Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Speech competencies in foreign language teaching and methods
of their formation
Dilshoda NABIYEVA
1
Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
Speech is very important not only in education, for students
and for teaching other people. This is especially related to foreign
languages as one of the subjects in school. Also, students should
master Russian as one of the languages they use in real
communication. The article describes what speech competencies
are available when teaching the Russian language and exercises
for their formation.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
speech,
competence,
communication,
exchange of ideas,
competence,
“Useful topic” method,
clear and vivid language,
“Interesting introduction”.
Xorijiy tilni
o‘
rgatishda nutq kompetensiyalari va ularni
shakllantirish metodlari
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
nutq,
kompetensiya,
muloqot,
fikrlar almashinuvi,
kompetenentlik,
“Foydali mavzu” metodi,
aniq va jonli til,
“Qiziqarli kirish”.
Nutq ta
’
lim sohasida ham, ayniqsa, talabalar va boshqalar
uchun zarur. Bu maktabdagi fanlardan biri sifatida xorijiy tillar
bilan bo
g‘
liq, bilvosita talabalar rus tilini haqiqiy muloqotda
foydalanadigan tillardan biri sifatida
o‘
zlashtirishlari kerak.
Ushbu maqolada rus tilini
o‘
rgatishda nutq kompetensiyalari
nima ekanligi va uni shakllantirish mashqlari keltirilgan.
1
Teacher of
“
Uzbek language and literature
”
department of pedagogical institute of Karshi State University. Karshi,
Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
92
Речевые компетенции в обучении иностранному языку и
методы их формирования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
речь,
компетенция,
общение,
обмен идеями,
компетенция,
метод «Полезная тема»,
ясный и живой язык,
«Интересное введение».
Речь очень важна не только в образовании, для студентов
и для обучения других людей. Особенно это связано с
иностранными языками как с одним из предметов в школе.
Также студенты должны овладеть русским языком как
одним из языков, которые они используют в реальном
общении. В статье рассказывается, какие речевые
компетенции есть при обучении русскому языку и
упражнения для их формирования.
Braun va Yule [1, 14]
o‘zlarining kitobida: “Nutq –
bu ehtiyojlarni : s
o‘
rov, ma
’
lumot,
xizmat va boshqalarni ifodalash”,
–
deb yozadi. Aksariyat odamlar kundalik hayotini
boshqalar bilan muloqotda
o‘
tkazadilar. Jones [2, 14] ta
’
kidlaganidek,
“
Gap
–
bu muloqot
shaklidir
”
.
Revell muloqotga quyidagicha ta’rif beradi: “
Muloqot,
g‘
oyalar, fikrlar, his-
tuy
g‘
ular
”
. Shuning uchun muloqot kamida ikki kishini
o‘
z ichiga oladi, bu yerda j
o‘
natuvchi
ham, qabul qiluvchi ham ma’lumot, g‘
oyalar, fikrlar, qarashlar yoki his-tuy
g‘
ularni
almashish uchun muloqot qilishlari kerak.
Aytishimiz mumkinki, ma’ruzachi o‘
zi gaplashayotgan odamni tinglovchi sifatida
k
o‘
rishi kerak. Shunday qilib, biz aytmoqchi b
o‘
lgan hamma narsani samarali tarzda
yetkazish juda muhim, chunki gapirish nafaqat tovushlarni chiqarish, balki xabarlarni
uzatishni
o‘
z ichiga olgan maqsadlarga erishish jarayonidir.
Shuning uchun nutq jarayonida kimga t
o‘g‘ri va qanday aytish kerakligiga e’tibor
berish kerak.
Rus tilida gapirish k
o‘
nikmalarini egallash k
o‘
plab ikkinchi til yoki chet tilini
o‘
rganuvchilar uchun ustuvor vazifadir. Binobarin, talabalar ,k
o‘
pincha, til
o‘
rganishdagi
muvaffaqiyatlari hamda rus tili kursining samaradorligini
o‘
zlarining o
g‘
zaki tilini bilish
darajasi qanchalik yaxshilanganligini his qilishlari asosida baholaydilar. Rus tili mash
g‘
u-
lotlarida o
g‘
zaki nutq k
o‘nikmalariga deyarli e’tibor berilmagan, ammo og‘
zaki nutqni
o‘
rgatishda eng yaxshi yondashuv uzoq vaqtdan beri uslubiy munozaralarning markazida
b
o‘
lib kelgan.
Richards [5, 22] s
hunday deydi: “O‘
quv jarayonida va darsliklarda o
g‘
zaki muloqo-
tning
o‘ziga xos xususiyatlariga e’tibor qaratiladigan to‘g‘
ridan t
o‘g‘
ri yondashuvlardan
tortib, guruh ishi, topshiriqlar bilan ishlash va boshqa strategiyalar orqali o
g‘
zaki muloqot
uchun sharoit yaratuvchi bilvosita yondashuvlargacha b
o‘
lgan turli yondashuvlardan
foydalaniladi”.
Don Brayn ta’kidlaganidek, “Og‘
zaki muloqot (yoki nutq) s
o‘
zlovchi va tinglovchi
o‘
rtasidagi ikki tomonlama jarayon b
o‘
lib, nutqning samarali mahoratini va tushunishning
retseptiv mahoratini
o‘z ichiga oladi”. Yuqoridagi fikrdan shuni bilishimiz mumkinki, nutq
bir-
biriga ma’lum bir ma’lumot berish uchun ikki yoki undan ortiq kishining o‘
zaro
ta’siridir.
Bugungi kungacha olib borilgan tadqiqotlar, shuningdek, xorijiy tilda o
g‘
zaki
muloqotning murakkabligini sezilarli darajada yoritib berdi. Masalan, Luoma [3, 216]
o
g‘
zaki nutqning quyidagi xususiyatlarini aytadi:
A. Fikr birliklaridan tuzilgan (birlashgan qisqa iboralar va gaplar).
B. Rejalashtirilgan (masalan,
ma’ruza) yoki rejalashtirilmagan (masalan, suhbat)
b
o‘
lishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
93
C. Yozma tilga qaraganda k
o‘
proq noaniq yoki umumiy s
o‘
zlarni ishlatadi.
D. Tur
g‘
un s
o‘
z birikmalari, t
o‘
ldiruvchi va ikkinchi darajali gap b
o‘
laklarini
q
o‘
llaydi.
E. Onlayn ishlov berishni aks ettiruvchi slip va xatolarni
o‘
z ichiga oladi.
F.
O‘
zaro munosabatni
o‘z ichiga oladi (ya’ni o‘zaro ta’sirlar birgalikda qurilgan).
G.
Ma’ruzachi roli, nutq maqsadi va kontekstni aks ettiruvchi farqni ko‘
rsatadi
(masalan, rasmiy va tasodifiy nutq
o‘
rtasidagi).
Nutq insonning qobiliyatlari qatoriga kiradi. Quyida esa kompetensiyaning ba’zi
ta’riflarini keltirilgan:
Asosiy ta’rif: Kompetentlik
- bu tegishli ish sharoitida (akademiyada yoki undan
tashqarida) bajarish uchun yetarli b
o‘
lgan tajriba darajasida bilim, malaka va k
o‘
nikma-
larni egallashdir.
Tushuntirish konteksti: tibbiyot, so
g‘
liqni saqlash,
o‘
qitish, ijtimoiy ish, arxitektura
kabi ba’zi kasbiy fanlarni baholashda kompetensiya alohida izoh talab etadi
[http://www.qualityresearchinternational.com/glossary/competence.htm].
Kompetensiya
–
bu shaxsning ishni t
o‘g‘
ri bajarish qobiliyati. Kompetensiya
–
bu har
bir xodimning xatti-harakatlarini aniqlash, baholash va rivojlantirishga imkon beradigan
tizimli
q
o‘llanmani
ta’minlaydigan
belgilangan
xatti-harakatlar
t
o‘
plami
[http://en.wikipedia.org/wiki/Competence].
Ba’zi olimlar “
kompetentlik
”
ni samaradorlikni oshirish uchun foydalaniladigan
bilim, k
o‘
nikma va xatti-harakatlarning kombinatsiyasi deb bilishadi; yoki adekvat yoki
yaxshi malakaga ega b
o‘
lish, muayyan rolni bajarish qobiliyatiga ega b
o‘
lish holati.
Masalan, boshqaruv kompetensiyasi tizimli fikrlash va hissiy intellekt, ta’sir qilish va
muzokaralar olib borish k
o‘
nikmalarini
o‘
z ichiga olishi mumkin. Kompetentlik tashkilot
va jamoalarda inson talablarining umumiyroq tavsifi sifatida ham q
o‘
llaniladi. Yana bir
ta’rif Oksford Advanced Learner’s Dictionary [4, 232] ga asoslanadi, “
Kompetentlik
–
bu
biror narsani yaxshi qila olish
”
.
Dars davomida turli xil nutq kompetensiyalarini shakllantirish metodlaridan
foydalanish mumkin:
1. Foydali mavzu. Birinchi nutq malakasi tinglovchilar va vaziyatga mos keladigan
mavzuni tanlashdir. Il
g‘or ma’ruzachi tinglovchilarni jalb qiladigan munosib mavzuni
tanlaydi. Uning mavzusi, shuningdek, tinglovchilarga nutqdan oldin bilmagan yangi
ma’lumotlarni taqdim etadi. Boshlovchi ma’ruzachi o‘
ziga xosligi y
o‘
q yoki eskirgan
mavzuni tanlaydi. Uning mavzusi tomoshabinlarga yangi ma’lumot bermaydi. Samarali
b
o‘lmagan ma’ruzachi bitta mav
zuni tinglovchilar tomonidan aniqlab b
o‘
lmaydigan nutq
s
o‘
zlashi mumkin.
2.
Qiziqarli kirish. Tinglovchilarni mavzuga va ma’ruzachiga yo‘
naltiradigan kirishni
shakllantirish ikkinchi nutqiy qobiliyatdir. Il
g‘or ma’ruzachi ajoyib e’tiborni o‘
z ichiga
olgan kirish s
o‘
zini yozadi. U
o‘
zining ishonchliligini mustahkamlaydi. U mavzuga t
o‘g‘
ri
y
o‘
nalish beradi, tezisni aniq bayon qiladi va
o‘
z fikrlarini ishonchli va esda qolarli tarzda
k
o‘
rib chiqadi. Boshlan
g‘ich ma’ruzachi uchun uning e’tiborini jalb qilish od
diy va u
o‘
zining ishonchliligini oshiradi. Uning dissertatsiyasi noqulay tuzilgan va u tinglov-
chilarga kam y
o‘nalish beradi. Samarasiz ma’ruzachining ochilish texnikasi yo‘
q,
ishonchlilik bayonoti y
o‘
q va mavzu b
o‘yicha hech qanday ma’lumot bermaydi. Bun
dan
tashqari, uning dissertatsiya bayonoti va fikrlarni oldindan k
o‘
rishi y
o‘
q.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
94
3. Aniq tashkil etish. Uchinchi malaka
–
samarali tashkiliy modeldan foydalanish.
Il
g‘or ma’ruzachi juda yaxshi tashkil etilgan va aniq asosiy fikrlar bilan nutq so‘
zlaydi.
Uning fikrlari bir-birini istisno qiladi va tezis bilan bevosita bo
g‘
liq. Bundan tashqari, u
nutqning yaxshi
o‘
tishiga yordam berish uchun samarali
o‘
tish va k
o‘
rsatkichlardan
foydalanadi. Boshlan
g‘ich ma’ruzachi biroz tartibga solingan asosiy fikr
larga ega, ammo bu
fikrlarning mazmuni bir-biriga mos kelishi mumkin. Uning nutqida
o‘
tishlar ham mavjud
b
o‘lishi mumkin, lekin ular ,ayniqsa, samarali emas. Samarasiz ma’ruzachi nutqida aniq
tashkiliy naqsh y
o‘
q, ohang y
o‘q va ma’lumot tasodifiy taqdim et
ilgandek eshitiladi.
4. Yaxshi q
o‘
llab-quvvatlangan
g‘
oyalar. Nutq qobiliyatlari r
o‘
yxatida t
o‘
rtinchi
o‘
rinda ishonchli yordamchi materiallarni topish, sintez qilish va ulardan foydalanish.
Il
g‘or ma’ruzachi nutqida uning asosiy fikrlari turli xil ishonch
li materiallar bilan yaxshi
q
o‘
llab-quvvatlanadi va uning manbalari tezis uchun ajoyib yordam beradi. Bundan
tashqari, uning barcha manbalari aniq k
o‘
rsatilgan. Boshlan
g‘ich ma’ruzachi ,odatda,
adolatli materiallar aralashmasi bilan q
o‘
llab-quvvatlanadigan fikrlarga ega. Faqat uning
ba’zi dalillari uning tezislarini qo‘
llab-quvvatlaydi va uning manbalaridan iqtiboslar
aniqlanishi kerak. Samarali b
o‘lmagan ma’ruzachi yordamchi materiallarsiz yoki
manbalardan iqtiboslarsiz nutq s
o‘
zlaydi.
5. Xulosa bilan yakunlash. Beshinchi nutq kompetensiyasi
–
bu tezisni mustahkam-
lovchi va psixologik yakunni ta’minlovchi xulosani ishlab chiqish. Ilg‘or ma’ruzachi o‘
z
fikrlari haqida aniq va esda qolarli xulosani taqdim etadi va u tezisga yoki katta rasmga
murojaat qiladi. Uning nutqi ham kuchli klincher yoki harakatga chaqirish bilan tugaydi.
Boshlovchi ma’ruzachi o‘z fikrlari haqida qisqacha ma’lumot beradi, ammo uning
dissertatsiyasiga aniq havola y
o‘
q. Uning nutqining yakuniy texnikasi ham mustahkam-
lanishi mumkin. Ta’sirsiz ma’ruzachi nutqida hech qanday xulosa yo‘
q. Uning nutqi keskin
va yakun holda tugaydi.
6. Aniq va jonli til. S
o‘
zlarni sinchkovlik bilan tanlashni k
o‘
rsatish oltinchi nutqiy
qobiliyatdir. Il
g‘or ma’ruzachining tili juda aniq, xayoliy va jonli.
Uning tili ham
tarafkashlik, grammatik xatolar va no
o‘
rin foydalanishdan butunlay xoli. Boshlovchi
ma’ruzachi o‘
z fikrini bayon qilish uchun mos b
o‘lgan tilni tanlaydi. U grammatikada ba’zi
xatolarga ega va vaqti-vaqti bilan jargon, argo yoki noqulay jumla tuzilishida foydalanadi.
Samarasiz s
o‘
zlovchining grammatikasi va sintaksisida k
o‘
p xatolar bor. U ,shuningdek,
s
o‘
zlarni not
o‘g‘
ri talaffuz qiladi va jargon yoki irqchi atamalardan keng foydalanadi.
7. T
o‘g‘
ri ovozli ifoda. Yettinchi kompetensiya
–
bu tinglovchilarni jalb qilish uchun
ovozli ifoda va paratildan samarali foydalanish. Vokal
o‘
zgaruvchanligi, intensivligi va
tezligidan mukammal foydalanish il
g‘or ma’ruzachining o‘
ziga xos xususiyatidir. Uning
ovozli ifodasi ham tabiiy va
g‘
ayratli b
o‘
lib, u t
o‘
ldiruvchidan qochadi. Boshlan
g‘
ich
ma’ruzachi nutqida ba’zi ovozli o‘
zgarishlar aniq k
o‘
rinadi. U, shuningdek, aniq talaffuz
qiladi, eshitiladi va odatda t
o‘
ldiruvchidan qochadi (masalan,
“
um
”
,
“
uh
”
,
“
kabi
”
va
boshqalar). Ta’sirsiz ma’ruzachi eshitilmay
di, yomon talaffuz qiladi va monoton ovozda
gapiradi. Uning nutqi ham yomon tempga ega va u tinglovchilarni t
o‘
ldiruvchi bilan
chal
g‘
itadi.
8. Tegishli noverballar. Vakolatlar r
o‘
yxatida sakkizinchi
o‘
rin o
g‘
zaki xabarni
q
o‘
llab-quvvatlaydigan o
g‘
zaki b
o‘
lmagan xatti-harakatlarni namoyish etishdir. Il
g‘
or
ma’ruzachining holati, imo
-ishoralari, yuz ifodasi va k
o‘
z bilan aloqasi tabiiy, yaxshi
rivojlangan va yuqori darajadagi xotirjamlik va ishonchni namoyish etadi. Ba’zi notal
arga
tayanish boshlan
g‘ich ma’ruzachida ko‘
rinadi, lekin u yetarli darajada k
o‘
z bilan aloqa
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
95
qiladi. Shuningdek, u, odatda, chal
g‘
ituvchi xulq-atvordan qochadi. Samarali b
o‘
lmagan
ma’ruzachi ,odatda, pastga qaraydi va ko‘
z bilan aloqa qilishdan qochadi. Uning asabiy imo-
ishoralari va xabardan chal
g‘
itadigan yoki unga zid keladigan boshqa o
g‘
zaki b
o‘
lmagan
xatti-harakatlari bor.
“Tana tili juda kuchli vositadir. Nutq qilishdan oldin bizda tana tili bor edi va
k
o‘
rinishidan, suhbatda tushungan narsangizning 80 foizi s
o‘
zlar emas, balki tana orqali
o‘qiladi”, –
deydi Debora Bull.
9. Tomoshabinlarga moslashtirilgan. T
o‘
qqizinchi nutq malakasi
–
taqdimotni
tinglovchilarga muvaffaqiyatli moslashtirish. Il
g‘or ma’ruzachi ma’lumot tinglovchilar
uchun qanchalik muhim
ligini va uning nutqi ularning e’tiqodlari, qadriyatlari va
munosabatlariga moslashtirilganligini k
o‘
rsatadi. U, shuningdek, madaniy umumiy
tajribalarga ishora qilishi mumkin. Boshlovchi ma’ruzachi mavzuning muhimligini o‘
z
zimmasiga oladi, lekin ifodalamaydi. Uning taqdimoti tinglovchilarga minimal darajada
moslashtirilgan va nutqda taqdim etilgan ba’zi g‘oyalar tinglovchilarning ma’lumot doirasi
yoki tajribasidan olib tashlanadi. Samarasiz ma’ruzachining nutqi tinglovchilarning
e’tiqodlari, qadriyatlari v
a munosabatlariga ziddir. Uning xabari umumiy yoki konserva-
langan b
o‘
lishi mumkin va umumiy asosni
o‘
rnatishga urinishlar amalga oshirilmaydi.
10. K
o‘
rgazmali qurollardan mohirona foydalanish. K
o‘
rgazmali qurollardan
mohirona foydalanish
o‘
ninchi malakadir. K
o‘
rgazmali q
o‘
llanmalarni alohida tushuntirish
va taqdim etish il
g‘or ma’ruzachiga xosdir. Uning nutqida nutq mavzusini kuchli tushunish
imkonini beruvchi vizual tasvirlar mavjud va uning tasvirlari yuqori professional sifatga
ega. Boshlan
g‘
ich
ma’ruzachining ko‘
rgazmali qurollari ,odatda, yaxshi ishlab chiqilgan va
tushuntirilgan, garchi k
o‘
rgazmalarda kichik xatolar b
o‘
lishi mumkin. Samarali b
o‘
lmagan
ma’ruzachi nutqidan chalg‘
itadigan k
o‘
rgazmali vositalardan foydalanadi. Uning tasvirlari
tegishli b
o‘
lmasligi mumkin yoki uning tasvirlari professional sifatsiz b
o‘
lishi mumkin.
11. Ishonchli ishontirish.
O‘
n birinchi va yakuniy nutq malakasi ishonchli dalillar va
asosli asoslar bilan ta’sirchan ishontiruvchi xabarni yaratishdir. Ilg‘or ma’ruzachi
muammo va yechimni aniq, ta’sirchan tarzda ifodalaydi. U o‘z da’volarini kuchli va
ishonchli dalillar bilan q
o‘
llab-quvvatlaydi va aqlbovar qilmaydigan xatolardan butunlay
qochadi. Uning nutqida esda qolarli harakatga chaqiruv ham mavjud. Boshlan
g‘
ich
ma’
ruzachi nutqida muammo va yechim aniq b
o‘
lib, k
o‘pchilik da’volar dalillar bilan
tasdiqlangan. U, shuningdek, umumiy fikrga ega va taniqli harakatga chaqiradi. Samarali
b
o‘lmagan ma’ruzachi uchun muammo va/yoki yechim aniqlanmagan. Uning da’volari
dalillar bilan tasdiqlanmagan, nutqida not
o‘g‘
ri asoslar mavjud va harakatga chaqiruv y
o‘
q.
O‘quvchilar shuni ta’kidlashlari kerakki, yuqorida sanab o‘
tilgan vakolatlar hammasini
qamrab olmaydi. Oxir-oqibat, nutq vaziyatining talablariga eng mos keladigan tarzda
ushbu kompetensiyalarni sozlash, kengaytirish va q
o‘
llash kerak. Ammo ular yangi yoki
kamroq tajribali ma’ruzachilar uchun nutqning barcha o‘
zaro bo
g‘
liq qismlarini
tushunishni boshlash uchun boshlan
g‘ich nuqtani ta’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘Y
XATI:
1.
Brown, Gillian. Discourse analysis
–
(Cambridge textbooks in linguist~cs).
I. Discourse analysis. I. Title 11. Yule, George. 4’5, –
P. 302.
2.
Edward E. Jones. The Framing of Competence. First Published December 1, 1989,
Research Article. https://doi.org/10.1177/0146167289154001.
3.
Luoma S. Assessing Speaking. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
https://doi.org/10.1017/CBO9780511733017.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
96
4.
Oxford Advanced Learner’s Dictionary of current English. [Albert Sydney Hornby;
Jonathan Crowther] ... Publisher: Oxford: Oxford University Press, 1995.
5.
Richards J.C. Conversationally speaking: approaches to the teaching of
conversation. In J.C. Richards, The Language Teaching Matrix. New York: Cambridge
University Press, 1990.
6.
Schreiber L., Paul G. & Shibley L.R. (2012). The development and test of the Public
Speaking Competence Rubric. Communication Education, 61(3), 205
–
233.
7.
Манаенкова
М.П.
Речевая
компетенция
в
контексте
личностно
-
профессиональных компетенций студента // Психолого
-
педагогический журнал
Гаудеамус. –
2014.
–
№ 1 (23). –
С. 28–
32.
8.
Нужа
И.В. Обучение иноязычной профессионально ориентированной
письменной речи студентов социологических факультетов: на материале
английского языка: дисс. ... кандидата педагогических наук: 13.00.02. –
Санкт
-
Петербург, 2010. –
С.
247.
9.
Романова
Н.Н.
,
Филиппов
А.В. Словарь. Культура речевого общения: этика,
прагматика, психология. –
М., 2010.
10.
Чайникова
Г.Р.
Формирование
иноязычной
речевой
лексической
компетенции на основе учебного электронного терминологического словаря
тезаурусного типа: диссертация ... кандидата
педагогических наук: 13.00.02]. –
Екатеринбург, 2014. –
С.
240.
