Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The use of pedagogical technologies in physical education
classes
Ergashali SHODIYEV
1
Shavkat IRMATOV
2
Feruza YAKUBJONOVA
3
Kokand State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 February 2021
Available online
7 March 2021
As a result of the effective use of pedagogical technologies in
physical education classes, we train students as well-educated
individuals, forming creative abilities, skills and personality
traits. The use of pedagogical technologies in academic subjects
and extracurricular activities is the basis for a creative approach,
the generalization of the educational process and vocational
education on the basis of problem-based learning.
2181-
1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Physical education,
pedagogical technologies,
educational process,
vocational training, skills,
abilities.
Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik texnologiyalardan
foydalanish
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Jismoniy tarbiya, pedagogik
texnologiyalar, ta’lim
jarayoni, kasbiy tarbiya,
qobiliyat, ko’nikma
.
Jismoniy tarbiya darslarida pedagogik texnologiyalardan
samarali foydalanish natijasida, biz o’quvchilarning barkamol
shaxs sifatida tarbiyalaymiz, ijodkorlik qobiliyatlari, ko’nikma va
shaxs hislatlarining shakllantiramiz. O’quv fanlari va d
arsdan
tashqari
mashg’ulotlarda
pedagogik
texnologiyalardan
foydalanish, ijodiy yondoshish, ta’lim jarayoni hamda kasbiy
tarbiyani muammoli ta’lim asosida umumlashtirishga asos
bo’ladi.
1
Teacher of the Department of Physical Culture, Kokand State Pedagogical Institute, Kokand, Uzbekistan
Email:
2
Teacher of the Department of Physical Culture, Kokand State Pedagogical Institute, Kokand, Uzbekistan
Email:
3
Teacher of the Department of Physical Culture, Kokand State Pedagogical Institute, Kokand, Uzbekistan
Email:
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
684
Использование педагогических технологий на участках
физического образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Физическое воспитание,
педагогические
технологии,
образовательный процесс,
профессиональная
подготовка, навыки,
умения.
В
результате
эффективного
использования
педагогических технологий на занятиях по физическому
воспитанию
мы
обучаем
студентов
как
высокообразованных
личностей, формирующих творческие
способности,
навыки
и
личностные
качества.
Использование педагогических технологий в учебных
предметах и внеучебной деятельности является основой
творческого подхода, обобщения учебного процесса и
профессионального образования на основе проблемного
обучения.
Ma
’
lumki, pedagogika fani taraqqiyotida yangiliklar juda ko
’
p bo
’
lishiga qaramasdan,
avvalgilaridan keskin farq qiladigan, pedagogik faoliyatni keskin o
’
zgartirishni taqoza
etadigan yangilik
–
bu zamonaviy texnologiyalar bilan pedagogik jarayonni tashkil etishdir.
Dunyodagi rivojlangan mamlakatlarda an
’
anaviy ta
’
lim tizimidan qoniqmaslik, mazmun-
mohiyat jihatidan butunlay yangi, bilim berish va aqliy kamolotga erishishning ilmiy
asoslangan tizimini yaratishga intilash kuchayganligi sabab, natijada hamkorlik pedagogikasi,
bunyodkorlik va ijodkorlik pedagogikasi, ta
’
lim jarayonini optimallashtirish va faollashtirish,
muammoli ta
’
lim kabi pedagogik tushunchalar paydo bo
’
ldi. AQSH va bir qator boshqa
davlatlarda zamonaviy ilg
’
or pedagogik texnologiyalar ishlab chiqildi va amaliyotga keng
ko
’
lamda tadbiq etib boshlandi. 1980 yillarda Rossiyaning yetakchi pedagog va psixolog
olimlari zamonaviy pedagogik texnologiyalarni o
’
rganib, tanqidiy tahlil qilgan holda, uning
afzallik tomonlari haqida fikr bildirib boshlaganlar (V.P.Bespalko, M.V.Klarin, B.Nikondrov,
T.A.Ilina va boshqalar). Mamlakatimizda zamonaviy pedagogik texnologiyalarning ilmiy-
nazariy asoslarini ishlab chiqishda N.Azizxo
’
jayeva, F.Avliyoqulov, Habdukarimov, J.
Yo
’
ldoshev, M.Ochilov, N.Sayidahmedov, E.G
’
oziyev, O
’.
Tolipov, S.Og
’
ayev, H.Qarshiboyev,
Ch.Mirzayev va olimlarning pedagogik texnologiyalarni ta
’
lim jarayonida qo
’
llashga oid
tadqiqot natijalaridan umumiy ta
’
lim maktablarida, akademik litsey va kasb-hunar
kollejlarida, oliy o
’
quv yurtlari va malaka oshirish tizimi muassasalarida samarali foydalanib
kelinmoqda.
“
Pedagogik texnologiya - bu, ta
’
lim shakllarini optimallashtirish maqsadida
texnik vositalar, inson salohiyati hamda ularning o
’
zaro ta
’
sirini inobatga olib, o
’
qitish va bilim
o
’
zlashtirishning barcha jarayonlarini aniqlash, yaratish va qo
’
llashning tizimli metodidir.
[Ilg
’
or pedagogik texnologiyalar,Toshkent, 1999. 3-bet]. Professor M.Ochilov fikriga ko
’
ra,
“
Pedagogik texnologiya
–
tizimli, texnologik yondoshuvlar asosida ta
’
lim shakllarini
qulaylashtirish, natijasini kafolatlash va xolisona baholash uchun inson salohiyati hamda
texnik vositalarning o
’
zaro ta
’
sirini inobatga olib, ta
’
lim maqsadlarini oydinlashtirib, o
’
qitish
va bilim o
’
zlashtirish jarayonlarida qo
’
llaniladigan usul va metodlar majmuidir
” [Халқ
таълими
, 1999
йил, №6 сон
, 34
бет
].
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilim beruvchini (o
’
qituvchi) va bilim oluvchini
(o
’
quvchi) ta
’
lim jarayonida faol bo
’
lishini, ongini batamom o
’
zlashtirayotgan o
’
quv
materialiga qaratishni taqoza etadi. O
’
qituvchi, ayniqsa ta
’
lim mazmunini texnologik loyihaga
aylantirish jarayonida, o
’
ta chuqur bilimga ega bo
’
lishi, eng kichik detallargacha e
’
tiborida
saqlashi va ularni loyiha mazmuniga kiritishga erishmog
’
i darkor. O
’
quv materialini
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
685
texnologik loyihaga aylantirish qanday tartibda bo
’
ladi, qanday qoidalarga amal qiladi, nima
bilan boshlanib, nima bilan yakunlanadi, degan savollar paydo bo
’
lishi tabiiy. Biz quyida
pedagogik texnologiya loyihasi tarkibiy qismlari haqida ma
’
lumot bermoqchimiz.
Loyiha o’rganiladigan mavzuning nomidan boshlanadi. Mavzuning mazmuni asosiy
savollarga bo’linadi. Savollar mavzu ichidagi tugallangan fikrlarda va keyingisidan ma’lum
darajada farqlanadigan tushunchalarni qamrab oladi. Savollar sun’iy tarzda ko’paytirilmasligi
va kamaytirilmasligi kerak. Bu yerda loyihalashtiruvchining bilimi va mahorati katta rol
o’ynadi. Mavzu asosiy savollarga bo’lingandan keyin loyihaning ikkinchi elementi, ya’ni
tayanch tushuncha va iboralar yozib chiqiladi. Mazkur mavzu uc
hun ahamiyatli bo’lgan asosiy
tushunchalar alohida-
alohida qayd etiladi. Ularning ma’nosi mazmunning ichida izohlanadi.
Lekin bilim oluvchi tayanch tushunchalarni mazmunning boshida ko’rib, nimalarga e’tiborini
qataish kerakligini bilib oladi. Loyihaning uchinchi elementi maqsadlar tizimi hisoblanadi. Bu
yerda har bir asosiy savol uchun alohida maqsadlar qo’yiladi. Avvalo o’qituvchining
maqsadlari (ta’limning, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi) va bilim oluvchilarning maqsadlari
(identiv o’quv maqsadlari) ketm
a-ketlikda aniq belgilanib chiqiladi. Bilim oluvchilar uchun
qo’yiladigan maqsadlar identiv o’quv maqsadlari yoki o’quvchilarning mashg’ulot davomidagi
o’quv vazifalari deb ham ataladi.
Bilim oluvchilarning o’quv vazifalari aniqlanganidek
pedagogik texnologiyalarning yana bir qoidasiga amal qilinadi. Pedagogika va psixologiya
fanlari o’quvchilar tomonidan bilim asoslari o’zlashtirilganda to’rtta bilim egallash
darajalarini ilmiy asoslaganlar. Birinchi o’rinda bilish
- tushunish darajasi turadi. Bunda bilim
o
luvchining ongiga asosiy tushuncha va ma’lumotlar yetkazib beriladi. Sezgi va idrok
asosidagi dastlabki, yuzaki bilimlar tarkib topadi.
Ikkinchi bosqich reproduktiv daraja hisoblanib, o’quvchi tomonidan qabul qilingan
axborot va ma’lumotlar esga olinadi, esda saqlanadi, kerak bo’lganda qayta esga tushuriladi.
So’zlab berish, aks ettirish, qayta ifodalash kabi ta’limiy vazifalar bajarailadigan bo’ladi. Bu
darajada o’quvchi ongida aniq tasavvurlar hosil bo’ladi.
Bilim egallashning uchinchi darajasi produkti
v, ya’ni samarali daraja hisoblanadi.
Bunda o’quvchi o’zlashtirgan bilimlar asosida ko’nikma va malakalarga ega bo’lgan, ularni
amaliyotda qo’llay oladigan va tegishli natijalarni qo’lga kiritadigan bo’lishadi.
Jismoniy tarbiya tili bilan aytganda sport mahorati va madaniyati shakllangan holat
tushuniladi. Bilim olishning eng yuqori darajasi ijdiy o’zlashtirish hisoblanadi. O’quvchi
oldingi uch boskich darajasiga erishgan va egallagan bilimlarni boyitish, takomillashtirish,
o’zgartirish, o’zining nuqtayi nazariga ega bo’lishi, tanqidiy baholay olish darajasiga erishadi.
Identiv o’quv maqsadlari mana shu o’zlashtirish darajalariga moslashtirilgan holda
belgilanadi. Savolning mazmuniga qarab tegishli murakkablikdagi maqsadlar qo’yiladi.
Amerikalik olim B.Blu
m ta’limiy maqsadlar qo’yish ketma
-ketligi (taksonomiyasi) ni ishlab
chiqqan. Unga ko’ra bilimlarni egallash olti darajaga ajratilgan: Bilish; Tushunish; Tatbiq etish;
Analiz (tahlil);Sintez (umumlashtirish); Baholash.
Identiv o’quv maqsadlarini qo’yishda
bu tartibga amal qilish uchun tegishli fe’llardan
foydalaniladi. quyida namuna uchun o’zlashtirish darajalariga mos keladigan fe’llar
ko’rsatilgan jadvalni e’tiboringizga havola etamiz. Loyihaning to’rtinchi qismi savolning
mazmunini o’z ichiga oladi. Mazmun o’quv dasturi va darslik doirasida bayon etiladi.
Mazmunning ichida tayanch tushuncha va iboralar alohida e’tibor berilgan holda izohlanadi.
Jismoniy tarbiya bo’yicha mashg’ulotlarni tashkil etishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalardan qo’llanishi uch
un birinchi navbatda yuqorida bayon etilgan tartibda loyiha
ishlab chiqiladi.
Iloji bo’lgan hollarda o’quv
-uslubiy majmua tayyorlanadi. Bu jismoniy tarbiya
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
686
mashg’ulotlarini qiziqarli va yuqori saviyada o’tishini ta’minlaydi. Faqat o’qituvchi va
o’quvchilar
bunday mashg’ulotlarga avvalo ruhiy jihatdan tayyor bo’lishi kerak.
Yillar
davomida hosil bo’lgan tajriba, ko’nikma va malakalar, ayniqsa streotiplar (qoliplangan
odatlar) halaqit berishi mumkin. O’qituvchi buni yengishi, o’zini va o’quvchilarni tayyorlas
hi
zarur bo’ladi.
Buning uchun noan’anaviy mashg’ulot shakllari va turlarini, ularni tashkil etishning
metodikasini yaxshi egallash talab qilinadi. So’nggi paytlarda interfaol metodlardan
foydalanish ommaviy tus olmoqda. O’qituvchi va o’quvchilarni faollashtirib, mashg’ulotdagi
asosiy figuraga aylantirishi har bir o’quvchi o’zini mashg’ulotning asosiy bajaruvchisi deb his
etmog’i darkor. Barcha o’quvchilarni imkoni darajasida fikrlashga, harakat qilishga, jismoniy
mashqlarni o’ziga moslashtirgan holda baja
rish odatlantiriladi. Kichik guruhlar tashkil etiladi,
ijobiy raqobat muhiti yaratiladi. Har bir o’quvchi o’z jamoasi uchun mas’ul ekanligini doimiy
his etib boradi. Zarur bo’lganda sardor vazifasini, ba’zan tashkilotchi, ba’zan bajaruvchi,
gohida nazorat
qiluvchi rolini bajarish o’quvchilar orasida almashtirib turiladi. O’qituvchi
imkon qadar har bir o’quvchiga individual yondashuvni amalga oshirgan holda yondashib,
jismoniy rivojlanishini jadallashtiradi.
Ikkinchidan, jismoniy tarbiya mashg’ulotlari inson
kamolotining zarur shartlaridan biri
sifatida, bola shaxsi kamolotining ajralmas qismi bo’lib, har tomonlama shakllangan komil
insonni tarbiyalashning asosiy omillaridan biri deb hisoblanishiga e’tibor qaratish. SHaxs
kamolotining irsiyat, ta’lim va tarbi
ya, ijtimoiy muhit, shaxs faolligi omillarining jismoniy
ulg’ayishdagi ta’sirini to’la namoyon etilishiga e’tiborni qaratilishi.
Uchinchidan, jismoniy tarbiya mashg’ulotlarining ilmiy asoslangan mazmuniga
e’tiborni qaratgan holda, jahondagi eng ilg’or ta’
lim-
tarbiya mazmunlariga uyg’un bo’lgan
ma’lumot va axborotlarga suyangan holda shug’ullanish. Jahon xalqlarining jismoniy tarbiya
va sport turlarini o’rgangan holda, ular bilan shug’ullanib yuqori ko’rsatkichlarni qo’lga
kiritish uchun harakat qilish. O’zbek milliy o’yinlarini jahonga yoyish. Kurashning qisqa
muddatda qiziqarli xalqaro sport turiga aylanishini asoslash.
To’rtinchidan, pedagogika uchun umumiy sanalgan ta’lim
-tarbiya tamoyillariga
jismoniy tarbiya mashg’ulotlarini tashkil etishda qat’iy ama
l qilishga erishish. Ilmiylik,
tizimiylik, izchillik, tushunarli bo’lish, ko’rgazmalilik, yosh va o’ziga xos xususiyatlarni hisobga
olish bilan bir qatorda insonparvarlik, vatanparvarlik, demokratiya talablariga rioya qilish
kabi tamoyillar jismoniy tarbiy
a va sportni yuksaklikka ko’tarilishiga hissa qo’shadi.
Beshinchidan, bugungi asrimizning dolzarb muammosiga aylangan kompyuter va
axborot texnologiyalaridan
ta’lim jarayonida
samarali foydalanishga erishish. Lokal va
xalqaro axborot tizimi materiallarida
n unumli foydalanib, jismoniy tarbiya mashg’ulotlarini
jahon standartlari darajasiga ko’tarish. Ta’limning zamonaviy pedagogik texnologiyalar
asosidagi interfaol metodlarini joriy etish. Bunda bilim oluvchi va shug’ullanuvchi shaxsining
nufuzini orttirishga erishish.
Oltinchidan, eng zamonaviy talablarga javob beradigan sport mashg’ulotlaridan unumli
foydalanish, ularning bekor turmasligi, yoshlarning muntazam shug’
ullanishlariga
moslashtirish. Yuqori malakali ustoz-murabbiylarning faqat markaziy shaharlarda emas,
barcha joylarda faoliyat yuritishini ta’minlash. Pullik xizmatning ma’lum bir qismini mahalliy
mablag’lar evaziga qoplash orhali barcha hohlovchilarning jalb etilishiga sharoit yaratish.
Ye
ttinchidan, jismoniy tarbiya va sport bo’yicha ilmiy, o’quv
-metodik, badiiy ommabop
nashrlarni ko’paytirish va ta’sirchanligini oshirishga erishish. Sport musobahalarining sharhi
va tahlilini ommaviylashtirish.
Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Special Issue
–
2 (2021) / ISSN 2181-1415
687
Sakkizinchidan, jismoniy tarbiya va sport jihozlarini tayyorlovchi mahalliy ishlab
chiqarish korxonalarini barpo etish. Ular tayyorlagan jihozlar xalqaro talablarga javob
berishiga erishish. Ayniqsa yoshlar uchun sport kiyimlari, asbob-
uskunalar, mashg’ulotlar
uchun zarur bo’lgan jihozlarning qulay va arzon bo’lishiga ahamiyat
berish lozim.
Jismoniy tarbiya va sport bilan shug
’
ullanish jarayonida do
’
stlik, o
’
rtoqlik, o
’
zaro
yordam, fidoyilik, vatanparvarlik, insonparvarlik, baynalminalchilik, ongli intizom,
mustahkam irodaviy sifatlar tarkib topib boradi. Har bir mashg
’
ulotda bunday
imkoniyatlardan to
’
lafoydalanishga harakat qilish kerak. Jismoniy tarbiyaning estetik
qiymatini oshirish, mehnatsevarlikka yo
’
naltirilganligini kun sayin kuchaytirish, iqtisodiy
mohiyatini samarali bo
’
lishiga hissa qo
’
shishni ta
’
minlash chora-tadbirlarini belgilash.
Jismoniy tarbiya mashg
’
ulotlarida va sport musobahalarida psixologik tayyorgarlik judda
katta rol o
’
ynaydi. Eng avvalo xarakterni shakllantirish, irodaviy sifatlarni mustahkamlash,
psixik jarayonlarni takomil
lashtirish jismoniy tarbiya mashg’ulotlarini samaradorligini
belgilaydi. G’alabaga bo’lgan ishonch, o’z
-
o’ziga ta’sir etish, ustanovkalar qo’yish, diqqatni
jamlash, aqliy faollik jismoniy mashg’ulotning natijasini eng yuqori bo’lishini ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
’
YXATI:
1.Abdullayev A.A. Jismoniy tarbiya vositalari. O
‟
quv qo
’
llanma. Farg
’
ona, 1999.
2. Abdullayev A., Xonkeldiyev SH.X. Jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi. Farg
’
ona,
2001.
3. Abdumalikov R., Abdullayev A. va boshqalar. Jismoniy tarbiya ta
’
limi ilmini
takomillashtirish masalalari.
4. Akramov A.K. O
’
zbekistonda jismoniy madaniyat va sport tarixi. O
’quv qo’llanma.
O’
zJTI nashri. 1997.
5.
Ilg’or pedagogik texnologiyalar,Toshkent, 1999. 3
-bet
6.
Xalq ta'limi, 1999 yil, №6 son, 34 bet
