Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The place of dictionaries in the modern education system
Fotima AKHRAROVA
1
National University of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2021
Received in revised form
20 July 2021
Accepted 15 August 2021
Available online
15 September 2021
In the system of innovative education, a period of study is
required using new methodological methods, increasing the
student's interest in science. The essence of the article is that the
teacher's innovative activity demonstrates the potential of
creative research, forms of education, creating a dictionary,
terms and methods of pedagogical technologies for finding and
improving the content of etymological words in a foreign
language, as well as innovations.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
vocabulary,
listening,
speaking,
reading,
writing,
pedagogical technologies,
interactive,
intellectual,
foreign language.
Замонавий таълим тизимида луғатларнинг ўрни
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
луғат,
тинглаб тушуниш,
гапириш,
ўқиш,
ёзиш,
педагогик технология,
интерфаол,
интеллектуал,
чет тил.
Инновацион таълим тизимида янгидан янги методик
усуллардан фойдараниб дарс олиб бориш, ўқувчини фанга
бўлган қизиқишини ошириш давр талаби. Мақоланинг
моҳияти педагогнинг инновацион фаолияти ижодий
изланишлари, таълим шакли, чет тилдаги сўзларнинг
этимологик
сўзларини
излаш
ва
мазмунини
такомиллаштириш йўлидаги илғор ғояларни яратишда
педагогик технологиялар терминлари ва методлари
луғатини яратиш, янгиликлар кашф этиш салоҳиятини
намоён қилади.
1
PhD, senior lecturer, National University of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan.
Email: fatiman.b83@mail.ru.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
420
Место словарей в современной системе образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
словарь,
понятие при восприятии,
речь,
чтение,
писать,
педагогическая
технология,
интерактивный,
интеллектуальный,
иностранный язык.
В системе инновационного образования требуется
период обучения с использованием новых методических
методов, повышения интереса ученика к науке. Суть статьи
заключается в том, что инновационная деятельность
педагога демонстрирует потенциал творческих изысканий,
формы образования, создания словаря, терминов и методов
педагогических
технологий
для
поиска
и
совершенствования содержания этимологических слов на
иностранном языке, а также нововведения.
Охирги йилларда Ўзбекистонда кўпгина луғатлар нашр қилинди. Масалан:
“Ўзбек тилининг ўқув этимологик луғати”, “Ўзбек тилининг ўзлашма сўзлар
луғати”, “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”, “Психология терминларининг русча-
ўзбекча изоҳли луғати”, “Педагогикадан қисқача русча-ўзбекча терминология
луғати” ва бошқалар.
Олиб борган тахлиларимиз давомида педагогик технологияларни қўллаш
механизми асосида таълим тизимида амалий ёндашувни ўрганишда нутқий
фаолият турлари – тинглаб тушуниш, гапириш, ўқиш ва ёзиш ривожланиши хақида
сўз юритилди ҳамда дарсларни турлий ўйинлар билан олиб бориш натижасида
дарсда (фанда) ўзаро ахборот алмашиниш (мулоқотга киришиш) кўникмаси
вужудга келиши таъкидланди.
Тахлиларимиз доирасида ишнинг мезони сифатида “Педагогик технология-
лар терминлари изоҳли луғат”ининг илк вариантини ёзиш жараёнида бир қанча
тадқиқотларни ўрганиб чиқдик. Бу изоҳли луғат ёш педагог кадрларга маҳорат
билан дарс олиб боришларида зарур манба бўлиб, ундан педагогик технология-
ларга қизиқувчилар ҳамда талаба ёшлар фойдаланишлари мумкин.
Шу вақтга қадар педагогик технологияларга доир лексик, методик изоҳли
луғат ишлаб чиқилмаган. Бу изоҳли луғат ўқитувчиларга интерфаол ва интеллек-
туал методлардан фойдаланиб, таълим тизимида самарали дарс олиб боришга
кўмаклашади.
Хорижий ҳамда ҳамдўстлик мамлакатларида амалиётга муваффақиятли
татбиқ этилаётган таълим-тарбия беришнинг интерфаол ва интеллектуал
методлари орқали дарс ўтиш ўз самарасини бермоқда. Бугунги кунда ролли
ўйинлар чет тил ўқитиш методикасининг бўғини сифатида тан олмоқда.
“Педагогик технологиялар терминлари изоҳли луғати”мизда бир қанча ролли
ўйинлар ёритиб берилган. Бу ролли ўйинлардан дарс жараёнида (турли хил фан-
ларда) қўлланса, талабалар (ўқувчилар) самарали натижага эришишлари мумкин.
Мисол тариқасида бир қанча технология ва терминларни намуна шаклида ёритиб
берамиз.
Бирор нарса чизиб бер –талабага қоғоз, фломастер бериб, бир нарса чизиб
бериш топширилади. Натижани аниқлашда оригиналлик, деталларга, фантазияга,
тасаввурнинг бойлигига, нафосатлилигига, вақтга эътибор берилади. Натижа жуда
юқори, юқори, ўрта, паст, жуда паст кўринишда баҳоланади.
Менинг ролим ўйини – ўқитувчи иккита талабани доскага чиқаради ва ролли
диалог ташкиллаштиришни сўрайди. Бу ҳолатда диалог мавзуси қайси мавзуда
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
421
бўлишини ўқитувчи белгилайди. Ўқитувчи биринчи талаба ўзбек, иккинчи талаба
француз миллатидан бўлишини ва мавзу Ўзбекистон ва Франциянинг географик
жойлашуви, ахолиси, тили, катта шаҳарлари, катта дарёлари ҳақида бўлишини
белгилайди.
Натижадаталабаўзининголганбилимларинимустахкамлашгавакўникмалари
нишакллантиришгаэришади. Юқоридаги ўйинлардан фойдаланган ҳолда чет тил
(француз тили) дарсларини олиб бориш, биринчидан дарснинг қизиқарли
кечишини таъминласа, иккинчидан, энг асосийси, талабаларнинг нутқий кўникма
ва малакаларини ошиши орқали бемалол чет тилида коммуникатив алоқага
киришишда замин бўлади.
Арра-2 технологияси – кичик гуруҳ 4-5 нафар ўқувчидан ташкил топади. Барча
гуруҳ аъзолари ўқув материали юзасидан тузилган ягона топшириқ устида
ишлайди. Гуруҳ ичида ўқувчилар топшириқларни қисмларга ажратиб, бўлиб
оладилар. Ҳар бир ўқувчи ўзига тегишли қисмини пухта ўзлаштириб “мутахассис”га
айланади. Дарс охирида ҳар бир кичикгуруҳдаги “мутахассис”лар учрашуви шу
гуруҳнинг ўзида ўтказилади, яъниянги мавзу материали шу гуруҳнинг ўзида қайта
ишланиб, яхлит ҳолатгакелтирилади. Ўқувчилар билими тест саволлари ёрдамида
индивидуал тарздаўтказилиб, назорат қилинади ва баҳоланади. Гуруҳ аъз-
оларининг балларижамланади, энг юқори балл тўплаган гуруҳ ғолиб саналади.
Балиқ ови ўйини – ўқувчиларнинг ҳар бири қоғозга (қоғозлар қутига
сиғадиган даражада бўлиши керак) ўзларига қизиқарли бўлган биттадан савол
ёзадилар. Уни буклаб скрепка билан маҳкамлайдилар, ўқитувчи уни махсус қутига
йиғиб олади ҳамда саволларни аралаштириб юборади. Ўқувчилар магнит-қармоқ
билан биттадан саволни тортиб, унга жавоб берадилар. Қармоқ ипга боғланган
магнит бўлиб, қоғозга қистирилган скрепка магнитга ёпишиб чиқади. Шу тариқа
гуруҳнинг барча аъзоларидан галма – гал ўзлари “овлаган балиқ” саволларига
жавоб бериш талаб этилади. Савол-жавобнинг бу усули ўқувчилардаги қизиқишни
оширади, тезкорликга ўргатади.
Беш минутлик эссе – (фр:еssai таржима, машқ)кичик ҳажмли, эркин баён
усулига эга бўлиб, ўрганилаётган муаммо ёки таҳлил қилинаётган масала юзасидан
шахсий таассурот, тасавурларни ифодалашга хизмат қилади. У ўқувчилар
томонидан ўрганилган мавзу, муҳокама қилинаётган масала бўйича эркин фикр
билдириш, мазмун-моҳиятини қайта баён қилиш имконини беради. Беш минутлик
эссени яратишда ўқувчилар мавзу ғояларини умумлаштириш, тизимлаштириш,
туркумлаштириш, хулосаларни баён этиш имконига эга бўлади.
Бирор ўйин ўйлаб топ – ўқувчига 5 дақиқа давомида ўйин ўйлаб топиб айтиб
бериш топширилади ва қуйидаги мезонлар асосида баҳоланади: 1. ўйиннинг номи,
2. қандай мазмунга эгалиги, 3. нечта ўқувчи қатнашади, 4. ҳар бир кишининг роли,
5. ўйин қандай ўйналади. 6. ўйин қоидалари, 7. ўйин натижалари, 8. Қандай
баҳоланади (жамоа, ҳар бир киши ва ҳ.к.). натижаси 10 балл билан баҳоланади.
Демак: Педагогик технологиялар терминлари изоҳли луғатидан дарсларда
турли усуллар билан ўқувчига мавзуни етказиб беришда, фанга бўлган қизиқишини
ортиришда, гуруҳда дўстона муҳитни яратишда, фикрини оғзаки ва ёзма баён
этишда, сўз бойлигини оширишда, дарс фаолиятида педагог ва талаба ўртасидаги
муносабатда унумли фойдаланиш мумкин.
Ўқув жараёнида интерфаол педагогик технологияларни қўллаш ва ахборот
коммуникацион технологиялардан фойдаланиш бугунги кун педагогларининг
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
422
диққат марказида турган бош масалалардан биридир. Чунки, янги давр таълим
жараёни ўқитувчидан инновацион педагогик технологиялар билан бир қаторда
ахборот коммуникацион воситаларидан фойдаланиш кўникма ва малакаларини
пухта эгаллаш зарурлигини тақозо этади.
Тахлиларимиздан келиб чиқиб қуйидаги тавсиялар ишлаб чиқилди:
1.
Замонавий чет тил ўқитувчиси ўз фанини аъло даражада билиши,
педагогик қобилиятларини тўла намоён эта олиш;
2.
Замонавий педагогик технологиялар ва интерфаол таълим методларини
моҳирона қўллай олиш;
3.
Чет тил ўқитувчисининг кучли билим, кўникма, малака ва маҳоратга эга
бўлиш;
4.
Олий таълим муассасалари талабаларида ПТлардан фойдаланиш шарт-
шароитларини яратиш;
5.
ПТлар асосида яратилган изоҳли луғат янги ёш педагог кадрлар илмий
салоҳиятини ошириш;
6.
Дарсда қўлланиладиган ҳар бир усул, ҳар бир восита (кўргазмали қурол,
тарқатма материал, видео-аудио ва мультимедия воситалари, турли слайдлар ва
ҳ.к.) талабани фанни чуқурроқ англашга, тилни пухта ўрганиш, эшитиш, кўриш
каналлари орқали ахборот қабулини кучайтириш, оғзаки нутқини ўстириш,
фикрлаш доираси ва дунёқарашини кенгайтириш, ватанпарварлик туйғусини
шакллантириш билан бир қаторда ўзга халқлар ва миллатларни ҳурмат қилиш,
турли миллатлар маданиятини ўрганиш, тилларни ўрганишга қизиқиш уйғотиш,
иштиёқини кучайтириш, мулоқот маданиятини ривожлантириш, тинглаш малака-
ларини шакллантиришга хизмат қилса таълим самарадорлигига эришиш;
7.
Талабаларда ПТларга бўлган маданиятни ривожлантиришда олий таълим
муассасалари ўқув юртларида ўқитиладиган чет тил (инглиз, француз, немис, испан
ва ҳ.к.) фанлари интеграциясини кучайтиришга эришишдир.
Олий таълимда чет тил фанларини ўқитиш жараёнини такомиллаштириш
мақсадида виртуал лабораториялар ташкил этиш орқали талаба – педагог ҳамкор-
лигининг ахборот технологияларга асосланган тизимини яратишдан иборатдир.
Интерактив методларга асосланган мультимедиа технологиясидан Интернет
орқали фойдаланиш, ҳамда келтирилган барча методик тавсияларга қўшимча
қилган ҳолда инновацион таълим жараёнида интерфаол усуллар билан бир қаторда
АКТдан ҳам ўз ўрнида фойдаланилса, талабаларнинг тилни ўрганиш имкониятлари
янада кенгаяди.
Н.И. Гез, М.В. Ляховицкий, А.А. Миролюбовларнинг тадқиқотларини илмий
таҳлил қилиб,турли босқичларда талабаларга чет тилни компьютер орқали
ўргатиш технологиялари ишлаб чиқилган. Бунда талабаларга талаффузни ўргатиш
учун махсус дастурланган компьютер хоналарини ҳам мисол қилиб ўтиш мумкин.
Айнан талаб доирасида замонавий смартфонларда ҳам лектрон луғатлардан
фойдаланиш бугунги кунда авж олган. Маслан: бошқарувчи орган – ўқитувчи, китоб,
машина тушунилади. Бошқарилувчи орган эса талабалардир. Ахборотнинг
ўқитувчидан талабаларга узатилиши. Тил ўрганиш ва ўргатиш шундай мураккаб
жараёнки, талаба ва ўқитувчи ўзаро ҳамкорликда ишламасалар, дарсда самарали
натижага эриша олмайдилар.
Француз луғатшуноси Ален Рей айтганидек,
“Замонавий цивилизация луғат
цивилизациясидир. Луғатлар сизга сўзнинг тарихини кузатиш, унинг маъно-
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
423
ларининг ривожланиш кетма-кетлигини белгилаш, улар орасидаги мавжуд муноса-
батларни англаш имконини беради”.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Рахматуллаев Ш. Ўзбек тилининг ўқув этимологик луғати. – Т.:
Ўниверситет, 2000. – Б 120.
2.
Мадвалиев А. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. Т.: Ўзбекистон, 2006-2008. –
Б. 410–520.
3.
Турғунов Қ. Психология терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. – Т.:
Ўқитувчи, 1975. – С. 65.
4.
Байбурова Ш., Таканаев Н. Педагогикадан қисқача русча-ўзбекча термино-
логия луғати. – Т.: Ўрта ва Олий мактаб нашриёти, 1963. – Б. 150.
5.
Н.И. Гез,
М.В. Ляковицская,
А.А. Миролюбов.
Методика
обучения
иностранном языкам в средней школе. Учебник. – М.: Высш. школа, 1982. – C. 373.
6.
Alain Rey https://autodidacteblog.wordpress.com/2016/11/15/alain-rey-et-le-
dictionnaire-historique-de-la-langue-francaise.
