз
аҳолисининг
ярмидан
кўпини
ёшлар
ташкил
этиши,
улардаги
қизиқувчанлик
,
беқарорлик
ва
бошқа
психологик
хусусиятлари
масалага
ўта
жиддий
қарашни
тақазо
этади.
Биринчидан,
ёшлар
кичик
ёшдан
бошлаб
ахборот
-
коммуникация
технологияларидан
фойдаланишда
катталарга
қараганда
осон
ўзлаштиради.
Иккинчидан,
уюшмаган
ёшлар
ўртасида
ижтимоий
муаммолар,
хусусан,
ишсизликнинг
мавжудлиги
уларни
виртуал
хатарларга
осонроқ
берилишига
сабаб
бўлади.
МЕТОДЛАР
ВА
ЎРГАНИЛИШ
ДАРАЖАСИ
Ёшларни
шахс
бўлиб
шаклланиши
масаласи
адабиётчилар,
педагоглар,
психологлар
ва
файласуфларнинг
эътиборини
ўзига
тортиб
келмоқда.
Россиялик
олимлар
Галимуллина
А.Ф.
шахс
шаклланишида
бадиий
адабиётнинг
ва
китоб
ўқишнинг
аҳамияти
[1].
Л.
Д.
Шеховцова,
И
.
В.
Прокофьева,
Е.
А.
Молчанова,
Р.
И.
Маркова
каби
олимларнинг
тадқиқотларида
боланинг
ривожланишида
китобнинг
ўрни
масалалари
ўрганилган
ва
таҳлил
этилган
[2].
Тадқиқотни
олиб
боришда
мантиқий,
тизимли
-
тузилмавий,
қиёсий
,
илмий
манбаларни
комплекс
тадқиқ
этиш,
индукция
ва
дедукция
каби
усуллар
қўлланилган
.
ТАДҚИҚОТ
НАТИЖАЛАРИ
Инсоннинг
шахс
бўлиб
шаклланишида
китобнинг
ўрни
ниҳоятда
катта.
Бугунги
замонавий
дунёда
инсон
интеллекти
асосий
мезон
бўлаётганини
ҳисобга
олсак,
ёшлар
ўртасида
китобга
меҳр
китобхонликни
кучайтириш
муҳим
аҳамиятга
эга.
Шу
маънода
Президентимиз
Ш.Мирзиёев
томонидан
мамлакатимизда
китоб
тарғиботи
ва
китобхонликни
ривожлантириш
борасида
қилинаётган
ишлар
ниҳоятда
асосли
ва
аҳамиятга
эга.
[3].
Жамиятни
маърифатли
қилиш
,
инсонни
жаҳолатдан
қутқаришда
бадиий
адабиёт
ва
китоб
асосий
восита
ҳисобланади
.
“Маърифат
–
бу
инсоннинг
ўз
айби
билан
қоладиган
вояга
етмаганлик
ҳолатидан
чиқишидир.
Вояга
етмаганлик
бу
ўз
ақли
ва
фикридан
четдан
кимнингдир
бошқарувисиз
фойдалана
билмасликдир.
Ўз
айби
билан
вояга
етмаслик
ҳолати
бу
ақлий
етишмаслик
эмас,
балки
қатъият
ва
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
576
жасоратнинг
етишмаслиги
ҳамда
ақлдан
кимнингдир
ёрдамисиз
фойдаланолмасликдир.
Sapere ayde!
Ўз
ақлингни
ишлатишга
журъатли
бўл!
–
бу
маърифатнинг
шиоридир
[4].
Бадиий
адабиёт
инсонга
оламни
бадиий
эстетик
англашга,
сўзнинг
қудрати
,
сўзнинг
таъсири
инсон
тафаккурида
эврилишга,
дунёқарашнинг
кенгайишига
ёрдам
беради.
Ёшларни
ахборот
-
психологик
хуружлардан
ҳимоя
қилишда
бадиий
адабиётнинг
ўрни
қуйидагиларда
намоён
бўлади:
биринчидан,
бадиий
адабиёт
инсоннинг
ёшликдан
дунёқарашини
кенгайтиришга,
мулоҳазакорликка,
сўз
бойлигинингошишига
ёрдам
беради;
иккинчидан,
бадиий
адабиёт
инсонда
инсонпарварлик,
инсонни
улуғлаш,
инсонийлик
ғояларининг
устувролигини
босқичма
-
босқич
шакллантиради;
учинчидан,
бадиий
адабиёт
ёшларда
миллий
қадриятларга
ҳурмат
,
она
юртни
улуғлаш,
бир
сўз
билан
айтганда
ватанпарварлик
ҳиссини
тарбиялайди;
тўртинчидан,
инсонда
ҳаётий
позицияни
белгилашга,
атрофдаги
воқеа
-
ҳодисаларга
бефарқ
бўлмасликка,
мустақил
фикрга
эга
бўлишга
ўргатади.
Инсонда
кичик
ёшдан
бошлаб,
аввал
эртак,
кейинчалик
ҳикоя
,
қисса
ва
романларни
мунтазам
мутолаа
қилиш
кўникмасини
шакллантириш
зарур.
Тўғри
бугунги
кунда
китоб
ўқиш
тезкор
замонда
маълум
маънода
кўп
вақтни
олади.
Лекин
ёшларимиз
усиз
ҳам
кўп
вақтини
компьютер,
телевизор,
телефон
ва
бошқа
воситаларга
сарфлашмоқда.
Ёшларда
бадиий
адабиётга
ҳавас
уйғотишда:
биринчидан,
мактабда
адбиёт
дарсларининг
ўрни
катта,
бунинг
учун
адабиёт
дарсларининг
савиясини
ошириш,
етук
адабиёт
ўқитувчиларини
тарбиялашга
эътибор
қаратишимиз
керак;
иккинчидан,
ота
-
оналарнинг
бадиий
асарлар
ўқишига
эришиш,
қачонки
уйда
ота
-
онанинг
ўзи
китоб
ўқир
экан,
албатта,
фарзанд
ҳам
китоб
мутолаа
қилади
.
Ҳар
бир
ота
-
она
уйида
мўъжазгина
бўлса
ҳам
кутубхона
бўлишига
эришиши
лозим;
учинчидан,
бугунги
кунда
чоп
қилинаётган
бадиий
нашрларни
юртимизнинг
чекка
ҳудудларигача
етиб
боришини
таъминлайдиган
тизим
барпо
этиш
керак.
Чунки
янги
китоблар
марказдан
вилоят
ёки
туман
марказидан
нарига
ўтмаяпти;
тўртинчидан,
чоп
қилинаётган
китоблар
нархининг
қимматлиги
,
ҳамманинг
ҳам
китоб
сотиб
олишга
имконияти
йўқлиги
сабабли,
кутубхона
тизимини
мунтазам
ишлашини
йўлга
қўйиш
,
ҳар
бир
ҳудудда
етарли
фондга
эга
кутубхоналар
барпо
этиш
мақсадга
мувофиқ;
бешинчидан,
бадиий
адабиётларнинг
электрон
вариантларини
тайёрлаш,
бундай
электрон
ресурслар
орқали
ёшларнинг
китобга
қизиқишини
ошириш;
олтинчидан,
китобхонликка
бугунги
кунда
бозор
адабиётининг
ҳам
пайдо
бўлгани
бадиий
дид
ва
санъаткорона
ёндашувни
камайтирмоқда.
Бадиий
савиясиз
асарларни
чоп
этишнинг
мавжудлиги,
айрим
ёшларда
китоб
танлаш
тажрибасининг
камлиги,
яхши
китоб
ва
ҳақиқий
адабиёт
тарғиботини
кучайтиришни
тақазо
этмоқда.
Мамлакатимизда
кейинги
икки
ярим
йил
давомида
шиддатли
ислоҳотлар
жараёни
кечаяпти.
Иқтисодиётга
хорижий
инвестицияларни
жалб
қилиш
,
фаол
тадбиркорлик
муҳитини
яратишга
катта
аҳамият
қаратилмоқда
.
Шу
маънода
юртимизда
китобхонлик
ва
китоб
тарғиботини
амалга
ошириш
бўйича
ҳам
илғор
ташаббуслар
олға
сурилмоқда.
Буларга:
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
577
-
китобларни
арзонлаштириш
учун
мамлакатимизда
қоғоз
ишлаб
чиқаришни
йўлга
қўйиш
;
-
китоб
савдоси
билан
шуғулланаётган
тадбиркорларга
имтиёзлар
бериш;
-
ҳар
бир
маҳалла
ҳудудида
кутубхоналар
ташкил
этиш;
-
“Йилнинг
энг
яхши
китоби”,
“Китобхон
оила”,
“Энг
яхши
болалар
китоби”,
“Энг
яхши
китобхон”
каби
танловлар
ҳамда
турли
маданий
-
маърифий
тадбирларда
“назм
ва
наво”
анъаналарини
янада
кенг
ривожлантириш
зарур.
Яъни,
бундай
анжуманларда
санъат
аҳли
қаторида
шоиру
адиблар,
драматург
ва
сценарийнавислар
иштироки
учун
кенг
имконият
яратиш
яхши
самара
беради;
-
ота
-
оналар
мунтазам
равишда
ўз
фарзандларини
китоб
дўконларига
олиб
боришлари,
уларнинг
кутубхонага
қатнашини
рағбатлантиришлари,
оилавий,
шахсий
кутубхоналар
ташкил
қилишни
рағбатлантириш,
аҳоли
ўртасида
китоб
совға
қилиш
анъанасини
кенг
тарғиб
қилиш
керак.
Шунингдек,
бадиий
адабиётнинг
ва
китоб
ўқишнинг
ёшлар
ҳаётида
уларнинг
шахс
бўлиб
шаклланишидаги
ўрни
қуйидагиларда
намоён
бўлади:
1.
Китоблар
ўқувчиларнинг
билимлари
ва
ақлларини
кенгайтиради.
Улар
турли
хил
тушунчаларни
очиб
беради
ва
дунё
маданиятининг
кўплаб
ғояларини
тақдим
этади.
Китобларни
ўқиш
ёшларни
дунёдаги
турли
жамиятлар
ва
цивилизациялар
билан
таништиради.
Китобларни
ўқиш
орқали
ёшлар
ўтмиш,
ҳозирги
ва
келажакни
ўрганишлари
ва
кўплаб
муаммоларни
ҳал
қилишлари
мумкин.
Дунёқараши
кенгайиб,
ижодкорлиги
ортади.
2.
Кўплаб
ёшлар
кеча
ўрганган
нарсаларини
унутишади,
аммо
китоб
ўқиш
ўқувчиларнинг
хотирасини
яхшилашга
ёрдам
беради.
Ёшлар
китобларни
ўқиётганда,
улар
китобда
айтиб
ўтилган
воқеа
ва
қаҳрамонларнинг
тасвирларини
яратадилар
ва
ўқиганларини
эслаб
қолишлари
мумкин
.
Шундай
қилиб
,
агар
ўқувчилар
мунтазам
равишда
ўқишса,
уларнинг
визуал
хотираси
фаоллашади
ва
бу
нарсаларни
тезда
эслаб
қолишларига
ёрдам
беради.
3.
Китобларни
ўқиш
ёшлар
учун
етарли
даражада
стрессни
енгиллаштиради.
Ёшлар
китобларни
ўқиётганда,
улар
стрессни
сезмайдилар
ва
китоблар
уларни
тасаввур
дунёсига
ўтказади.
Китобларни
ўқиш
ўқувчиларни
руҳлантиради
ва
ҳаётларини
ўзгартиришга
ундайди
ва
улар
ижобий
энергия
зарядига
эга
бўлади.
4.
Агар
ёшлар
сўз
бойлигини
яхшилашни
хоҳласа,
унда
китоб
ўқиш
улар
учун
энг
тезкор
усулдир.
Ўқувчилар
турли
мавзуларда
турли
хил
китобларни
ўқиётганда,
улар
кўпроқ
янги
сўзларни
ўрганишлари
мумкин,
бу
нафақат
уларнинг
сўз
бойлигини
ўзгартиришга
ёрдам
беради,
балки
уларнинг
турли
мавзулардан
хабардорлигини
оширади.
5.
Ёшларнинг
ҳаётга
бўлган
қизиқиши
ортади,
шунингдек,
бу
уларга
академик
кўрсаткичларини
яхшилашга
ва
жуда
қисқа
вақт
ичида
кўпроқ
маълумот
олишга
ёрдам
беради.
Ёшлар
ўзларини
стресссиз
ҳис
қилганда
,
улар
ҳеч
қандай
тўсиқсиз
бемалол
ўқишларига
эътибор
қаратишлари
ва
аъло
баҳога
ўқиш
имконияти
ортади.
6.
Китоблар
ўқувчиларнинг
тил
қобилиятини
ҳам
яхшилаши
мумкин.
Турли
хил
китобларни
ўқиш
орқали
ёшлар
одамлар
билан
ўзга
тилларда
мулоқот
қилиш
имкониятига
эга
бўладилар.
Ёшлар
чет
элга
ўқишга
борганларида
бу
жуда
фойдали.
Агар
ёшлар
турли
тилларни
билсалар,
улар
янги
дўстлар
орттиришлари
ва
ўқитувчилари
билан
осонликча
мулоқот
қилишлари
мумкин.
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
578
7.
Китоблар
ўқувчининг
фикрлаш
қобилиятини
яхшилайди
ва
муаммоларга
ечим
топади.
Китобларни
ўқиш
ёшларни
турли
вазиятларга
тайёрлайди.
Китоблар
ўқувчиларда
камтарликни
тарбиялайди
ва
қалбини
юмшатади,
ҳаётга
бўлган
ишончини
оширади.
Китоб
ўқиш
ўқувчиларнинг
хаёлотини
ва
ижодини
ошириб,
ижобий
фикрлашни
кучайтиради.
ХУЛОСАЛАР
Хулоса
ўрнида
айтиш
мумкинки,
ёшларнинг
дунёқараши,
билими,
атрофдаги
бўладиган
воқеа
-
ҳодисаларга
муносабати
эртанги
кунимизни,
келажагимизни
белгилашда
муҳим
омил
ҳисобланиб
,
бунда
китоб
ва
китобхонлик
етакчилик
қилади
.
Зеро,
китобхон
халқни
ҳеч
ким
йўлдан
чалғитолмайди.
Инсоннинг
ҳаётининг
маъносини
белгилайдиган,
унинг
билимли,
тарбияли,
касб
-
ҳунарли
ва
албатта
бахтли
ва
кам
бўлмаслигининг
муҳим
омили
–
бу
китобга
ошно
бўлиш,
ҳамиша
китоб
ўқиш
ва
китоб
мутолаасини
бир
умрлик
одатга,
ҳаётининг
бир
қисмига
айлантиришдир.
Айниқса,
жамиятнинг
ривожи,
тараққиётнинг
лакомативи
инсон
капитали,
инсон
тафаккури,
интелектуал
ривожланишда
китобнинг
алоҳида
ўрни
бор.
Чунки
яхши
китоб
инсонни
ҳам
ақлан,
ҳам
ахлоқан,
ривожланишига,
ўзига
хос
шахс
сифатида
шаклланишига,
дунёга
ўзгача
нигоҳ
билан
боқишга
ёрдам
беради.
ФОЙДАЛАНИЛГАН
АДАБИЁТЛАР
РЎЙХАТИ.
1.
Галимуллина
А.Ф.
Роль
книги
и
чтения
в
становлении
личности
подростка
в
русской
литературе
XVIII
–
ХХI
вв.
(М.Н.
Муравьев,
С.Т.
Аксаков,
В.П.
Крапивин,
Ф.А.
Камалов,
Б.Г.
Вайнер)
Ученые
записки
Казанского
университета.
Серия
гуманитарные
науки.
2016,
т.
158,
кн.
1.
с.117
-125
2.
Шеховцова,
Л.
Д.
Роль
книги
в
развитии
ребенка
/
Л.
Д.
Шеховцова,
И.
В.
Прокофьева,
Е.
А.
Молчанова,
Р.
И.
Маркова.
//
Образование
и
воспитание.
—
2018.
—
№
1 (16).
—
С.3
-6.
3.
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг
“Китоб
маҳсулотларини
нашр
этиш
ва
тарқатиш
тизимини
ривожлантириш,
китоб
мутолааси
ва
китобхонлик
маданиятини
ошириш
ҳамда
тарғиб
қилиш
бўйича
комплекс
чора
-
тадбирлар
дастури
тўғрисида”ги
Қарори
.
«Халқ
сўзи»
газетаси.
2017
йил
14
сентябь
184 (6878).
4.
Кант
И.
Критика
чистого
разума.
М.,
1964.
Т.
3
–С.
85.
