Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Problems of creating english textbooks
Sobirjon KODIROV
1
, Feruza RAKHMANOVA
2
Andijan State University
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2021
Received in revised form
20 May 2021
Accepted 15 June 2021
Available online
15 July 2021
In the teaching of the English language in schools, following
the method of vocabulary, pure literature language in order to
achieve mastering and literacy in writing, it is necessary to
compare the system of vowels phonemes of two Uzbek and
English languages, to be the first step towards the goal of
strengthening the initial stage of studying the differences in the
pronunciation and writing.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
textbook,
pedagogical and
psychological requirements,
teaching English,
speaking style.
Инглиз тили дарсликларининг яратилишидаги муаммолар
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
дарслик,
педагогик ва психологик
талаблар,
инглиз тили ўқитилиши,
сўзлашув услуби.
Мактабларда инглиз тили ўқитилишида, сўзлашув услу-
бига амал қилган ҳолда, соф адабий тилни ўзлаштириш ва
ёзма саводхонликка эришиш учун икки ўзбек ва инглиз
тилининг унли фонемалар тизимини солиштириш, ўзбек
тилидан фарқ қилган ҳолда инглиз тилидаги унли фонема-
ларнинг айтилиши ва ёзилишидаги фарқларни ўрганиш-
нинг дастлабки босқичини мустаҳкам эгаллаш мақсад йўли-
даги биринчи қадам бўлмоғи зарур.
1
Lecturer, department of Interfaculty foreign languages (social sciences and humanities), Andijan State University,
Andijan, Uzbekistan.
2
Lecturer, department of Comparative linguistics and theory of translation, National University of Uzbekistan named
after Mirzo Ulugbek, Tashkent, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415
244
Проблемы при создании учебников английского языка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
учебник,
педагогические и
психологические
требования,
обучение английскому
языку,
разговорный стиль.
При преподавании английского языка в школах, следуя
методу лексики, чистого литературного языка, для
достижения овладения и грамотности в письменной речи
необходимо сравнить систему гласных фонем двух
узбекского и английского языков, чтобы сделать первый
шаг на пути к цели усиления начального этапа изучения
различий в произношении и письменности.
Ўқитувчи ўқувчининг, шахс ва фуқаролик сифатларига педагогик чизгилар
қўйиб, мазкур сифатларни баҳолаб (тахминан бўлса-да), у таълим олаётган
муассасада ана шу фазилатларни шакллантиришга йўналтирилган тадбирлар
ташкил этиши лозим.
Демак, мактабларда инглиз тили ўқитилишида, сўзлашув услубига амал
қилган ҳолда, соф адабий тилни ўзлаштириш ва ёзма саводхонликка эришиш учун
икки ўзбек ва инглиз тилининг унли фонемалар тизимини солиштириш, ўзбек
тилидан фарқ қилган ҳолда инглиз тилидаги унли фонемаларнинг айтилиши ва
ёзилишидаги фарқларни ўрганишнинг дастлабки босқичини мустаҳкам эгаллаш
мақсад йўлидаги биринчи қадам бўлмоғи зарур. Бу муаммонинг илмий жиҳатдан
етарли даражада ишлаб чиқилмаганлиги эса ҳудудимиз мактабларининг
5–9-синфларида инглиз тили фонетикасини она тили материалларига қиёслаб
ўргатишдаги долзарб бўлган услубий муаммолари қаторига киради.
Мазкур услубий масаларни ҳал этишда, биринчи навбатда, қуйидаги
вазифаларнинг ечимини излаш керак бўлади:
–
умумий ўрта таълим муассасаларида инглиз тилини ўқитиш учун чоп
этилаётган дарслик ва дастурларнинг ҳозирги аҳволини таҳлил қилиш;
–
ёшларга инглиз тилини ўргатишнинг педагогик ҳамда психологик
хусусиятларини аниқлаш ва ёритиш;
–
инглиз тилини ўқитишда интерфаол ҳамда инновацион усуллардан фойда-
ланиш технологиясини ишлаб чиқишни ташкил қилиш.
Бундан келиб чиқиб, чет тили дарсларини такомиллаштиришга қаратилган
манбаларни таҳлил қилишга киришар эканмиз, авваламбор, услубий жараён-
ларнинг дарс ва машғулотларда тутган ўрнини ўрганиб чиқишимиз ниҳоятда
муҳимдир.
Аввало, тил ўргатиш машғулотларида ўқувчиларнинг тил ўрганишга бўлган
шахсий қизиқишларини педагогик нуқтаи назардан ўрганиш даражалари таҳлил
қилинди. Ўқувчиларнинг ўз фаолиятлари давомида тил ўзлаштириш ва ундан
фойдаланишга бўлган муносабатлари, чет тилни ўрганиш жараёнига берган баҳо-
лари ўрганилди.
Тажриба жараёнида “Чет тилини ўрганишда дарсликларнинг роли”, “Тил
маданияти ва анъаналар” ва “Инглиз тилининг жаҳон цивилизациясидаги ўрни”
каби мавзуларда ўқитувчилар иштирокида (ёрдамида) ўқувчилар билан давра
суҳбатлари ўтказилди.
Фарғона вилояти Ўзбекистон туманидаги 65-сон умумий ўрта таълим
муассасаси ўқувчиларида инглиз тилини ўрганиш ва ўзлаштириш самараларини
аниқлаш мақсадида респондентларга қуйидаги саволлар тарқатилди ва жавоблар
олинди:
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415
245
1-жадвал
Умумий ўрта таълим муассасалари ўқувчиларида инглиз тилини ўрганиш ва
ўзлаштириш самараларини аниқлаш сифати (9-синф ўқувчилари иштирокида)
№
Инглиз тилини ўрганишга бўлган қизиқишни
аниқлашга қаратилган саволлар
Тажриба гуруҳи
сони – 31 нафар
Назорат гуруҳи
сони – 27 нафар
ижобий
салбий
ижобий
салбий
1.
Инглиз тилини ўрганишда унинг тарихий
омил-ларини ўрганиш зарурми?
22
9
26
1
2.
Инглиз тилини ўрганишда дарсликнинг
ўрнини қандай баҳолайсиз?
29
2
27
0
3.
Инглиз тилини ўрганишда замонавий усул-
ларнинг зарурати борми?
23
8
19
8
4.
Инглиз тилини ўрганиш масалаларига,
умуман, чет эл халқлари тилини ўрганишга
муносабатингиз?
27
4
26
1
Жадвалда келтирилган кўрсаткичлардан, назорат гуруҳи аъзоларининг
ижобий жавоблари тажриба гуруҳи аъзоларига қараганда юқори эканлиги кўриниб
турибди. Бунинг сабаби назорат гуруҳларида олиб борилган тадбирларнинг
самараси билан изоҳланади.
Шунингдек, биз ўқувчиларнинг инглиз тили бўйича билимларини ўрганиш
мақсадида экспериментлар ўтказдик. Тажриба-синов ишларини ташкил этиш икки
йўналишда олиб борилди:
1.
Ўқувчининг инглиз тили тарихи ҳақидаги тасаввури ва уларнинг
замонавий инглиз тили ҳақидаги тасаввурларига берган баҳолари солиштирилган
ҳолда ўрганилди;
2.
Ўқувчиларнинг инглиз тилини ўрганишда дарслик асосида қайси шеърий
ва насрий асарларни пухта ўзлаштирганликлари таҳлил этилди.
Мазкур икки йўналиш ўртасидаги фарқ қуйидагича бўлди:
Тажриба гуруҳида иштирок этган 31 нафар ўқувчидан инглиз тили тарихи
ҳақидаги билимлар зарур, деб – 22 нафари;
–
замонавий инглиз тили ҳақидаги билимлар ҳам зарур, деб – 26 нафари;
–
инглиз тилини ўрганишда дарсликдаги назмий асарларни пухта ўзлаш-
тирганмиз, деб – 7 нафари;
–
инглиз тилини ўрганишда дарсликдаги насрий асарларни пухта ўзлаш-
тирганмиз, деб – 19 нафари эътироф этдилар.
Тажриба жараёнида ўқитувчилар ўртасида ҳам сўров ташкил этилиб, улар-
нинг ўқувчиларда инглиз тилини билиш жараёнини дарсдан ташқари тадбирларни
ташкил этишдаги шахсий ҳиссалари, шунингдек, муҳим аҳамиятга эга бўлган
замонавий педагогик технологиялардан фойдаланиш усуллари хусусидаги фикр-
лари аниқланди. Ўқитувчилар учун қуйидаги мазмунда саволнома тузилди:
1.
Инглиз тилини самарали ўзлаштириш учун синфдан ташқари тадбирлар
зарур деб биласизми ?
2.
Ўқитувчи сифатида дарсдан ташқари тил ўрганишга қаратилган тадбир-
ларни ташкил этишда неча марта ташаббус кўрсатгансиз ?
3.
Инглиз тилини яхши ўзлаштиришлари учун ўқувчиларга Англия, Америка
ва бошқа (инглиз тилида сўзлашувчи) халқлар анъаналари, маданияти тўғрисида
тушунчалар берасизми?
4.
Инглиз тилини ўқитишда замонавий педагогик технологиялардан фойда-
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415
246
ланиш жараёнига неча баҳо қўйган бўлар эдингиз?
5.
Инглиз тилини ўқитиш жараёнида неча бор замонавий инновацион
педагогик технологиялардан фойдалангансиз?
Ушбу саволлар турли таълим муассасаларида фаолият кўрсатаётган 9 нафар
инглиз тили фани ўқитувчиларига берилди. Улар томонидан барча саволларга
фақат ижобий жавоб қилинган. Ўқитувчилар саволларга ёки юзаки қарашган ёки
саволлардан кўзланган илмий мақсадни тўлиқ тушуна олишмаган. Жавоблар
ижобий бўлганлиги учун уларни ортиқча изоҳлаш ёки статистик таҳлил қилишга
ҳожат йўқлигини эътироф этиб қўя қолишдан бошқа чорамиз йўқ.
Тажриба-синов ишлари жараёнида аъло, яхши, ўрта, қониқарли ўқийдиган
ўқувчилар орасида билим сифатининг таҳлили ўтказилди. Бунинг учун билим
сифатини кўрсатувчи саволлар 17 нафар ўқувчига (1 та синфда) тарқатилиб, улар-
дан ёзма равишда жавоб қайтариш сўралди.
Олинган жавобларнинг саволларга мос тушиш даражаси қуйидаги дифферен-
циал формула асосида, яъни билим самарасига оид берилган саволларга жавоб-
ларнинг тўғри келиши (билими энг камида “қониқарли” деб баҳоланган ўқувчилар
ўртасида) асосида аниқланди:
n
D = ∑ d
2
(x
i
– y
i
)
i=1
D – дифференциал формула (билим самарасига оид берилган саволларга
жавобларнинг тўғри келиши);
d – тўғри ва аниқ жавоблар сони (тажрибада 7 нафар);
х – тўғри ва ноаниқ жавоблар сони (тажрибада 5 нафар);
y – нотўғри ва ноаниқ жавоблар сони (тажрибада 3 нафар).
Демак, 17% ўқувчининг билими тажриба жараёнида қониқарсиз бўлиб чиқди.
Ушбу ҳолат юзасидан, 3 нафар ўқувчининг дарсларда олган билимлари ўқитувчи
томонидан анча юқори ёки нотўғри баҳоланиб борган деган хулосага келдик. Бу
хусусда фан ўқитувчисига тегишли услубий кўрсатмалар берилди.
Ушбуга қўшимча равишда ҳар бир параметр бўйича ўқувчилар баҳоларининг
ўртача даражаси аниқланди. Шундан кейин саволнома билим кўрсаткичлари
салбий бўлган ўқувчиларга тарқатилди. Жавоблар дифференциал формула асосида
аниқланган билими ижобий деб баҳоланган ўқувчиларнинг жавоблари билан
солиштирилди. Натижада, иккала гуруҳ (аълочи-қониқарли ҳамда қониқарсиз
билимга эга ўқувчилар) кўрсаткичлари аксарият ҳолларда ўхшашлиги намоён
бўлди. Бу ўхшашликнинг боиси уларнинг бир синфда ўқиши ва бир фан йўналишида
тайёрланиши Билан изоҳланиши мумкин, деб ҳисобланди. Лекин айнан бир хил
кўрсаткичлар икки тоифа ўқувчиларнинг идроки орасида фарқ борлигини
кўрсатди. Улар қуйидагилардир:
–
аълочи ўқувчиларнинг бошқа ўқувчиларга қараганда тил ўрганишга кўпроқ
қизиқишлари;
–
ўқувчилар билими орасидаги фарқ ва бошқалар.
Мазкур ишларни ташкил этишда ўқувчилар билимлари орасидаги фарқни
ўқитувчи ижобий тарзда шакллантириши мумкинлиги исботланди.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 6 (2021) / ISSN 2181-1415
247
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Жалолов Ж.Ж. Инглиз тили ўқитиш қиёсий методикаси. – Тошкент: ТДПУ,
2003(и последующие издания). – Б. 10.
2.
Жалолов Ж.Ж. Тил таълимида методик компрессия ва турли интерферен-
циялар хақида // Хорижий тилларни ўқитиш методикаси ва замонавий тилшунос-
ликнинг долзарб муаммолари. – Андижон: АнДУ, 2017. – Б. 8–12.
3.
Юсупов У.К. Теоретические основы сопоставительной лингвистики. – Ташкент:
Фан, 2007. – С. 125.
4.
Weinreich U. Languages in contact. Findings and Problems. – New York: Publications
of the Linguistic Circle of New York. I. 1953. Sixth Printing. The Hague – Paris 1968.
5.
Ellis, Rod. Understanding second language acquisition. 1986. – Oxford: Oxford
University Press.
