Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Court – economic expertise: significance and importance
Shavkat UROZMATOV
1
Republican Center of Forensic Examination named after H. Suleymanova under the Ministry of Justice
of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2021
Received in revised form
20 May 2021
Accepted 15 June 2021
Available online
15 July 2021
In a market economy, the role of all specialists, including
accounting and auditing specialists, will increase. Therefore,
today a lot of attention is paid to the study of this area, the
training of specialists, the importance of forensic economic
expertise in society, its importance, the formation of general
knowledge and understanding of the industry is one of the
priorities. The article is explained in this context.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
accounting and auditing,
forensic examination,
forensic economic expertise,
“territorial” forensic experts,
procedural legislation.
Sud – iqtisodiy ekspertizasi: mohiyati va ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
buxgalteriya hisobi va audit,
sud ekspertizasi,
sud iqtisodiy ekspertizasi,
“hududiy” sud ekspertlari,
protsessual qonunchilik
bazasi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida barcha mutaxassislar jumladan
hisob va audit mutaxassislarining mavqei ortadi. Shu sababli
bugungi kunda bu sohani o‘rganish, mutaxassislarni tayyor-
lashga katta e’tibor qaratilmoqda, jamiyatda sud iqtisodiy
ekspertizaning ahamiyati, uning muhimligi, tarmoqlari haqida
umumiy bilim va tushuncha hosil qilish ustuvor yo‘nalishlardan
biridir. Maqola aynan shu doirada ochib berilgan.
1
Head of the Department, Republican Center of Forensic Examination named after H. Suleymanova under the Ministry
of Justice of the Republic of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: savkaturozmatov413@gmail.com.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415
73
Судебно-экономическая экспертиза: сущность и значение
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
бухгалтерский учет и
аудит,
суд экспертиза,
судебно-экономическая
экспертиза,
«территориальные»
судебные эксперты,
процессуальное
законодательство.
В рыночной экономике возрастает роль всех специалистов,
включая специалистов по бухгалтерскому учету и аудиту.
Поэтому сегодня большое внимание уделяется изучению этой
области, подготовке специалистов, значимости судебно-
экономической экспертизы в обществе, ее значимости,
формирование общих знаний и понимания отрасли является
одним из приоритетов. Статья освящена в этом контексте.
Ekspertizaning protsessual xususiyati va zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda sud
ekspertining iqtisodiy va huquqiy holati hozirgi davrda yanada dolzarb bo‘lib kelmoqda.
Hozirgi kunda O‘zbekistonda sud ekspertizasining dolzarb yo‘nalishlaridan biri bu sud
ekspertizasi sohasida davlat-xususiy sherikligini kengaytirishdir. Shu munosabat bilan sud
ekspertizasini ishlab chiqarish, ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish, ularning kasbiy
tayyorgarligi va mutaxassis kadrlarning malakasini oshirishda “xususiy”, ya’ni nodavlat
sud ekspertlarining ishtirokini kengaytirish bo‘yicha chora-tadbirlar rejalashtirilgan va
amalga oshirilmoqda. Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti tomonidan qabul qilingan
2019-yil 19-yanvardagi PQ–4125-sonli “Sud ekspertlik faolyatini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori bilan nodavlat sud ekspertiza tashkilotlariga ham
44 turdagi ekspertizalarni oʻtkazishga ruxsat berildi.
Sud ekspertining huquqiy mohiyatini aniqlash va mavjud yuridik institutlarni tahlil
qilish sud-iqtisodiy ekspertizaning mohiyati va maqsadini anglash bilan chambarchas
bog‘liqdir.
OʻzR JPKning 174-moddasiga muvofiq, sud-iqtisodiy ekspertizalarni faqat davlat
sud-ekspertiza muassasalarining mutaxassislari oʻtkazadi, alohida hollarda esa, boshqa
korxona, muassasa, tashkilotlarning mutaxassislari oʻtkazadi. Alohida hol ekspertiza
tayinlash toʻgʻrisidagi qarorda yoki ajrimda asoslantirilishi lozim.
Iqtisodiy ekspertiza ekspert bahosi maqsadi, predmeti va vazifalariga qarab davlat
muassasalarida hamda yuqorida nomi qayd etilgan qaror talabiga binoan nodavlat
tashkilotlarda o‘tkazilishi mumkin. Shu bilan birga, tekshiruv jarayoni vakolatli shaxs
(ekspert) tomonidan davlat va nodavlat tashkilotlarining ehtiyojlari, shuningdek
manfaatlari bilan belgilanadigan maxsus kasbiy bilimlarni talab qiladigan savollarga javob
olish uchun chuqur, har tomonlama o‘rganishni nazarda tutadi [11].
Normativ va qonunchilik bazasi sud-iqtisodiy ekspertizasini tayinlash uchun asoslar
va shartlarni oldindan belgilab beradi, ekspertiza natijalarini va ekspert xulosasini ishda
dalil sifatida baholash va qo‘llash printsipini belgilaydi, shuningdek huquqlarni aniq
belgilaydi va chegaralaydi.
Shuni ta’kidlash kerakki, ekspert – bu inson hayotining ma’lum bir sohasi bo‘yicha
aniq bilimlarga ega bo‘lgan va shu munosabat bilan tergov yoki boshqa davlat organlari
tomonidan ekspert harakatlarini amalga oshirish jarayoniga jalb qilinishi mumkin bo‘lgan
shaxs. Oʻzbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi qonunga binoan sud
eksperti – xulosa berish uchun fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilimlarga
ega boʻlgan, belgilangan tartibda suj eksperti sifatida tayinlangan jismoniy shaxs. Sud
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415
74
ekspert-iqtisodchisining protsessual xususiyati O‘zbekiston Respublikasining protsessual
qonunchilik bazasi bilan belgilanadi. qtisodiy mutaxassislikka ega boʻlgan shaxs tergov
organining qarori yoki sudning ajrimini chiqargan taqdirda ekspert-iqtisodchiga aylanadi
va ekspertiza o‘tkazish hamda ekspertiza uchun taqdim etilgan materiallar va dastlabki
ma’lumotlar topshirilgan paytdan boshlab O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida
belgilangan sud ekspertining huquqlari, majburiyatlarini oladi.
Sud-iqtisodiy ekspertizasining ilmiy uslubiy metodlari – bu huquqiy va iqtisodiy
fanlarning rivojlanishi hamda amaliy yutuqlari asosida ishlab chiqilgan ekspert
tadqiqotlari metodlari. Ushbu uslublarni quyidagi turlarga bo‘lish mumkin: hujjatli,
taqqoslash, qarama-qarshi tekshiruv, nazorat solishtirish va ketma-ket hisoblash usullari.
Yuqoridagilar bilan bog‘liq ravishda sud-iqtisodiy ekspertizasi usullari ekspert-
iqtisodchilar tomonidan statistik, buxgalteriya hisobi, fuqarolik huquqiy hujjatlari va
boshqa materiallarning normalari va talablari, operativ va boshqaruv hisob hujjatlarini
o‘rganish doirasida foydalaniladigan ilmiy uslublar to‘plami sifatida tushunilishi kerak.
Mutaxassis sudya bilan birgalikda o‘z bilimini maxsus bilimlarga asoslanib, u yoki bu
faktning ish uchun ahamiyati to‘g‘risida qaror qabul qilishga haqlidir. Shu munosabat
bilan, ish bo‘yicha qaror qabul qilish jarayoni sud protsesslari va sud ekspertining o‘zaro
ta’siri natijasidir.
Dunyo miqyosida turli xil sud-iqtisodiyot ekspertizasi tizimlari mavjud bo‘lib, ular
mamlakat qonunlaridan kelib chiiqb tyartibga solinadi. Rossiya Federatsiyasi Oliy sudi
Plenumining 2010-yil 21-dekabrdagi 28-sonli “Jinoiy ishlar bo‘yicha sud ekspertizasi
to‘g‘risida”gi qaroriga binoan jinoyat ishini tekshirish davlat ekspertiza muassasasi
tomonidan yoki boshqa shaxs tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Rossiya
Federatsiyasining Fuqarolik Kodeksi va “Notijorat tashkilotlari to‘g‘risida” Federal
qonuniga muvofiq tashkil etilgan foyda tashkiloti ular tomonidan qabul qilingan ustavlarga
muvofiq sud-tibbiyot va sud – iqtisodiy ekspertiza faoliyatini olib boradilar.
Qozog‘iston Respublikasi Qonuni qabul qilingan paytdan boshlab, 1997-yil
17-noyabrdagi “Sud ekspertizasi to‘g‘risida” “xususiy” sud ekspertlari institutini shakllan-
tirish boshlanadi. Ushbu Qonunning 10-moddasi sud-tibbiyot faoliyatini litsenziya asosida
amalga oshiruvchi shaxslar – litsenziatlar, shuningdek boshqa shaxslar tomonidan ushbu
Qonunning talablariga muvofiq bir martalik asosda sud ekspertizasini o‘tkazish
imkoniyatini nazarda tutadi. 1997-yil 17-noyabrdagi “Sud ekspertizasi to‘g‘risida”gi amal
qilish muddati tugagan Qozog‘iston Respublikasining qonunida ushbu shaxslarning
faoliyatini tartibga soluvchi moddalar mavjud emas edi. Amaldagi Qozog‘iston
Respublikasining 2010-yil 20-yanvardagi “Qozog‘iston Respublikasida sud-ekspert
faoliyati to‘g‘risida”gi qonunida bunday normalar mavjud emas.
Qaror bilan tasdiqlangan Nodavlat sud-ekspertiza tashkilotlari faoliyatini tashkil
etish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq, nodavlat sud-ekspertiza tashkiloti yuridik
shaxs shaklida tashkil etiladi. Nodavlat sud-ekspertiza tashkiloti fuqarolik, iqtisodiy,
jinoyat va maʼmuriy sud ishlari boʻyicha sud ekspertizasini oʻtkazishga ixtisoslashtirilgan,
shtatida sud eksperti sertifikatiga ega mutaxassislar boʻlgan tashkilot hisoblanadi.
Qaror bilan, shuningdek, Nodavlat sud-ekspertiza tashkilotlari sud ekspertlarini
qayta tayyorlash, malakasi va huquqiy bilimini oshirish tartibi toʻgʻrisidagi hamda Sud
eksperti sifatida kasbiy layoqatni tasdiqlovchi sertifikat olgan shaxslarning yagona
reyestrini yuritish tartibi toʻgʻrisidagi nizomlar tasdiqlandi [1].
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415
75
Sud-iqtisodiy ekspertizasi sudning turli bosqichlarida ko‘rib chiqiladigan, quyidagi
xususiyatlar bilan tavsiflangan mustaqil dalil manbai hisoblanadi:
1)
tekshirilayotgan hudud bilan bog‘liq moliyaviy-xo‘jalik va tadbirkorlik faoliyati
faktlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarga ega bo‘lish;
2)
qonunda nazarda tutilgan protsessual shaklga egalik qilish [10];
3)
qonunchilikda belgilangan iqtisodiy, moliyaviy va tadbirkorlik faoliyati faktlari
to‘g‘risida dalillarga asoslangan ma’lumotlarni olish va tadqiq qilishning protsessual
tartibiga taqdim etish [11].
Shuni ta’kidlash kerakki, agar imtihon paytida ekspertizaning huquqiy mohiyatini
tavsiflovchi eng muhim belgilaridan biri e’tiborsiz qoldirilsa yoki to‘g‘ri namoyon
bo‘lmasa, SEE ning daliliy qiymati yo‘qolishi mumkin. Masalan, bilish jarayonida mantiq
mavjud emas, protsessual shaklga rioya qilinmaydi, ma’lumot olish va tadqiq qilishning
protsessual tartibi buziladi va h.k.
Protsessual qonunchilik talablariga muvofiq sud-iqtisodiy ekspertizada qo‘llani-
ladigan metodologiyaga qo‘yiladigan asosiy talablar quyidagilardan iborat:
1)
taqdim etilgan ma’lumotlar bilan iqtisodiy, moliyaviy va tadbirkorlik faoliyati-
ning haqiqiy natijalari (moliyaviy natija – foyda) o‘rtasidagi farqni aniqlash uchun hujjatli
shaklda taqdim etilgan ma’lumotni ob’ektiv haqiqat bilan taqqoslash tahlili;
2)
taqdim etilgan hisobotlarda ma’lumotlarning ishonchsizligini oshkor qilib,
o‘rganilayotgan tashkilot faoliyatining haqiqiy natijalarini aniqlash maqsadida moliyaviy-
xo‘jalik va tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun hisob-fakturani qiyosiy tahlili;
3)
moliyaviy-iqtisodiy va tadbirkorlik faoliyati faktlarini ma’lum bir davrda
o‘rganishning to‘liqligi va ob’ektivligi (tashkilot daromadlarini haqiqiy boshqaruv-
chilarining harakatlarini tahlil qilish);
4)
sub’ektning sababiy mantiqiy aloqalarini va moddiy qonunchilikka muvofiqligini
huquqiy baholashni o‘z ichiga olgan hujjatlardagi ma’lumotlarning ishonchsizligi daraja-
sini aniqlash;
5)
jinoyatchilar xatti-harakatlarining mulkdorlar va davlat uchun salbiy oqibatlarini
aniqlash [10]. Moddiy oqibatlar shundan iboratki, mahsulotni (tovarlarni, ishlarni,
xizmatlarni) sotishdan tushadigan soliqlar va majburiy to‘lovlar shaklida olinmagan
daromadning bir qismi, kapitaldan olingan daromad va mulkni sotishdan olingan,
tadbirkorlik faoliyati manfaatlari uchun foydalanilgan va (yoki) foydalanilmagan daro-
madlar va boshqalar.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, ma’lumki O‘zbekiston Respublikasida bozor muno-
sabatlarining qaror topshirilishi, ko‘p ukladli iqtisodiyotning vujudga keltirilishi barcha
jabhada bo‘lgani kabi, buxgalteriya hisobi borasida ham ulkan o‘zgarishlar bo‘lishiga olib
keldi. Bugalteriya hisobidan foydalanuvchilar soni ancha kengayib borayotganligi
integratsiya jarayonlarini chuqurlashayotganligi bugalteriya hisobini jahon andozalariga
ko‘chirishni yanada qattiqroq talab qilmoqda.
Sud-iqtisodiy ekspertizasining ilmiy va uslubiy vositalariga, avvalambor,
O‘zbekiston Respublikasining protsessual qonunchiligi bilan belgilanadigan bir qator
o‘ziga xos talablar qo‘yilishi kerak. Shuningdek, bugunki ravnaqtopayotgan O‘zbekistonda
sud ekspertiza hamda uning tarmog‘i sud – iqtisodiy ekspertiza sohasini rivojlantirish
maqsadida qator islohotlar olib borilmoqda: Oʻzbekiston Respublikasida sud-ekspertlik
faoliyatini jadal rivojlantirish, nodavlat tashkilotlar tomonidan sud-ekspertlik faoliyatini
amalga oshirishning huquqiy asoslarini shakllantirish maqsadida, shuningdek
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415
76
2017–2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida belgilangan vazifalarga muvofiq “Sud –
ekspertlik faoliyatini yanada takomillashtirish chora – tadbirlari to‘g‘risida” Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining qarori tasdiqlandi, nodavlat tashkilotlar faoliyati kengaydi,
Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi X. Sulaymonova nomidagi Respublika
sud ekspertizasi markazining tegishli boʻlim va laboratoriyalariga biriktirilgan Oʻzbekiston
Respublikasi Fanlar Akademiyasi ilmiy-tadqiqot muassasalari va oliy taʼlim muassasa-
larining soni kengaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Qonun ustuvorligini taʼminlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilishning
ustuvor yoʻnalishlari. Oʻzbekistonda “Ilm, maʼrifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish
yili”da amalga oshirishga oid Davlat dasturi doirasida 2020-yilning 1-yarim yilligida
amalga oshirilgan ishlar sharhi // https://strategy.uz/index.php?news=1049.
2.
Buxgalteriya hisobining milliy standartlari (BHMS) O‘zbekistob Respublikasi
Moliya Vazirligining oylik nashrlari to‘plami. 2000–2002.
3.
Pardaev A. Boshqaruv hisobi. Toshkent: Akademiya, 2002.
4.
Sotboldiev A.S., Itkin Y.M. Zamonaviy buxgalteriya hisobi. I/II-tom. Toshkent:
Moliya, 2002.
5.
Бондарь Н.Н., Виноградова М.М. Судебная экономическая экспертиза:
формирование, современное состояние и перспективы развития // Вопросы
экспертной практики. – 2019. – № 51. – C. 69–72.
6.
Наумова О.А., Аксинина О.С. Внутренняя экономическая экспертиза в
системе экономической безопасности организации // Сибирская финансовая
школа. – 2017. – № 5(124). – C. 27–31.
7.
Савицкий А.А.
Судебная
экономическая
экспертиза:
современное
состояние, перспективы развития // Вопросы экспертной практики. – 2019. – № 51.
– C. 579–586.
8.
Скрипкина О.В., Киселева О.В. Судебная экономическая экспертиза в России:
исторический и современный аспекты // Бухгалтер Финансово-экономическая и
бухгалтерская экспертиза. Sudexpert.ru. URL: http://www.sudexpert.ru/possib/fin.php
9.
Чаадаев С.Г., Чадин М.В. Судебная финансово-экономическая экспертиза
в арбитражном процессе в Российской Федерации // Российская юстиция. – 2008. –
№ 2. – C. 53-59.
10.
Чаадаев С.Г., Чадин М.В. Судебно-экономическая экспертиза. Открытый
мир.: https://otkrmir.ru/expert/guide_expert/sudebno-ekonomicheskaya-ekspertiza.
