Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Industrial growth and financial development in France during
the Second Empire
Mokhichekhra BOLTAYEVA
1
, Olim ORTIKOV
2
Jizzakh branch of National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
This article examines the changes in the industry and financial
sphere of the second Empire of France at the end of the 19th
century. The industrial revolution and its impact on the political
position of France in Europe are also considered. One of the main
provisions mentioned in the article is the connection of the
industrial crisis with the political crisis of the French state.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
industrial revolution,
capitalism,
new Europe,
second empire,
metallurgy.
Fransiyada ikkinchi imperiya davrida sanoatning ko‘tarilishi va
moliyaviy rivojlanish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sanoat inqilobi,
kapitalizm,
Yangi Yevropa,
ikkinchi imperiya,
metallurgiya sanoati.
Maqolada XIX-asrning ikkinchi yarmida Fransiyada ikkinchi
imperiyaning sanoat o‘zgarishlari va moliyaviy o‘zgarishlar
haqida so‘z boradi. Bu davrning asosiy voqealari sifatida
Yevropada yuz bergan sanoat to‘ntarishlari va ularning
davlatlarning siyosiy hayotga ta’siri kabi voqealarni olish
mum
kin. Maqolada asosiy ko‘rsatilgan yangiliklardan biri bu
Fransiya sanoat inqilobining siyosiy inqilob bilan birgalikdagi
uzviy bog‘liqligidir.
1
senior lecturer at the Department of Social Sciences of the Jizzakh branch of the National University of Uzbekistan
named after Mirzo Ulugbek. Jizzakh, Uzbekistan.
2
senior lecturer at the Department of Social Sciences of the Jizzakh branch of the National University of Uzbekistan
named after Mirzo Ulugbek. Jizzakh, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
481
Процветание промышленности и финансовое развитие
в период второй империи во Франции
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
кризис промышленности,
капитализм,
Новая Европа,
вторая империя,
металлургическая
промышленность.
В данной статье рассматриваются изменения в
промышленности и финансовых сфере второй империи
Франции в конце 19 века. Также рассмотрено переворот
промышленности и его влияние на политическое
положение Франции в Европе. Одно из основных положений
указанных
в
статье,
–
это
связанность
кризиса
промышленности с политическим кризисом французского
государства.
XIX-asrning bu paytigacha Fransiya davlat boshqaruvida bir necha almashinuvlarni,
inqiloblarni va
keskin o‘zgarishlarni boshidan kechirgan edi.
Umumyevropa doirasida
sodir bo‘lgan 1847–
1848-yillardagi inqirozdan keyin barcha Yevropa davlatlarida
sanoatning tez o‘sish davri boshlandi.
Boshqa Yevropa davlatlari qatorida Fransiyada ham
XIX-
asrning o‘rtalariga kelib sanoatning o‘sishi shiddat bilan
borayotgan edi. Sanoatning
barcha asosiy tarmoqlarida texnikaning keng qo‘llanilishi boshlandi. Metallurgiya
zavodlari yog‘och yoqilg‘ilardan mineral yoqilg‘iga o‘tdi.
Po‘lat eritishning ko‘rsatkichlari
oshdi. 1851-
yilda ko‘rgazmada namoyish etilgan 2
ming
kg miqdordagi po‘lat o‘sha davr
uchun katta yutuq edi.
Bunday iqtisodiy o‘sish nimalarning xisobiga yuz berdi?
Xashamatli
Parijning qurilishi kimlarning xalokati evaziga erishildi? Ushbu savollarning javobini
izlash maqsadida sirli Fransiya tarixi zarvaraklariga nazar tashlaymiz.
Fransiyada bu davrda 1852-yilda Lui Napeleon III tomonidan asos solingan ikkinchi
imperiya xukm surayotgan edi. Bu davrda Fransiya nafaqat siyosiy jixatdan, balki iqtisodiy
jixatdan xam Yevropada Buyuk Britaniya bilan bir qatorda
edi. Ikkinchi imperiya o‘zining
19 yillik faoliyati davomida tovar ishlab chiqarish xajmi ikki barobar, tashqi savdo esa uch
barobar o‘sdi. Napeleon ShShSh boshqa frantsuz xukmdorlaridan farqli o‘laroq iqtisodiy
o‘sish xukmronligining asosiy tayanchi ekan
ligini tushunar edi. Shuning uchun xam u
o‘zining atrofiga M.Shevale, aka
-uka Emil va Isaak Pereyri va Ferdinad de Lesseps kabi
mashxur iqtisodchilar va sanoatchilarni yig‘adi.
Aynan Ikkinchi imperiya davri Fransiyada
sanoat inqilobi yakunlandi. Fabrikalar mamlakatning barcha iqtisodiy soxalarida paydo
bo‘ldi.
Sanoatdagi keskin o‘zgarishlar asosan mashinasozlikda yuz berdi.Yirik
mashinasozlik zavodlari mamlakatning turli burchaklarida
paydo bo‘lgandi. Bug‘
mashinalarining soni teplovoz va bug‘ paroxodlari s
onini xisobga olmaganda, 4 marotaba
ortdi; shuningdek ularning quvvati ham shuncha marotaba ortdi. Bu misollarning qiska
izoxini quyidagi jadvalda ko‘rish mumkin.
Yillar
Bug‘ mashinalarining soni
Ot kuchiga teng quvvati miqdori
1852
6080
75518
1869
26221
320447
Bug‘ mashinalarining sanoatdagi korxonalarga qo‘llanilishi uch marotaba ortdi. Bu
faktni raqamlarda ko‘radigan bo‘lsak, 1852
-
yil ularning soni 6543 ta bo‘lgan bo‘lsa,
1870-yilga kelib 22851 taga yetdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
482
Frantsuz og‘ir sanoatidagi aylanma mablag‘lar Iyul monarxiyasi(1830
-1848)
davriga nisbatan salmoqli muvaffaqiyatlarga erishdi. Ikkinchi imperiya davrida og‘ir
sanoatning o‘sishi engil sanoatning bir qator muhim tarmoqlariga ta`sir qildi.
Jumladan,paxtani qayta ishlash tarmog‘ini misol keltiri
sh mumkin. Buni quyidagi
jadvaldagi raqamlar orqali ko‘rish mumkin.
Yillar
Toshko‘mir va kulrang
ko‘mir qazib olish
(tonnada)
Cho‘yan
ishlab
chiqarish
(tonnada)
Temir ishlab
chiqarish
(tonnada)
Po‘lat ishlab
chiqarish
(tonnada)
Paxta
istemoli
(tonnada)
1851-yil
4485033
(100%)
445808
(100%)
254167
(100%)
14040
(100%)
58484
(100%)
1869-yil
13509745
(301.2%)
1380965
(309%)
903179
(365%)
110225
(790%)
124331
(213%)
Fransiyada sanoatning bunday o‘sishi uning Evropadagi boshqa
davlatlarga
nisbatan solishtirganda ancha oldinda edi. Misol uchun,1860-yilda ham Fransiya
Germaniyadan ko‘proq cho‘yan ishlab chiqarar edi. Ikkinchi imperiya davrida Ko‘proq
etibor temiryo‘l qurilishi soxasiga qaratildi. 1842
-yilda
temiryo‘llar Fransiyada deyarli
yo‘q edi. 1851 yilda temiryo‘llarning uzunligi
bor yo‘g‘i 2100 milya( 1 milya 1,609 km ga
teng) edi. 1851
–
1869-
yillarda temiryo‘llarning uzunligi 3.7
ming kmdan 18 ming kmgacha
uzaydi. Bu demakdir,temir yo‘l tarmoqlarining u
zunligi shu davr mobaynida besh
marotaba ortdi. Temiryo‘l relslarini ishlab chiqarish 1851
-yilda 27 mingtadan 1869-yilga
kelib 271 mingtaga, lokomotivlar soni besh marotaba(1850-yilda 973 tonnadan
1869-yilda 4822 tonnaga) ortdi.
Sanoatning markazlashuvi v
a sanoatning o‘sishi Fransiyada ishchilar sonining
ortishiga ham sabab bo‘ldi. Ikkinchi imperiyaning so‘nggi kunlarida Shnayderdagi Krezo
metallurgiya zavodida 10,5 mingdan ortiq ishchi ishlar edi. Zavodda parovoz,
temiryo‘l
relslari,lokomotiv,kema va barcha turdagi mashinalar ishlab chiqarar edi. Zavodning
tovarlari nafaqat Fransiyaning o‘zida, balki Evropaning boshqa davlatlariga eksport qilinar
edi. Frantsuz tarixchisi Tyurgen malumotlariga ko‘ra, zavodning yillik daromadi
60-
yillarning o‘rtalarida 30 m
ln frankni tashkil qilgan. Temir mahsulotlari ishlab
chiqaruvchi aka-
uka Japi va Bokure zavodida (yuqori Reyn bo‘yida) 5.5 mingdan ortiq
ishchilar ishlar edi. 60-
yillarning o‘rtalariga kelib
bu korxonaning sanoat uskunalarining
quvvati mingta ot kuchiga teng kelar edi. Shu jumladan, yirik korxonalar sirasiga Elzasdagi
ko‘plab tekstil fabrikalari,
1765-yilda asos solingan Bakkaradagi billur zavod va boshqa
shu kabi korxonalar sanoatning yirik korxonalari sirasiga kirar edi. Bundan tashqari,
mayda sanoat korxonalarida 1 nafardan 10 nafargacha ishchilari mavjud edi. Frantsuz
sanoatining 3 mlndan oshiq ishchilarining yarmidan ko‘pi xuddi shunday mayda sanoat
korxonalari ishchilari edi. Yozma malumotlarga ko‘ra, Parijda 62 mingdan ortiq mulkdorlar
yollanma mehnat
dan yoki bitta ishchiga ega bo‘lgan sanoat korxonasining egasi bo‘lsa,
31 mingdan ortiq mulkdorlar 2 nafardan 10 nafargacha ishchilari bor mayda sanoat
korxonalarining egasi edi. Faqatgina 7500 dan ortiq korxona egalari 10 nafardan ortiq
ishchilari mavjud edi. Ayrim mutaxassislar fikricha, Fransiya sanoati bu davrda mayda
burjuaziya (dehqonlar,do‘kondorlar va mayda kosiblar) ustunligi bilan ajralib turardi.
1869 yilga kelib 15.2 mln tashabbuskor xalqdan 7.2 mlnni xalq xo‘jaligi soxasida, 4.7 mlnni
sanoat
soxasida, 1 mln qismi savdo soxasida va 1.3 mln qismi uy xo‘jaligida band edi.
Mamlakatdagi sanoatning yirik o‘sishiga karamasdan 50
-60- yillarda xam frantsuz sanoati
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
483
mayda va urta korxonalar bilan cheklanib kolmokda edi. Yozma manbalarga karaganda
1866 yilda xam 2938153 ta yollangan ishchi va 1661584 ta korxona egalari mavjud edi.
Ular sanoatda quyidagi obrazda bo‘lingan edi.
№
Sanoatning etakchi soxalari
Umumiy band
ishchilar soni
Korxonalarning
egalarining soni
1.
Tukimachilik
825829
178117
2.
Kiyim va kiyimning boshka turlari
700754
427961
3.
Qurilish
480388
341991
4.
Ozik-ovkat
159393
410204
5.
Metall maxsulotlari
145846
49198
6.
Kon sanoati
121824
25949
7.
Keramik maxsulotlar
71801
18599
8.
Xashamga doir maxsulotlar
63084
11984
9.
Sanat va fanga xizmat kiluvchi maxsulotlar
59594
8150
10. Metallurgiya
49675
2291
11. Yogochga ishlov berish
48937
56637
12. Mebelsozlik
48684
15185
13. Teri maxsulotlari
34000
8955
14. Xarbiy soxa
22441
272
15. Kimyo maxsulotlari
21841
4733
16. Yoruglik maxsulotlari
13509
6098
17. Boshka soxalar
9839
3239
Jami:
2938153
1661584
Lekin sanoatning rivojlanishi ishchilarning moliyaviy ahvolini o‘zgartirmadi.
Fransiyada erkaklar mehnati va juda kam ish haqi to‘lanadigan ayollar va bolalar
mehnatidan foydalanish, ish kunining uzunligi va kam to‘lanadigan ish haqi ishchilarning
doimiy yo‘ldoshi edi. Birgina Parij shaxridagi ishchilarning 25 % i ayollar va 7 % i voyaga
etmagan bolalar edi. Sanoatchilar ishchilarni turli jarimalarga tortishar, mahsulotlarni
baland narxlarda o‘z do‘konlaridan sotib olishga majbur qilishar edi. Ish kunining uzunligi
11-13 soat xatto bazi joylarda 17-18 soat edi. Oziq-ovqat mahsulotlarining narxi
XIX-asrning 50
–
60-
yillarida juda tez oshdi.masalan, 1 kg go‘sht narx
i Ikkinchi imperiya
davrida 1.5 barobar oshgan bo‘lsa, 1 kg moy narxi 2 barobar ortdi.
Fransiyada bu davrga kelib engil sanoatning rivojlanib,
o‘sib borishi davom
etayotgan edi. Frantsuz engil
sanoati o‘zining tayyor ko‘ylaklari, Lion barxati,ipak,zargarli
k
mahsulotlari, mebellar va boshqa mahsulotlari jahonga mashxur edi. Ushbu mahsulotlar
o‘zining betakrorligi va yuqori did bilan ishlanganligi bilan ajralib turardi. Jahonning eng
boy insonlari Fransiyaning nozik ipak matolari, yuqori sifatdagi gazlamalari, parfyumeriya
mahsulotlari va uzum vinolarining talabgorlari edi. Umuman Fransiya azal-azaldan
modaning vatani edi. Bundan tashqari Ikkinchi Jaxonning eng guzal kiyimlari,jaxon
ayollarining muxabbatiga sazovor bo‘lgan liboslarning vatani Fransiya edi. Jum
ladan
1858-yil Fransiyada yukori moda asoschisi ingliz Charlz Vort Parijda uzining tikish
ustaxonasini ochdi. Xashamatli okshom liboslarining tayorlashi bilan u butun dunyoga
mashxur edi. Uning mijozlari orasida imperator ayoli Evgeniya xam bor edi.
Ikkinchi
imperiya davrida iqtisodiyotning bunday suratdagi ko‘tarilishi mamlakatda
chakana savdoning rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Parijda Evropa shaxarlarida keng urf
bo‘layotgan universal do‘konlar ochiladi.1852
-yil ilk bora yirik frantsuz kapitalsti Aristid
Busiko tomonidan “Au Bon Marche” nomli universal do‘kon ochiladi. Keyingi yillar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
484
davomida Fransiyaning deyarli barcha yirik shaxarlarida universal magazinlar paydo
bo‘ldi. 1855
-yilda
“
Luvr
”
,1856-yilda
“
Bel Jardiner
”
,1865-
yilda “Printemps” va 1870
-yilda
“Samaritaine” universal do‘konlari ochiladi. Universal do‘konlar bilan raqobatga
qaramasdan “Au Bon Marche”universal do‘koni birinchi jahon urushigacha Fransiyadagi
eng yirik universal do‘kon bo‘lib qolaveradi.
B
unday yirik universal do‘konlarning ochilishi
va viloyatlarda xam tarkay boshlashi mayda va o‘rta do‘konlarning inkiroziga olib keldi.
Iqtisodiyotdagi bunday keskin o‘zgarishlar Fransiyada qurilish ishlari uchun xam
turtki bo‘ldi. XIX asrning o‘rtalarigacha Parij o‘rta asrlar shaxarlaridek tor ko‘chalar va
kichik kichik bir-
biriga tutashib ketgan uylardan iborat edi.Suvoqova sistemasi o‘tajo‘n,
yoritish sistemasi va havo tozaligi esa ancha xarob xolatda edi.1853-yil yanvar oyida Sena
departemantining prefekti etib baron Jorj Osmann (1809
–
1891) etib tayinlandi.
Osmonnning o‘zi shaxarning loyihasining qayta tuzib chiqilishidan asosiy maqsad xalq
qo‘zg‘olonlari vaqtida barrikadalarning oldini olish uchun edi. Keng ko‘chalarda
barrikaddalar uyushtirib bo‘lmas edi. Imperator Napeleon III ning o‘zininig bu qurilish
ishlaridan ko‘zlangan maqsadi xam shu edi. Chunki 1830,
1848-yillardagi inqiloblar
paytida tor shaxar daxalari barrikada va mushtlashuvlar uyushtirish uchun qulay
ekanligini isbotlagan edi. Qayta qurish paytida Sevastopol xiyoboni shaxarga
qo‘shinlarning kirib kelishini qulay qilish maqsadida buzib tashlandi.
Zamonaviy Parij
shaxrining xozirgi qiyofasi oddiy parijliklarga ancha qimmatga tushdi. Parijliklarning
ishchi xalqi bu qurilish yillarida anchagina
katta zarar ko‘rdi. O‘
n minglab odamlar
markaziy kvartallardagi buzilgan uylardan shaxar chetiga xaydaldi Bu malumotni
raqamlar bilan oydinilik kiritadigan bo‘lsak qayta qurish yillarida Parijda 57 ta ko‘cha,
2227 ta uy vayron qilindi. 25 mingdan ortiq ax
oli o‘z uyidan ayrildi. Bularning deyarli eng
katta qismi oddiy ishchilar edi. Burjuaziya publitsisti Lazar bu haqida quyidagi so‘zlarni
yozadi:”Parij shaxridagi bunday sanatning
mo‘jizalari,xashamatning
Napeloen III dan Parij
shaxrining rekonstruksiya qil
ish to‘g‘risidagi farmonni oldi. Osmann tez va
qatiy xarakat
boshladi. Shaxarda keng xiyobonlar,parklar,skverlar ,jamoat binolari, cherkov, teatr,
bozorlar paydo bo‘ldi. Tez orada Parij Napelon imperiyasining ramzi va zamonaviy
dunyoning barcha talablariga
javob beradigan shaxarga aylandi”
. Bundan tashqari aynan
shu yillarda Lill, Lion, Bordo va Marsel o‘zining ahamiyati va maydoniga qarab tamirlandi.
Qishloq xo‘jaligida ham o‘sish jarayonini boshdan kechiradi. Ekin maydonlari
kengaydi,tropik ekish ko‘payd
i va chorvachilik yuqori darajada rivojlandi. Mashinalar
qishloq xo‘jaligiga tatbiq qilina boshladi.(yanchish mashinasi, o‘roq mashinasi,seyalka va
xokazolar).Albatta barcha xolatlarda mashinalarni qo‘llab bo‘lmasdi. Barcha er egalari
erga ishlov berishda
mashinalarni qo‘llash uchun katta mablag‘ talab etardi. Qishloqlarda
katta er egalari erlarini chek erlarga bo‘lib,ijarachi dehqonlarga berardi. Napeleon III o‘z
davlatining muxim kismi sifatida dexkonlarni bilardi. Shuning uchun xam agrar soxaga
katta etibor karatdi. Bu soxadagi isloxotlar uzining natijasini bermay kolmadi. 1848-yildan
to 1869-
yilgacha urtacha yillik xosil mikdori 50% ga o‘sdi.
Ikkinchi imperiyaning yagona imperatori bo‘lgan Napelon III ning iqtisod borasidagi
siyosati burjuaziya xarakteri
ga ega edi. Umuman olganda Napelon III erkin savdoni qo‘llab
quvvatladi.Xatto imperiya ayrim mamlakatlar bilan savdo sotiq qilishda bojsiz savdo qilish
yoki bojning pasaytirilishi, kabi yengilliklar berildi. 1860 yilda Fransiya tashki savdosida
katta axamiyatga ega bo‘lgan Angliya bilan savdo shartnomasi imzolandi. Ushbu
shartnoma Fransiyaning import va eksport saloxiyatining o‘sishiga aloxida ahamiyat kasb
etdi. Imperiyaning daromadi 1851-yildagi 82 mlrd frankdan 1869 yilga kelib 162 mlrdga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
485
ko‘paydi. Shartnoma tufayli Angliya Fransiya tashki
iqtisodiyotida birinchi urinni
egalladi.Shartnoma shartiga kura Angliya Fransiyaning 42 dan ortik asosiy frantsuz
eksport maxsulotlariga nisbatan import bojini bekor kilish majburiyatini oldi. Bu
maxsulotlar sirasiga ipak,vino,tayor ko‘ylaklar, “
Parij shoyisi
”
, oliy turdagi jun matolar,
gulkogoz kabilar kirardi. Bundan tashqari ushbu shartnomaning xalq ommasi uchun
ahamiyati katta bo‘ldi. Savdo sh
artnomasi sanoatchilar tomodian qattiqa tanqid ostiga
olingan bo‘lsa
-
da, kambag‘al aholining
eng kerakli birlamchi mahsulotlarning narhini
arzonlashuviga sabab bo‘ldi. Shartnoma Lille, Ruane, Elbefe, Rube,
Turkuane
shaxarlaridagi ko‘plab tekstil fabrikalari egalarining qiziqishiga sabab bo‘ldi. Frantsuz va
inliz sanoatidagi raqobat tufayli frantsuz korxonalaridagi eskirib qolgan uskunalarni
yangilashga extiyoj paydo bo‘ldi. Xukumat bu masalaga 1860 yil 1
-may kuni 40 mlndan
ortiq subsidiya ajratish bilan bir vaqtda tekstil xomashyosiga nisbatan import bojini, suv
yo‘llari orqali keladigan yuklarning kiymatini pasaytirdi.
Prussiya bosh kansleri Bismark
1862 yil Fransiya bilan iqtisodiy shartnoma tuzdi. Ushbu shartnoma nafaqat Frantsiayga
balki Prussiya uchun ham manfaatli savdo shartnomasi edi. Ushbu Shartnoma orqali
Prussiya kansleri Bismark o‘ziga dushman bo‘lgan Avstriyaning Fransiya bilan
yaqinlashuvini barataraf etadi. Bundan tashkari Fransiya 1861-yil Belgiya, 1863-yil Italiya,
1864-yil Shvetsariya, 1865-yil Shvetsiya, Norvegiya, Ispaniya, Gollandiya, 1866-yil
Portugaliya va Avstriya davlatlari bilan shartnoma imzoladi. Bu shartnomalarning
barchasi 10 yil muddatga imzolangandi. Bu shartnomalarga kura xam frantsuz tovarlariga
nisbatan sezilarli darajada boj
to‘lovi pasaytirildi. Ushbu faktni rakamlar asosida
yoritadigan bo‘lsak Belgiyada vinoga nisbatan boj tulovi gektalitrga 35 frankdan
23 frankkacha,Germaniyada 45 frankdan 30 frankka, Shvetsiyada 47 frankdan 23 frankka
tushirdi. Asosiy eksporti markazlaridan vino Bordo, Nantda,ipak Lionda,tayor buyumlar
va xashamat buyumlari Parijda,tikilgan chit va gulkogozlar Elzas shaxarlarida yuborilar
edi.
Fransiyada ikkinchi imperiya davrida iqtisodiyotning asosi bo‘lgan banklarning
yiriklashuvi va ko‘payishi sodir bo‘ldi. Frantsuz bankining mablag‘ aylanmasidagi
amaliyotlari 1851-
1869 yillar oralig‘ida 5 barobar ortgan bo‘lsa, uning filliallari soni
30 tadan 61 taga yetdi.Bundan tashqari, 1852 yil “Maqsadli kredit jamiyati”, “Yer ishlari
bo‘yicha kredit jamiyati”, 1854 yilda “Milliy idora”, 1863
-
yilda “Lion kredit uyushmasi”,
1864-yilda
“Marsel sanoat krediti va jamg‘armasi jamiyati” bankining ochilishi bank ishlari
bo‘yicha yangi bosqichga asos soldi.Keyingi 12 yil davomida esa “Credit Industriel
et
Commercial”, “Credit Lyonnais” va “Societe generale” kabi yirik banklar ochildi. Ushbu
banklarning xar biri iqtisodiyotning malum soxalariga mablag kiritdi. Banklar
Fransiyaning iqtisodiyotidagi barkarorligi va gullab yashnashida
muhim o‘rin egalladi.
Bunday kredit uyushm
alarini ko‘payishini xukumat xam qo‘llab quvvatlaydi. Shunday
kredit uyushmalaridan biri xo‘jalik va siyosiy soxada asosiy rolni o‘ynagan “Societe
generale” kredit uyushmasini ochgan iqtisodchi aka
-uka Pereyralarni shaxsan imperator
Napeleon 3 xomiyligi os
tida bo‘lgan.
Hukumat o‘zining ko‘p sonli korxonalariga mablag‘
topish uchun davlat qarzini ko‘paytirib borgan bo‘lsa
-
da, o‘zining qimmatli qog‘ozlarini
joylashtirishda xech qanday qiyinchiliklarga uchramadi. 1868-yilda 400 mln frank
miqdorida qarz kerak b
o‘ldi. Bu qarzga 830 mingdan ortiq odam rozi bo‘ldi,ular birgalikda
15 mlrd frank mablag‘ taklif qilishdi. Aynan
1852
–
1870-
yillarda yig‘ilib borgan boyliklar
Fransiyani Prussiya bilan bo‘lgan urushdan ko‘rgan Talofotlaridan tez o‘nglanib olishiga
yordam berdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
486
Frantsuz kapitalistlari bu davrda chetga kapital chiqarish bo‘yicha Evropada ilg‘or
o‘rinlarda edi. Kapitalistlarning chetga chiqarayotgan mablag‘lari misli ko‘rilmagan
darajada foyda olib kelar edi. Kapitalistlar o‘z mablag‘larini sanoat va qishloq xo‘jaligi
soxalariga qo‘yar edi. Bunday mablag‘ aylanmasi kafolatlangan foyda edi.
Krim urushidan
keyin Rossiyaning mag‘lubiyati Fransiya kapitalistlari uchun Osiyoga yo‘l ochdi.
Birjadagi spekulyatsiya misli ko‘rilmagan darajaga olib keldi. Aynan
shu omil
ikkinchi imoeriya davrida Parij birjaisni dunyoning mashxur birjalarida biriga aylantirdi.
Bank egalari, iqtisodchilar, yirik sanoatchilar bunday spekulyatsiya orqali katta boylikka
ega bo‘ldi. Aynan birja spekulyatsiyasi va kredit tashkilotlari sanoat va savdodan ko‘ra
ko‘proq foyda keltiradi. Birja spekulyatsiyasi butun Yevropa masshtabidagi pul bozoriga
aylandi. Bu haqida o‘sha davrning mashxur jurnallaridan biri “Journal des economists”ning
1868 yil yanvar oyidagi sonida quyidagicha fikr bildiradi:
“
Xazrati oliylari Napeleon III
hukmronligining dastlabki yillaridan birja speklyutsiyasi chegarasiz ravishda kengayib
bormoqda”
. Frantsuz kapitali kiritilgan eng omadli loyihalardan biri bu Suvaysh kanalining
qurilishi haqidagi konsetsiya edi. Ferdinand Lesseps
“Suvaysh kanali umumiy kompaniya”
nomli aksionerlik jamiyatiga asos soldi. Aksiyalarning umumiy summasi 200 mln frankni
tashkil qilgan bo‘lsa, 44 % ni Misr to‘lagan edi. Kanalning qurilishi 10 yil davom etdi.
1869-yil 10-noyabr kuni kanalning
ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi. Ushbu marosimda
Fransiya imperatorining oilasidan imperiyada kuchli siyosiy ta’sirga ega bo‘lgan
Napeleon
III ning ayoli Yevgeniya qatnashdi. Kanal qurilishida Misr bepul yer va ishchi kuchi bilan
taminladi. 20 mingdan ortiq misrlik falloh(Misr va suriyada dehqonlarga nisbatan falloh
so‘zi ishlatilgan)lar kanal qurilishida xalok bo‘ldi. Lekin kanaldan keladigan asosi foydani
85 yil davomida frantsuz kapitalistlar olishdi.
Agarda Ikkinchi imperiyaga iqtisodiy nuktayi nazardan
karaydigan bo‘lsak,u xalk
tomonidan ijobiy baxolangan. Aynan shu yillardagi iqtisodiy yuksalish yillari Fransiyani
Yevropadagi mavqeini yana bir marotaba mustaxkamladi. Shunga qaramay Ikkinchi
imperiya ikki marotaba inqirozni boshdan kechirdi. Birinchi inqiroz 1857
–
1858-yillardagi
pul inqirozidan kelib chiqdi. 1857-yil mart aprel oylarida pulning qadri tushib ketdi.
1857-yilning oxiriga kelib kredit operatsiyalari xam keskin tushib ketdi. Parijning shoyi va
boshqa tekstil maxsulotlariga nibatan amerikaliklarning buyurtmasi kamyishi ushbu
soxaning xam inqiroziga olib kildi. Yirik sanoat markazlari bo‘lgan Parij,
Lion, Ruan, Lille,
Rube, Sent-Etenne,
Myuluze shaxarlarining omborxonalrida maxsulotlar to‘lib qola
boshladi. Ishchilarning ko‘pi ishdan bo‘shatildi
yoki aksincha ish xaqi pasaya boshladi.
Inqiroz toshko‘mir va metallurgiya sanoatiga xam katta tasir ko‘rsatdi.Cho‘yan ishlab
chiqarish keskin kamayib,temir yo‘l qurilishi qisqarib ketdi.Inqiroz 1858
- yilgacha davom
etdi. Ushbu inqiroz Ikkinchi imperiyada yangi bosqichni ochib berdi. Aynan shu inqiroz
yillarida bonapartistlarga qarshi chiquvchilar soni keskin ortdi.
Ikkinchi inqiroz 1866
–
1867-
yillarda bo‘ldi. Bu inqiroz jaxon miqyosida yuz berdi.
U AQShda boshlanib,so‘ngra Angliya,undan o‘tib Fransiyaga etib bordi. Inqiroz ishlab
chiqarish va istemolning kamayishi,savdo va birjadagi axvolning og‘irlashuvi va ish
xaqining kamayishida namoy
on bo‘ldi.
1867-
yilning ikkinchi yarmida inqiroz o‘zining
cho‘qqisiga etdi.
Fransiyaning ekonomik organlarining yirik burjuaziya xarakterdagi
jurnali 1867-
yil dekabr oyidagi sonida inqiroz xaqida quyidagicha malumot beradi. “Bir
necha oydirki, sanoat shiddatli inqirozni boshdan kechirmoqda. Inqiroz oldingilaridan
umumiy xarakterligi ekanligi bilan farqlanadi”
. Eng daxshatlisi 1867-
yil xosilsiz yil bo‘ladi.
Sanoatning barcha soxalariga inqiroz keskin tasir ko‘rsatadi. Birgina paxtaga talab
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
487
1866-yilga nisbatan 25,3% ga qisqarib ketadi. Tashqi savdo xam 1866-yilga nisbatan
10,2 % ga qisqaradi. Aynan 1867
–
1868-yillardagi inqiroz Fransiyada ikkinchi
imperiyaning xalokatiga olib keldi Bu davrda 1860-yildagi Buyuk Britaniya bilan tuzilgan
savdo shartnomasidan norozilar soni ortib bordi. Yuqori burjuaziya doiralar aynan shu
shartnoma tufayli
inqiroz yillarida o‘zining ko‘p miqdordagi
boyliklarini boy berishgan edi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Fransiya 50–
60-
yillarnig oxirigacha bo‘lgan davr
mobaynida
iqtisodiyotning o‘sishi butun XIX asr davomidagi eng yuqori ko‘rsatkichga
erishildi. Lekin ikkinchi imperiya
iqtisodiyoti o‘z boshidan ikki marotaba inqirozni
boshdan kechirishiga qaramay dunyodagi kuchli sanoat davlatlaridan biriga aylana oldi.
Juda ko‘pl
ab davlatlar bilan urushlarga kirishganiga, qaramay 50
–
60-
yillarda to‘planga
boyliklar mamlakatning tez tiklanishiga, o‘z ozodligini saqlab qolishga yordam berdi.
Ikkinchi imperiya mavjud bo‘lgan davrda sanoat inqilobi Fransiyada yakunlandi.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Люблинская
А.Д. Прицкер
Д.П,
Кузминь
М.Н.
Очерки истории Франции.
ЛЕНИНГРАД.
1957.
2.
А.З.
Манфред.
В.М.
Далин.
В.В.
Загладин.
С.Н.
Павлова.
С.Д.
Сказкин.
Истории
Франции.
2-
том. «Наука» Москва
.
–
1973.
3.
Люблинская
А.Д. Прицкер
Д.П,
Кузминь
М.Н.
Очерки истории Франции.
ЛЕНИНГРАД.
1957.
4.
Уильям Стирнс Дэвис.История Франции. С древнейших времен до
Версальского договора. Центрполиграф; Москва; 2016.
5.
Литтлвуд,
Йен.
История
Франции
/
Йен
Литтлвуд;
пер.
сангл.
А.А.
Бряндинской.
–
М.:
АCT:
Астрель,
2008.
6.
Желубовская
Э.А.
Крушение второй империии и возникновение третьей
республики во Франции. М.: изд
-
во АН СССР. 1956.
7.
Э.
Бриггс,
П.
Клэвин
.
Европа нового и новейшего времени с 1789 года и до
наших дней.
ВЕСЬ МИР.ИЗДАТЕЛЬСТВО Москва
.
–
2006.
8.
Кареев
Н.И. Политическая истории Франции. “Броукгауз
-
Ефрон”.
1902.
9.
Чубарьян
А.О.
Васильев
В.И. Всемирная история.
Мир в ХIX веке: на пути
индустриальной цивилизации.5
-
том.Москва Наука 2014.
