Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formating structure of competitiveness of technical graduates
in higher education
Avaz URDUSHEV
1
Jizzakh Polytechnic Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
This article describes the structure of the formation of
professional skills, increasing the competitiveness of graduates
of technical higher education institutions. It also provides
methods for preparing graduate students in accordance with the
requirements of the labor market.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
graduate,
technology,
resource,
research,
specialist,
competitiveness,
structure,
information,
didactic,
innovative technologies.
Texnika
y
o‘
nalishidagi
oliy
ta
’
lim
muassasalari
bitiruvchilarining raqobatbardoshligini shakllantirish tuzilmasi
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
bitiruvchi,
texnologiya,
resurs,
tadqiqot,
mutaxassis,
raqobatbardoshlik,
tuzilma,
axborot,
didaktik,
innovatsion texnologiyalar.
Ushbu maqolada texnika y
o‘
nalishi oliy ta
’
lim muassasalarida
bitiruvchilarning raqobatbardoshligini oshirish, kasbiy k
o‘
nik-
malarini shakllantirish tuzilmasi ochib berilgan. Shuningdek,
bitiruvchi kurs talabalarini mehnat bozori talablariga mos
ravishda tayyorlash usullari keltirilgan.
1
Assistant of the Department of
“
Vehicle Engineering
”
at Jizzakh Polytechnic Institute. Jizzakh, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
416
Структура
формирования
конкурентоспособности
выпускников технических направлений вузов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
выпускник,
технология,
ресурс,
исследование,
специалист,
конкурентоспособность,
структура,
информационные,
дидактические,
инновационные
технологии.
В данной статье раскрывается структура повышения
конкурентоспособности, формирования профессиональных
навыков выпускников технических направлений высших
учебных
заведений.
Также
представлены
методы
подготовки выпускников в соответствии с требованиями
рынка труда.
Faoliyatning har qanday maqsadiga erishish uning jarayonini yetarli resurslar bilan
ta
’
minlanishiga va ulardan maqbul foydalanishga bo
g‘
liq. Optimallik sarflangan
resurslarning minimal sarflanishi bilan maksimal mumkin b
o‘
lgan natijaga erishishni
nazarda tutadi. Bu xulosa bizni ta
’
lim funksiyalari, kompetensiyalari va komponentlarini
sinxron shakllanishining pedagogik texnologiyasini ishlab chiqish maqsadga muvofiqligiga
olib keldi. Texnologiya
o‘
qituvchi uchun mavjud b
o‘
lgan asosiy fanlar resurslaridan
maqbul foydalanish
g‘
oyasiga asoslangan. Resurslarni maqsadga erishish uchun
ishlatilishi mumkin b
o‘
lgan hamma narsa sifatida tushunish odatiy holdir [1].
Texnik y
o‘
nalishi oliy ta
’
lim muassasalari talabalarining shaxsiy malakasi pragmatik
darajadagi raqobatbardoshligini shakllantirishga y
o‘
naltirilishi kerak. Talabalar
tomonidan vaqtinchalik manbadan samarali foydalanish, birinchi navbatda, ularni
motivatsiya bilan ta
’
minlaydi. Talabalarni raqobatbardosh mutaxassis b
o‘
lish istagini hal
qilib,
o‘
qishga undash orqali biz vaqtni boshqarishning eng muhim tamoyillaridan biri -
asosiy fanlarni
o‘
qitishni hamma uchun mazmunli va shaxsan muhim qilishiga amal
qilamiz. Natijada, biz
o‘
quvchilarning ta
’
lim faoliyatini amalga oshirishga sarflagan vaqtni
tejashga, ta
’
lim maqsadlariga tezroq erishishga va katta hajmdagi tarbiyaviy ishlarni
bajarishga erishamiz. Vaqt resurslarini tejash, agar
o‘
quvchilar bir vaqtning
o‘
zida
o‘
quv
faoliyati, kompetensiyalar va mehnat funksiyalarining tarkibiy qismlarini
o‘
zlashtirsa,
mumkin b
o‘
ladi.[9]
I.V. Trenin fikriga k
o‘
ra, fanlarning mazmuni axborot resurslarini, ilmiy bilimlarni
o‘
z ichiga olgan, har xil ommaviy axborot vositalariga joylashtirilgan va
o‘
quv jarayonida
foydalanish uchun m
o‘
ljallangan ma
’
lumotlar deb ataydi [10]. Ixtisoslik fanlari funda-
mental xarakterga ega b
o‘
lganligi sababli b
o‘
lajak mutaxassisning nazariy tayyorgarligi
uchun asos b
o‘
lib xizmat qiladi,
o‘
quv jarayonini ijodiy fikrlash usullari bilan boyitadi,
umumiy kasbiy va kasbiy kompetensiyalarning keyingi muvaffaqiyatli rivojlanishiga,
shuningdek, mehnat vazifalarini
o‘
zlashtirishga yordam beradi. Bu esa,
o‘
z navbatida,
b
o‘
lajak mutaxassislarning raqobatbardoshliligini oshirishga xizmat qiladi [11].
Zamonaviy sharoitda, b
o‘
lajak mutaxassisning sifatli nazariy tayyorgarligi asosidagi
ma
’
lumotlarga ega b
o‘
lgan ixtisoslik fanlarning (avtomobillar nazariyasi, avtomobillarning
texnik ekspluatatsiyasi, harakat xavfsizligini tashkil etish asoslari, ichki yonuv dvigatellari)
o‘
rni sezilarli darajada oshib bormoqda. Ixtisoslik fanlarni
o‘
rganishda yaratilgan universal
ilmiy baza kasbiy fanlarning keyingi muvaffaqiyatli rivojlanishiga, ishlab chiqarishdagi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
417
innovatsion faoliyatga tayyorgarlik k
o‘
rishga yordam beradi. Bundan tashqari, ixtisoslik
fanlarni
o‘
qitish jarayonida talaba ma
’
lumotni topishni, qayta ishlashni, tuzishni va
umumlashtirishni
o‘
rganadi. Axborot bilan ishlash qobiliyati k
o‘
pchilik ta
’
lim va kasbiy
standartlarda, shuningdek, muhandislarga q
o‘
yiladigan xalqaro talablarda talab sifatida
mustahkamlangan kasbiy faoliyatning turli, ayniqsa, nostandart vazifalarini hal qilish
uchun zarurdir [12].
Shubhasiz, ixtisoslik fanlarning muhim axborot salohiyatidan foydalanish malakali
va amaliy darajadagi raqobatbardosh mutaxassisni tayyorlashga yordam beradi.
O‘
quv
jarayonida q
o‘
llaniladigan
o‘
quv va uslubiy resurslarni (bosma darsliklar, elektron kurslar,
uslubiy tavsiyalar va boshqalar)
o‘
z ichiga olgan asosiy fanlarning didaktik salohiyatining
ahamiyatini oshiradi (ma
’
ruzalar, amaliy va laboratoriya ishlari va boshqalar) .
I.V. Trenin fanlarning didaktik manbalarini
o‘
qitishning nazariyalari, konsepsiyalari
va didaktik tamoyillari deb tushunishni taklif qiladi.
O‘
ylaymizki, bu taklif
o‘
qituvchilar
tomonidan q
o‘
llaniladigan
o‘
qitish texnologiyalari, shakllari, usullari va vositalarini joriy
etish bilan t
o‘
ldirilishi kerak.
E.A. Budenkovaning fikriga k
o‘
ra, zamonaviy sharoitda elektron ta
’
limga ustunlik
berish kerak-elektron
o‘
quv vositalaridan foydalanish, darslarning bir qismini elektron
muhitda
o‘
tkazish
–
veb-seminarlar, maslahat suhbatlari [13]. Oliy ta
’
limda didaktik
resurslardan samarali foydalanish muammosi Sh.X. Botasheva, Ye.
А
. Budenkova,
L.G. Demenkova, L.S. Znikina, L. Charite [2, 3, 4, 5, 8] va boshqa chet ellik olimlar pedagogik
texnologiyalar va axborot resurslarini integratsiyalashuvining turli jihatlarini tadqiq
qilishdi. Bizning fikrimizcha, zamonaviy sharoitda jamiyat rivojlanishining tenden-
siyalaridan biri sifatida raqamlashtirishning ahamiyati ortib borayotgani bilan izohlanadi.
Ta
’
lim harakatlarini sinxron shakllantirish uchun
o‘
quv vazifalari va ishlab chiqarish
vazifalari tizimini, federal davlat ta
’
lim standarti vakolatlarini va kasbiy standartlarning
mehnat funksiyalari tarkibiy qismlarini
o‘
z ichiga olgan asosiy fanlarning didaktik
majmuasini yaratish va undan foydalanish zarur. Biz texnik OTM talabalarining raqobat-
bardoshligini shakllantirish tuzilmasining samaradorligini ta
’
minlaydigan pedagogik
shartlardan biri sifatida didaktik resurslari texnika fanlari talabalarining asosiy fanlarni
o‘
qitish jarayonida raqobatbardoshligini shakllantirish uchun biz ishlab chiqqan tuzilmani
tavsiflashda hisobga oldik [14].
K
o‘
rinib turibdiki, istalgan natijaga kafolatlangan erishish uchun asosiy fanlarning
mavjud vaqtidan, axborot va didaktik resurslaridan samarali va oqilona foydalanish
muayyan pedagogik texnologiya asosida amalga oshirilishi mumkin. Ta
’
lim harakatlarini,
kompetensiyalarni va kasbiy kompetensiyalarning tarkibiy qismlarini shakllantirish
texnologiyasini loyihalashda V.M. Monaxov tomonidan ishlab chiqilgan aksiomatik
yondashuvdan foydalanishni maqsadga muvofiq deb topdik [16]. Ushbu yondashuv
V.M. Monaxov va bir qator tadqiqotchilar tomonidan muvaffaqiyatli ishlatilgan.
Aksiomatik yondashuvga muvofiq, pedagogik texnologiyalarning asosini t
o‘
qqizta asosiy
didaktik tamoyillar (ta
’
limning ilmiy b
o‘
lishi, ta
’
lim va tarbiyaning birligi, ta
’
limning tizimli
va izchil b
o‘
lishi, ta
’
limda nazariyaning amaliyot bilan bo
g‘
liq b
o‘
lishini ta
’
minlash, ta
’
limda
onglilik, faollik va mustaqillikka erishish, ta
’
lim jarayonining k
o‘
rsatmali va k
o‘
rgazmali
b
o‘
lishi, bilimlarni puxta va tizimli
o‘
zlashtirib olish, ta
’
lim jarayonida shaxsiy
xususiyatlarni hisobga olish, ta
’
limda talabalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish)
tashkil etadi. Biz esa quyidagi tuzilmada bir talabalarning raqobatbordoshligini oshirishda
bir nechta yangi kasbiy tamoyillarni va yondashuvlarni taklif qildik (1-rasm).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
418
1-rasm. Talabalarning raqobatbardoshligini shakllantirish tuzilmasi.
Yuqoridagi tuzilmadan k
o‘
rinib turibdiki, talabalarning raqobatbardoshligini
shakllantirish jarayoni
o‘
xshashli, sinxron va shakllanish bosqichlaridan iborat b
o‘
lib,
bevosita t
o‘
rtta pedagogik shart-sharoitlardan kelib chiqqan holatda natijaga erishiladi
[17].
o
‘
xshashlik
sinxron
shakllantirish
Maqsad: Texnika yo
‘
nalishidagi OTM bitiruvchilarining raqobatbardoshligini
shakllantirish
Yondashuvlar:
1. Shaxsiyatga yo'naltirilgan
2. Faol
3. Kontekstli kompetensiya
Tamoyillar: sinxronlik, kasbiy
yo'nalish, individual va yosh
xususiyatlarini hisobga olgan holda,
ko'rish qobiliyati, teskari aloqa
Raqobatbardoshlikka shakllantirish jarayonlari
Trening harakati
Vakolat xsgsgxvgsx
Mehnat harakati
Mehnat funksiyasi
Pedagogik shart-sharoitlari
Bo
‘
lajak
mutaxassisning
raqobatbardoshli
gini
shakllantirishda
o
‘
qituvchilarning
sa
’
y-
harakatlarini
birlashtirish
Olingan
malakalarni
talabalarning
raqobatbardoshl
ik darajalari
bilan uzluksiz
taqqoslash
Ta
’
lim
harakatlari,
kompetensiyalar
va mehnat
funksiyalarining
komponentlarini
sinxron
shakllantirish
texnologiyasi
Ta
’
lim vazifalari
va ishlab
chiqarish
vazifalari
tizimini o
’
z
ichiga olgan
asosiy
fanlarning
didaktik
majmuasini
yaratish va
ishlatish
Natija: mehnat funksiyalarining kompetensiyalari va tarkibiy qismlariga ega bo
‘
lgan
texnik universitetning raqobatbardosh talabasi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
419
Xulosa qilib aytadigan b
o‘
lsak, texnika y
o‘
nalishi OTM lari bitiruvchilarining
raqobatbardoshligi,asosan, ixtisoslik fanlarini
o‘
rganish jarayonida, laboratoriya
mash
g‘
ulotlarida va ishlab chiqarish amaliyotlarida shakllanib boradi. Shuningdek, ta
’
lim
harakatlari, kompetensiyalar va mehnat funksiyalarining komponentlarini sinxron
shakllantirish texnologiyalaridan foydalanish va ta
’
lim vazifalari hamda ishlab chiqarish
vazifalari tizimini
o‘
z ichiga olgan asosiy fanlarning didaktik majmuasini yaratishni
qamrab oladi.[18]
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Библиотека словарей [Электронный ресурс].
–
Режим доступа:
http://slov.com.ua/sovremennaya_entsiklopediya/page/konkurentsiya.5564/.
2.
Боташева
Ш.Х. Временной ресурс, или как управлять неуправляемым /
[Электронный ресурс] / Ш.Х. Боташева, В.В. Денисов // // Современные проблемы
науки и образования. –
2015.
–
№ 1
-1.
–
URL: https://www.scienceeducation.ru/ru/
article/view?id=18710 (дата обращения: 1
9.11.2016).
3.
Буденкова
Е.А. Реализация дидактического потенциала электронного
обучения в формировании общекультурных компетенций студентов
-
бакалавров
средствами электронного обучения в вузе // Мир науки. –
2016.
–
Т. 4. –
№ 4. –
С. 1–
32.
4.
Деменкова
Л.Г. Мотивация студентов вуза к освоению базовых дисциплин
на основе их индивидуальных планов формирования конкурентоспособности
[Текст] / Л.Г.
Деменкова, В.Н.
Куровский // Вестник Томского Государственного
педагогического университета. –
2017.
–
№ 12 (189). –
С.
68
–
75.
5.
Зникина
Л.С. Междисциплинарное взаимодействие как основа формирования
интегративных компетенций студентов вуза [Электронный ресурс] / Л.С.
Зникина,
П.А.
Стрельников // Вестник КГУ им. Н.А.
Некрасова. –
2014.
–
№ 2. –
URL:
http://cyberleninka.ru/article
/n/mezhdi
stsiplinarnoe-vzaimodeystvie-kakosnova-
formirovaniya-integrativnyh-kompete ntsiy-studentov-
vuza (дата обращения: 24.10.2019).
6.
Монахов
В.М.
Дидактическая
аксиоматика
когнитивной
теории
педагогических технологий / В.М.
Монахов // Современные информационные
технологии и ИТ
-
образование. –
2016.
–
Т. 12. –
№ 3
-1.
–
С. 32–
39.
7.
Тренин
И.В. Интеграция информационных и дидактических ресурсов в
образовательном процессе военного вуза: дис. ... канд. пед. наук: 13.00.08 / Тренин
Игорь Валерьевич; [Место защиты: Воен. ун
-
т МО РФ]. –
Москва, 2017. –
С
. 295.
8.
Charite L. How to stimulate SoSE engineers to develop soft skills? How effective is
a lecture in Non-Verbal Communication? / L. Charite, G. Muller // Proceedings of the 11th
System of Systems Engineering Conference, 12-16 June 2016.
9.
Аскаров
И.Б. (2016). Подготовка к исследовательской деятельности будущего
педагога профессионального обучения. In Педагогическое мастерство (pp. 39
-42).
10.
Аскаров
И.Б. (2017). Основные подходы и принципы подготовки будущих
педагогов профессионального обучения к исследовательской деятельности.
Актуальные научные исследования в современном мире, (2
-6), 25-32.
11.
Аскаров
И.Б.
(2017).
Управление
и
планирование
процессом
формирования исследовательских умений и навыков будущих преподавателей
профессионального образования. Школа будущего, (2), 10
-15.
12.
Askarov I.B. (2017). Basic stages of training to research activity future
professional education teachers. Eastern European Scientific Journal, (5).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
420
13.
Турматов
Ж.Р.,
&
Аскаров
И.Б.
(2020).
Динамическая
оценка
исследовательской компетенции студентов. Общество, (1), 87
-89.
14.
Kuziev S.S. (2019). Practical and methodological bases of technology in creating
electronic educational resources reserves. Scientific Bulletin of Namangan State
University, 1(3), 326
–
329.
15.
Бегматов
Б.Я. (2020). Техника олий таълим муассасаларида талаба
амалиёти тадқиқи. Academic research in educational sciences, (3).
16.
Бегматов
Б. (2021). Техника олий таълим муассасалари талабаларининг
касбий мослашиш жараёнини амалиётнинг аҳамияти. Academic research in
educational sciences, 2(10), 932-938.
17.
Нуруллаев
У.А. (2021). Ўқитишнинг муаммоли шакли ва унинг ўқув жорий
этишнинг назарий
-
методик жиҳатлари. Academic research in educational sciences, 2(2).
18.
Sobirovich S.S., & Allakulovich N.U. (2020). The implementation of integration
in specific and general professional sciences-as a pedagogical problem. PalArch
’
s Journal
of Archaeology of Egypt/Egyptology, 17(6), 3217
–
3224.
19.
Умиров
И. (2021). Таълим жараёнида электрон таьлим воситаларини
қўллашнинг педагогик
-
психологик омиллари. Academic research in educational
sciences, 2(2).
20.
Daniyarovna H.S. (2021). The Contents of Students
’
Independent Education and
Methods of Implementation. Psychology and Education Journal, 58(2), 1445
–
1456.
