Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of movement games in the physical development of
preschool children
Nasiba KHALMATOVA
1
Samarkand Branch of the Institute for Scientific and Methodological Support, retraining and advanced
training of specialists in Physical Culture and Sports
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2021
Received in revised form
20 August 2021
Accepted 15 September 2021
Available online
11 October 2021
Preschool is a very important period in the life of every child.
It is believed that physical and mental development in preschool
age is absolutely completely affected. Many parents are
experiencing that their children are growing up poorly. In fact,
this is an absolutely normal phenomenon. According to statistics,
children from 4 to 6 years of age grow to 10-15 cm in height and
weight only 3-5 kg. While preschoolers are active and full of
energy, their energies can suddenly disappear. Many parents find
that their children are tired in the evening. This is explained by
the fact that the child has an extreme tendency: intense fatigue
and very active play. Excessive activity can lead to an increase in
excitement. Kindergarten is given enough time per day for
exercise and sliding games: morning, physical education,
physical education, tourism, physical education, sports for
physical education. A reasonable regime of the day is important
for the positive physical development of preschool children:
enough time for night sleep and daytime rest, regular meals, time
for outdoor games.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
education,
physical development,
lifelong learning,
active games,
regular meals,
abilities,
young generation.
1
Lecturer, Department of Physical Education Methods, Samarkand Branch of the Institute for Scientific and
Methodological Support, retraining and advanced training of specialists in Physical Culture and Sports, Samarkand,
Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
127
Maktabgacha
ta’lim
yoshidagi
bolalarning
jismoniy
rivojlanishida harakatli o‘yinlarning ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
ta’lim,
jismoniy rivojlanish,
uzluksiz ta’lim,
faol o‘yinlar,
muntazam ovqat,
qobiliyat,
yosh avlod.
Maktabgacha yosh – har bir bola hayotidagi juda muhim davr.
Maktabgacha yoshdagi jismoniy va aqliy rivojlanish mutlaqo
butunlay ta’sir qiladi deb ishoniladi. Ko‘pgina ota-onalar farzand-
lari yomon o‘sib borayotganini boshdan kechirmoqdalar. Aslida,
bu mutlaqo normal hodisa. 4 yoshdan 6 yilgacha bo‘lgan bolalar
statistik ma’lumotlariga ko‘ra, o‘sish 10-15 sm gacha o‘sishi va
vazni atigi 3-5 kg. Maktabgacha tarbiyachilar faol va kuch bilan
to‘lgan bo‘lsa-da, ularning energiyalari kutilmaganda yo‘q bo‘lib
ketishi mumkin. Ko‘pgina ota-onalar kechqurun bolalar charcha-
ganligini payqashadi. Bu bolaning haddan tashqari tendentsiyasi
borligi haqida izohlanadi: kuchli charchoq va juda faol o‘yinlar.
Haddan tashqari faoliyat hayajonning ko‘payishiga olib kelishi
mumkin. Bolalar bog‘chasida jismoniy mashqlar va siljish o‘yin-
lari kuniga etarlicha vaqt beriladi: ertalabki, jismoniy tarbiya,
jismoniy tarbiya, sayyohlik, jismoniy tarbiya, jismoniy tarbiya
uchun sport mashqlari. Maktabgacha bolalarning ijobiy jismoniy
rivojlanishi uchun kunning oqilona rejimi muhim: etarlicha vaqt
tungi uyqu va kunduzgi dam olish, muntazam ovqat, ochiq
havoda o‘tkazilgan o‘yinlar uchun kerakli vaqt.
Роль
двигательных
игр
в
физическом
развитии
дошкольников
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
образование,
физическое развитие,
непрерывное обучение,
активные игры,
регулярное питание,
способности,
подрастающее поколение.
Дошкольное учреждение - очень важный период в жизни
каждого ребенка. Считается, что абсолютно полностью
страдает физическое и умственное развитие в дошкольном
возрасте. Многие родители переживают, что их дети плохо
растут. На самом деле это абсолютно нормальное явление.
По статистике дети от 4 до 6 лет рост 10-15 см в высоту и
весит всего 3-5 кг. Пока дошкольники активны и полны
энергии, их энергия может внезапно исчезнуть. Многие
родители обнаруживают, что их дети по вечерам устают.
Объясняется это тем, что у ребенка есть крайняя
склонность: сильная утомляемость и очень активная игра.
Чрезмерная активность может привести к усилению
возбуждения. Детскому саду отводится достаточно времени
в день для упражнений и скользящих игр: утро,
физкультура, физкультура, туризм, физкультура, спорт для
физического воспитания. Для положительного физического
развития дошкольников важен разумный режим дня:
достаточно времени для ночного сна и дневного отдыха,
регулярное питание, время для подвижных игр.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
128
Maktabgacha ta’lim uzluksiz ta’lim tizimining daslabki bosqichi hisoblanadi. Uning
asosiy maqsadi – bola shaxsining har jihatdan rivojlanishini ta’minlash, qobiliyatlarni
ro‘yobga chiqarish, o‘qishga, doimiy ta’lim olish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni
shakllantirish va maktabda muvaffaqiyatli o‘qish uchun tayyorlashdan iborat. Maktab-
gacha ta’lim muassasalari faoliyatining qonuniy asoslari, “Ta’lim to‘g‘risi”gi Qonun (1992),
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” (1997), “Jismoniy tarbiya to‘g‘risida”gi Qonun (2000),
“Maktabgacha ta’lim to‘g‘risida”gi Kontseptsiya (2008, 2011), “Maktabgacha ta’lim
muassasalari to‘g‘risida”gi Nizom (2007), “Bolajon” (2010) va Davlat talablari (2013)
hamda boshqa me’yoriy – huquqiy hujjatlarda belgilab berilgan. O‘zbekistonda o‘sib kela-
yotgan yosh avlod salomatligini saqlash, jismonan baquvvat, chaqon, ishbilarmon qilib
tarbiyalash hamda ularni hayotga, mehnatga. Vatanni himoya qilishga tayyorlash masala-
lariga tegishli direktiv hujjatlarni amalga oshirish uchun jismoniy tarbiya ishlarida yangiga
yondashish, izlanishda bo‘lish tizimning amaliy asoslarini ilmiy-nazariy va qayta ishlab
chiqishni taqozo etadi.
Mashg‘ulotlar davomida butun organizmning juda ishchanligi sharoitida ishlayot-
gan organ va tizimlar faoliyatining uyg‘unligi yaxshilanadi, to‘g‘ri ish ritmini topish xamda
shu bilan bog‘liq ravishda emotsional xolatni oshirish imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu davrda
ish qobiliyatining eng yuqori darajasi kuzatiladi. U faoliyatning ayrim jixatlari tavsifining
o‘zgarishga bog‘liq xolda turlanib turadi. Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari o‘zaro bog‘liq uch
qismdan: kirish – jismoniy tayyorgarlik asosiy va yakunlovchi qismdan iborat. Ta’limiy,
tarbiyaviy va sog‘lomlashtirish vazifalari mashg‘ulotning har bir qismi uchun baravar
muxim axamiyatga ega. Mazkur vazifalarni bajarish bolalarga har tomonlama ta’sir etishni
ta’minlaydi. Mashg‘ulotning kirish – jismoniy tayyorgarlik qismi vazifalari va mazmuni
jismoniy tarbiya mashg‘ulotining birinchi qismi qo‘yilgan vazifalar va uning asosiy
qismidagi mashqlar mazmuniga ko‘ra turlicha bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bir xolda
o‘qitish, ikkinchi bir xolda kirish jismoniy tayyorgarlik tavsifida bo‘lishi mumkin.
Mashg‘ulotning bu qismi vazifasi bolalarda unga nisbatan qiziqish va emotsional kayfiyat
paydo qilishdan, diqatning tayyorgarlik darajasini tekshirishdan, ayrim harakat ko‘nikma-
larini aniqlashtirishdan, bola organizmini asta-sekin mashg‘ulotning asosiy qismida
kechadigan birmuncha intensiv faoliyatga tayyorlashdan iborat. Shu maqsadda bolalarga
to‘g‘ri qaddi-qomatni tarbiyalashga, yassitovonlikning oldini olishga yordam beradigan,
fazoda hamda jamoada mo‘ljal olish bilan bog‘liq bajarilishi ko‘p vaqtni talab qilmaydigan
tanish mashqlar va ularning variantlarini bajarish taklif etiladi. Bunday mashqlarga
quyidagilar kiradi: saflanish mashqlariga – turlicha saflanishlar va qayta saflanishlar; turli
topshiriqlar bilan bajariladigan (yo‘nalishi ko‘rsatilgan burilishlar, boshlovchilarni
almashtirish va boshqalar) yurish va yugurish; tarqalib yengil yugurish xamda keyinchalik
katta va kichik davra, kolonna va xokazo bo‘lib saflanish; turli ko‘rinishdagi va
yassitovonlikning oldini olish maqsadidagi yurishlar – tovonda, oyoq uchida, poldagi qalin
arqon ustida, narvonda yurish va boshqa mashqlar. Kirish qismi bolalarning qatorga uch-
to‘rttadan, dona bo‘lib saflanishi, tarqalishi va xokazolar bilan yakunlanadi. Bu bolalarni
mashg‘ulotning asosiy qismi boshlanishidagi umumrivoj-lantiruvchi mashqlarni o‘rgatish-
ga o‘tish uchun xizmat qiladi. Bu qism kichik guruhlarda 2 dan 4 daqiqagacha, o‘rta
guruhlarda 3 dan 5 daqiqagacha, katta guruhlarda 4 dan 6 daqiqagacha davom etadi. Agar
mashg‘ulotning birinchi qismi kirish-tayyorlov qism sifatda rejalashtirilsa, uning
boshlanishida yuqorida ko‘rsatilgan kirish qismi uchun mo‘ljallangan mashqlar beriladi.
Biroq shundan so‘ng mashg‘ulotning shu qismida faqat takroriy va variatsiyali
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
129
mashqlardan iborat o‘rgatish talab qilmaydigan umumrivoj-lantiruvchi mashqlar berildi.
Ularning vazifasi bola organizmini mashg‘ulotning asosiy qismidagi birmuncha yuqori
jismoniy yuklamaga tayyorlashdir. Bunda yetarli jismoniy yuklamaga ega bo‘lgan
murakkab koordinatsiyali asosiy harakatlar yoki intensiv tavsifdagi sport mashqlari
rejalashtiriladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarga ta’lim-tarbiya berishning asosiy asosiy vazifalari
bolalarni jismoniy, aqliy va ma’naviy jihatdan rivojlantirishdan, ularning tug‘ma layoqati,
qiziqishi, ehtiyoji vа imkoniyatlarini hisobga olgan holda, milliy va umuminsoniy
qadriyatlar asosida muntazam ta’lim olishga (maktabga) tayyorlashdan iborat.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlantirish va maktabga tayyorlash jarayoni
oldiga qo‘yilgan maqsad va vazifalarninng bajarilishi ushbu “Maktabgacha yoshdagi
bolalar ta’lim-tarbiyasiga qo‘yiladigan davlat talablari” orqali nazorat qilinadi. Davlat
talablarida maktabgacha yoshdagi bolalarga beriladigan ta’lim-tarbiya mazmunining
asosiy yo‘nalishlari hamda ularning maktabga tayyorgarlik darajasiga qo‘yiladigan
minimal talablar belgilab berilgan bo‘lib, u davlat hujjati sifatida e’tirof etiladi.
Yosh avlodni jismoniy jihatdan tarbiyalash va ta’lim berish O‘zbekiston
Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da
belgilab berilgan. Maktabgacha ta’lim yoshida bola organizmi jadal rivojlanadi. Uning asab
tizimi, suyak muskul sisitemalari jadal shakllanadi. Nafas olish organlari takomillashadi.
Ana shu davrda sog‘-salomatlik va to‘laqonli jismoniy va ma’naviy kamolot uchun zamin
yaratiladi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da ko‘rsatil-
gan asosiy maqsad ham shu bo‘lib hisoblanadi. Maqsadga qaratilgan jismoniy tarbiya
kichkintoylarning aqliy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ularning tabiiy atrofdagi
narsa va xodisalar haqidagi bilimlari oshadi, joyni va vaqtni bilishi takomillashadi, xarakter
xususiyatining ijobiy hislatlari tarkib topadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning odob-axloqli bo‘lishi va mehnatga muhabbat
qo‘yishiga katta e’tibor beriladi. Bolalar ilk yoshdan boshlab uyda, ko‘chada, bog‘chada,
mexmonda o‘zini tutish qoidalari, muomala madaniyati, ovqatlanish, kiyinish, yechinish,
saranjom-sarishta yurish, odobli, mehnatsevar bo‘lish, boshqalar mehnatini qadrlash kabi
odatlarga o‘rgatiladi. Ana shu odatlar bolani odob-axloqli, mehnatga layoqatli qilib
tarbiyalash mazmunining asosini tashkil etadi.
Bolalarning maktabga tayyorgarligini belgilovchi muhim ko‘rsatkichlaridan biri
ularning jismoniy jihatdan rivojlanganlik darajasidir. Bolalar o‘z yoshlariga mos bo‘lgan
harakatli, shu jumladan milliy o‘yinlar nomlarini, qoidalarini bilishi va ularda faol ishtirok
eta olishi, yugurish va sakrash, yoshiga mos holda belgilangan normativlarni bajarishi,
saflanishi chaqqon harakat qilish, chiniqtirish mashqlarini bajarishi kabilarni o‘rgatish
maktabgacha yoshdagi lbolalarning jismoniy rivojlanishini ta’minlovchi ta’lim-tarbiya
mazmunining asosini tashkil etadi.
XULOSA
To‘g‘ri yo‘nalishda muvozanatni saqlab teng qadamlab yurishni o‘rgatish, tirmashib
chiqish (kichik narvonchaga mustaqil chiqish va tushish), predmetlarni uloqtirish va
dumalatishda tushirib yubormaslikni o‘rgatish. Barmoqlarning mayda muskullarini rivoj-
lantirish, chamalashni, ayrim harakatlarni va faoliyatlarni boshqa bolalar bilan birgalikda
bajarish malakalarini shakllantirish. Bolalarni harakat faolligiga undash. Mustaqil harakat
qilishga qiziqishni tarbiyalash. Yurish va muvozanat saqlash mashqlari. To‘g‘ri yo‘nalishda
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415
130
yurish, yo‘lkadan, yerga yotgan taxtadan yurish. Bir uchi poldan 15-20 sm ko‘tarilgan
taxtadan yurib ko‘tarilish (eni 25 sm uzunligi 1,5-2 m) va undan tushish. Balandligi 15 sm
bo‘lgan yashik ichiga tushish va undan chiqish. Erga tashlangan hamda poldan 15-25 sm
ko‘tarilgan chizimcha yoki taxtacha ustidan kattalar yordamida hatlab o‘tish.
Maktabgacha yoshdagi kichik bolalarning jismoniy-ruhiy rivojlanishi jarayoni shiddat
bilan kechadi. Ularning vujudi tinimsiz o‘sayotganligi uchun hambir joyda tinch o‘tira
olmaydilar. Lekin bu bosqichda bola jismoniy o‘sishi tashqaridan qaraganda bir oz
susayganday bo‘ladi. Ya’ni 3yoshdan 4 yoshgachа bo‘lgan davrda bolalar faqat 4 sm.ga
o‘sadilar. Ota-onalar bolalarining jismoniy rivojiga alohida e’tibor berishlari, ularning
erkin, bemalol harakatlanishlariga sharoit yaratilishi lozim. Chunki bolaning fikri teranligi,
nutqining boyligi, ma’naviy sifatlarini o‘zlashtirishi, avvalo uning sog‘lomligiga bog‘liqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Salixova G. “Maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiya tizimida jismoniy mashq-
larning o‘rni” – B. 85-86. (“Jismoniy tarbiya va sport: davlat, jamiyat va shaxs” xalqaro ilmiy
anjuman). Toshkent. 2005-yil.
2.
Mavlonov A, Mamirova D, Xolikov A. “Jismoniy tarbiya va sport ta’limidagi
muammolar echimi yo‘lida”. – B. 183–191. (“Jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirishning
mintaqaviy, pedagogik-psixologik, tibbiy-biologik asoslari” ilmiy-amaliy anjuman).
Toshkent-Jizzax. – 2009-yil.
3.
T.I. Osokina “Bolalar bog‘chasida jismoniy tarbiya”. “O‘qituvchi”. Toshkent. –1976.
4.
“500 mashq va harakatli o‘yinlar”. 1-qism. O‘zDJTI nashriyoti. Toshkent. – 1999.
5.
T.S.Usmonxo‘jaev, X.A.Meyliev "Maktabgacha ta’lim muassasalarida harakatli
o‘yinlar va asosiy harakatlanish mashqlari" (3-qism). Toshkent. 2004-yil. – B. 3–8.
