Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Theoretical bases of professional development of future
pedagogical personnel
Rakhmatilla JURAEV
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
20 February 2021
Accepted 15 March 2021
Available online
5 April 2021
This paper discusses issues related to the study of the
complex process of professional competence of future teachers
in the educational process, the use of the laws of pedagogical
communication technologies on the basis of a systematic
approach.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
education,
economics,
future pedagogue,
professionalism,
professional competence,
national model,
mentality,
pedagogical technologies,
efficiency, mobility,
flexibility.
Bo‘lajak pedagog kadrlarni kasbiy kompetentligini oshirishning
nazariy asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
ta’lim-tarbiya,
iqtisod,
bo‘lajak pedagog,
professionalizm,
kasbiy kompetentlik,
milliy model,
tafakkur,
pedagogik texnologiyalar,
samaradorlik,
mobillik,
egiluvchanlik.
Ushbu ishda bo‘lajak pedagog kadrlarning ta’lim-tarbiya
jarayonida
kasbiy
kompetentligi,
pedagogik
muloқot
texnologiyalari qonuniyatlaridan foydalanish bo‘yicha murakkab
jarayonni sistemali yondashuv asosida o‘rganish bilan bog’liq
masalalar muhokama qilinadi.
1
Acting Associate Professor of Humanities and Information Technology, Samarkand State Institute of Foreign
Languages, Samarkand, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 1 (2021) / ISSN 2181-1415
210
Теоретические основы повышения квалификации будущих
учителей
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
образование,
экономика,
будущий педагог,
профессионализм,
профессиональная
компетенция,
национальная модель,
ментальность,
педагогические
технологии,
эффективность,
мобильность,
гибкость.
В данной статье рассматриваются вопросы, связанные
с
изучением
комплексного
процесса,
касающегося
профессиональной
компетенции
будущих
учителей
в
образовательном
процессе,
применение
правил
педагогических коммуникационных технологий на основе
системного подхода.
Bugungi paytlarda ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy munosabatlarning tizim sifatida bir-
biri bilan bog‘liq holda rivoj topish sharoitida inson omili, uning aql-zakovati, bilim,
malaka, ko‘nikmalari va qadriyatlari asosiy muvofiqlashtiruvchi omil va vosita ekanligi
toboro namoyon bo‘lmoqda.
Yangi tipdagi shaxs, komil insonni yangicha mehnat faoliyatini olib boradigan
mutaxassis – pedagoglar tarbiyalab shakllantiradi. Bu ulkan va mas’uliyatli vazifa
Respublikamizda “Ta’lim haqida”gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da
rejalashtirilgan bo‘lib, uni amaliyotda tatbiq etish pedagog kadr tayyorlaydigan o‘quv
maskanlaridan innovatsion yondoshuv – tizimli yondoshuvni qo‘llab bo‘lajak pedagog
kadrlarning ta’lim-tarbiya jarayonida kasbiy kompetentligini ta’minlashni talab etadi.
Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida pedagog kadrlarga asosiy qo‘yiladigan talablar
qo‘yidagicha:
–
yuqori darajadagi kvalitikatsiyaga ega bo‘lish va professionalizim;
–
bilimlar, malakalar, ko‘nikmalarga va professional kasbga kerakli asosiy sifatlarga
ega bo‘lish;
–
professional mobillik, egiluvchanlik;
–
o‘zgaruvchan hayotiy vaziyatlarda tezda moslashish malakasi;
–
raqobatbardosh mutaxassisga xos xislatlar – mustaqil tanqidiy fikirlashga
qobiliyat, real hayotda qarama-qarshiliklarni payqash va ularni bartaraf etish yo‘llarini
izlab topish malakasi, zamonaviy texnologiyalarni qo‘llay olish malakasi, olingan bilimlarni
qaerda, qaytarizda ishlata bilishi qobiliyati, ijodiy yangi g‘oyalar berishga qobiliyat, ijodiy
tafakkurga egalik, axborotni to‘g‘ri ishlata bilish, guruhda faoliyat olib borish malakasi va
boshqalar.
Ushbu maqsadlarga yetish uchun, O‘quv muasassalari, eng avvalo, o‘z
mutaxassislarini kasbiy sifat, xislatlarini ko‘tarishi zarurdir.
Kompetentlikga ega pedagog kadrlarning bilimlari sifati quyidagi talablarga javob
berishi lozim:
–
to‘laligi – o‘rganadigan ob’ekt, jarayon, hodisalar haqida bilimlarning miqdori;
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 1 (2021) / ISSN 2181-1415
211
–
chuqurligi – har xil fanlardan olingan bilimlarning anglanganligi va bir-biri bilan
bog‘langanligi;
–
tizimliligi – bilimlarning ketma-ketligini tashkil etish, pog‘onama-pog‘ona
o‘zlashtirish;
–
tezkorligi – bilimlarni tezda, operativ tarzda muayan muammolarni hal etishga
yo‘nalganligi;
–
mobillik, eguvchanlik – har xil vaziyatda o‘z bilimlarini mustaqil ishlata bilishga
qobiliyat;
–
realligi, konkretligi – bilimlarni elementlarga bo‘lib alohida vaziyatlarda qo‘llay
olish malakasi;
–
umumiylik – real bilimlarni tushunchalar yordamida, umumiy tarzda ayta bilish
malakasi.
Professional o‘qitishda bilimlarning qo‘yidagi ko‘rsatgichlari muhim rol o‘ynaydi:
operativlik, mobillik, eguvchanlik, tushunchalik. Bu xarakteristikalar har bir kasb-
egasining funktsional kompetentligini vujudga keltiruvchi asoslardan hisoblanadi.
Ushbu kasb uchun zarur komponentlar Respublikamizdagi kadrlar tayyorlash
dasturida va milliy modelga asosiy sifatlar qatorida kiritilgan. Bugungi uzluksiz ta’limning
mazmuni, tashkillashtirish asoslarini, uni boshqarishni yangi paradigma-ijtimoiyotni
yangilashning sub’ekti, yangicha ijtimoiy hayot tarzini vujudga keltiruvchi kuch sifatida
ko‘rib chiqishni vaqt taqozo etadi.
Hozirgi sharoitda ta’lim jarayonini ma’naviylashtirish ta’lim oluvchining intellektual
ma’naviy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish metodlari va mexanizimi sifatida o‘z ustida
ish yuritishni, o‘z funktsiyasini bajaradi, talabalarni tushunib, anglab o‘z ustida ish
yuritishini, o‘z imkoniyatlarini mustaqil tarzda rivojlantirish yo‘llarini izlab topishga
undaydi.
Bo‘lajak pedagoning kasbiy kompentligini quyidagi sifatlar tashkil etadi:
1. ijtimoiy sifatlar;
2. mehnat bozori sharoitida moslashuv xususiyatlari;
3. kasbga tegishli kerakli xususiyatlar.
Ushbu sifat-xislatlar har bir pedagogning mehnat bozoriga raqobatbardoshligini
ta’minlashi mumkin. Raqobatbardosh pedagogik kadrlar tayyorlashda ta’limni tashkil
etish muassalarida quyidagi o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin:
Birinchidan, madaniyat va intellektual rivoj toptirish asosida ta’lim jarayoni tashkil
etilmasa, talaba o‘zi uchun kerak bo‘lgan, hayotiy zaruratni aglashga qaratilgan savollariga
javob topadi. U quyidagi savollarga: -nima uchun faoliyat olib borilayapti?, qanday
metodlar, yo‘llar bilan u bajarilmoqda?, qanday qilib maqsadga erishmoda?
Ikkinchidan, talaba o‘quv jarayonida shunday bilimlar oladimi, ular talabaga qyidagi
savollarga javob topishga yordam beradi: bu nima?, bu qanday ish bajaradi?, buni qanday
bajarishi mumkin? va hakazo.
Uchinchidan, talaba o‘zi uchun kerak bo‘lgan, faoliyatni samarali bajarishga yordam
beradigan malakalarni rivoj toptiradi.
To‘rtinchidan, talaba muloqot va jamoaviy harakat malakalariga ega bo‘ladi.
Beshinchidan, talaba o‘zi uchun kerak, oldindan ko‘ra bilish, bashoratlashtirish
malakasiga ega bo‘ladi.
Oltinchidan, talabada faol hayotiy pozitsiya va mehnatga yuqori motivlar
shakillanadi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 1 (2021) / ISSN 2181-1415
212
Bu shaxsiy sifat, xislat, bilim, malakalar bo‘lajak pedagog kadrning kasbiy
yaroqliligini ta’minlab, ular quyidagi psixologik jarayon, holatlarga tayanadi:
–
Tafakkur (tafakkur operatsiyalarini bajara olish)
–
Emotsional-irodaviy sifatlar – emotsiyalar, irodaviy aktlar, ularni namoyon etish yo‘llari;
–
Kadriyatlar, odamlarga, mehnatga, o‘ziga nisbatan;
–
Bilimlar, dalillar, qonuniyatlar;
–
Tajriba umuminsoniy, kasbiy, yangi, maҳalliy;
–
An’analar, normalar.
Pedagogik kollej va oliygohlardagi faoliyat, umuman olganda, davlat, jamiyat va
shaxs uchun ta’limiy xizmat doirasiga kiradi. Bu uzoq muddatni talab etadigan jarayon.
Rus tadqiqotchisi V.Markovaning
fikriga ko‘ra ta’lim xizmatini tovar (ash’yo) ishlab
chiqarish jarayonidan quyidagi sifatlari, belgilari bilan farqlaydi: ko‘z bilan ko‘rib
bo‘lmaydigan (sezgi organlari uni aks etmaydi), sifatining o‘zgaruvchanligi, ishlab
chiqarishi va iste’moli bardavomligi,
saqlanishga noqulayligi va hakazo. Demak, ta’lim
xizmati natijasini sezib bo‘lmaydi, ushlanmaydi, bir joydan ikkinchi joyga
kG‘chirilmaydigan, saқlanmaydigan sifatlarini aytish mumkin.
Bo‘lajak pedagoglarning kasbiy kompetentligini rivoj toptirishda quyidagi
pedagogik texnologiyalar qo‘llanib kelmoqda.
–
Tushintirish-ko‘rsatmali ta’lim texnologiyalari;
–
Shaxsga-qaratilgan ta’lim texnlogiyalari;
–
Rivojlantiruvchi ta’lim texnologiyalari.
Hozirgi paytlarda pedagogik kompetentligini rivoj toptirishda pedagogik muloqot
texnologiyalari qonuniyatlaridan foydalanish rejalashtirilgan natija berishi mumkin.
Pedagogik kommunikatsiyalarini pedagog tashkil etadi, unga rahbarlik qiladi. Pedagogik
muloqot –ijodiy jarayon. U quyidagi bosqichlarda o‘tkaziladi:
1. Pedagog tomonidan talabalar bilan bo‘ladigan muloqotni rejalashtirish,
loyihalashtirish;
Unda talabalar individual sifatlarini inobatga olish, optimal metodlarni tanlash;
2. Kommunikativ hujum-bunda talabalar tezda bilish jarayoniga jalb etiladilar va
modellashtirilgan muloqot yanada oydinlashtiriladi;
3. Bu bosqichda talabalar bilan o‘rnatilgan psixologik aloqani mustahkamlash
chora-tadbirlarini boshqaradi, ta’lim-tarbiya maqsadlarini amaliyotga tatbiq etadi.
Pedagog kasbiy kompetentlikni vujudga keltirishga zamonaviy texnologiyalardan,
rivojlantiruvchi ta’lim texnologiyalari samarali natija beradi. Bu texnologiya bo‘lajak
mutaxassis pedagoglarga quyidagi ijtimoiy ahamiyatga ega sifatlarni rivoj topishiga zamin
yaratadilar, umumiy va kasbiy, professional eruditsiyani
vujudga
kelishga; ijodiy
qobiliyatlarni rivoj topishiga; talabchanlik hamda tizimlilikni o‘sishiga. Bunday
texnologiya bo‘lajak mutaxassis – talabalarning shaxsiy kasbiy ustanovkalarini
korrektsiyalash metodlari bilan qurollantiradi.
Yangi pedagogik texnologiyalar tizimida kasbiy komletentlikni optimal darajada
rivoj toptiruvchi texnologiya – bu mutaxassislarni maqsadli intensiv tayyorlash
texnologiyasi.
Ushbu texnologiya ishlab chiqarish, amaliyot bilan chambarchas boq‘liq holda,
birgalikda o‘z funktsiyasini amalga oshiradi va quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
–
mutaxassis mustaqil tarzda o‘z soҳasida kerakli narsani sifatli, jahon talablari
asosida, қulay vositalar yordamida ishlab chiқishi, va yangi kerak narsalar bo‘yicha
tadqiqotlar olib borish malakasiga ega bo‘lishi;
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Issue – 1 (2021) / ISSN 2181-1415
213
–
zamonaviy mutaxassis avtomatlash terilgan axborot banki, bilimlar banki va
boshqa informatsion resurslarni yaratishi va qo‘llay olish malakasiga ega bo‘lishi;
–
zamonaviy mutaxassis ishlab chiqariladigan narsa, ash’yoni avalidan to
oxirigacha, butun texnologik jarayonni to‘la tassavur eta bilishi, bu jarayonni iloji boricha
avtomatlashtirish bilim, malakalariga ega bo‘lishi.
Bunday kasbiy kompetentlikga ega mutaxassisni tayyorlashda quyidagi qoidalrga
rioya etishi lozim:
–
tayyorgarlikning majmo‘ligi (ta’lim – tarbiya bilan birgalikda amaliyotni olib
borish);
–
individual yo guruhiy amaliyot bilan bog‘liq, real kurs ishlari va malakaviy bitiruv
ishlarini bajarish;
–
bitiruvchilar guruhini ishga joylashtirishda modul qonuniyatlardan foydalanish;
–
talabalarga rahbarlikda oliygoh pedagoglari, soha mutaxassislari, ishlab chiqarish
xodimlarini jalb etish;
Tayyorlov tizimini eguvchanligi, mobilligi, maxsus kurslar, dasturlar, rejalar,
metodikalarning operativ tarzda ijtimoiy, iqtisodiy o‘zgarishlar, talablar asosida qarama-
qarshiliksiz o‘zgartirish, yangilash;
–
kadr tayyorlash tizimini kompyuterlashtirish, dasturlashtirish, mustaqil bilim,
malaka, ko‘nikma rivoj toptirishga e’tibor berish;
–
uzluksiz tayyorgarlikni olib borish;
–
mutaxassislarning tayyorgarlik sifatiga qarab ularni diferentsiyalash.
Yuqorida, kompleks yondoshuv asosida, tahlil etilgan yangicha ta’lim-tarbiyaning
bo‘lajak mutaxassislarni kasbiy kompetentligini rivoj toptirishdagi qonuniyatlari tizim
sifatida o‘z funktsiyasini optimal bajaradi. Mutaxassisning kasbiy kompetentligini oshirish
zamon talabi ekan, bu psixologik, ijtimoiy tuzilma maqsadli ta’lim-tarbiya negizida rivoj
topadi. Bugungi ta’lim ijtimoiy faoliyatning shunday doirasiki, u yangi tipdagi shaxsni rivoj
toptirishda kerakli sharoitlarni yaratishi lozim. Zamonaviy ta’lim individual bilishi va
o‘quv faoliyatining o‘quvchi, talabalarning tarbiyasi va o‘z-o‘zini tarbiyasi, rivojlanishi,
ijtimoiylashuvining sintezi sifatida namoyon bo‘ladi. Uning maqsadi yangicha fikrlaydigan,
mustaqillik va demokratiya uchun kurashadigan, yuqori kasbiy kompetentlikga ega
shaxsni, fuqaroni, o‘z mamlakatining jonkuyarini rivojlanishi uchun shart – sharoitlarni
yaratishdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekistan Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni 2020-yil 23-sentyabr-
dagi O‘RQ–637-son.
2.
Ломакина Т., Сергиева М. Педагогические технологии в профессиональных
учебных заведениях. Москва 2007 г.
3.
Социально-педагогические основы направленности образовательного
процесса на формирование личности. – Т.: 2011 г.
4.
Хъелл Л, Зеглер Д. Теория личности. СПБ: Питер. 1998 г.
