Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Teaching topics of nitrogenous organic compounds in higher
education institutions on the basis of a differential approach
teaching the subject of nitrogenous organic compounds in
higher educational institutions on the basis of a differentiated
approach
Sohiba MOVLANOVA
1
Tashkent state pedagogical university named after Nizami
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2021
Received in revised form
15 September 2021
Accepted 20 October 2021
Available online
15 November 2021
New approaches in teaching students of higher educational
institutions on the subject of nitrogenous organic compounds in
chemical science. Various methods for effective teaching of
students are analyzed.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss10/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
nitrogen organic
compounds,
differential approach,
higher education,
methods,
nitrogen compounds,
chemistry.
Oliy ta
’
lim muasassalarida azotli organik birikmalar
mavzularini differensial yondashuv asosida
o‘
qitish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
azotli organik birikmalar,
differensial yondashuv,
oliy ta
’
lim,
metodlar,
azotli birikmalar,
kimyo fani.
Maqolaning dolzarbligi Oliy ta
’
lim muasassalaridagi talaba-
larga kimyo fanining azotli organik birikmalar mavzularini turli
xildagi metodlar yordamida talabalarga tushuntirish va samarali
yondashuv olib borish haqida s
o‘
z boradi.
1
Teacher, Tashkent state pedagogical university named after Nizami. Tashkent, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
517
Преподавание
тематики
азотистых
органических
соединений в высших учебных заведениях на основе
дифференцированного подхода
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
азотсодержащие
органические соединения,
дифференциальный
подход,
высшее образование,
методика,
азотсодержащие
соединения,
химия.
Новые подходы в преподавании студентам высших
учебных заведений по тематике азотистых органических
соединений в химической науке. Анализируются различные
методы для эффективного обучения студентов.
AZOTLI ORGANIK BIRIKMALAR
Azotli organik birikmalarga aminlar, nitrobirikmalar, aminokislotalar, oqsillar,
nuklein kislotalar kabi tarkibida azot saqlovchi birikmalar kiradi. Aminlar
–
ammiakning
vodorodlari, uglevodorod radikallariga almashishidan hosil b
o‘
lgan birikmalarga aytiladi.
Aminlar uglevodorod qismiga qarab t
o‘
yingan, t
o‘
yinmagan va aromatik uglevodorod-
larning aminlariga b
o‘
linadi. Ular aminoguruhning soniga qarab, mono-, di- va poliaminlar
holida b
o‘
ladi [1].
Azotli organik birikmalar mavzularini yangi pedagogik texnologiyalar yordamida
o‘
qitishda quyidagi metodlardan foydalanish mumkin.
BUNGA MISOL QILIB “FSMU” METODINI OLSAK
Metodning maqsadi: Mazkur metod ishtirokchilardagi umumiy fikrlardan xususiy
xulosalar chiqarish, taqqoslash, qiyoslash orqali axborotni
o‘
zlashtirish, xulosalash,
shuningdek, mustaqil ijodiy fikrlash k
o‘
nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Bu
interfaol metodikani azotli organik birikmalar mavzusi bilan bo
g‘
lab dars mavzusi
o‘
tilsa
oliy ta
’
limda darslar yana samarali tarzda davom etadi. Mazkur metoddan mavzuni
mustahkamlashda,
o‘
tilgan mavzuni s
o‘
rashda, uyga vazifa berishda hamda amaliy
mash
g‘
ulot natijalarini tahlil etishda foydalanish tavsiya etiladi.
KEYINGI USUL “TUSHUNCHALAR TAHLILI” METODI
Metodning maqsadi: mazkur metod
o‘
quvchilar yoki qatnashchilarni mavzu buyicha
tayanch tushunchalarni
o‘
zlashtirish darajasini aniqlash,
o‘
z bilimlarini mustaqil ravishda
tekshirish, baholash, shuningdek, yangi mavzu buyicha dastlabki bilimlar darajasini
tashxis qilish maqsadida q
o‘
llaniladi. Metodni amalga oshirish tartibi:
•
ishtirokchilar mashg‘ulot qoidalari bilan tanishtiriladi; ta’lim
oluvchilarga
mavzuga tegishli bo‘lgan so‘zlar, tushunchalar nomi tushirilgan tarqatmalar beriladi
(individual yoki guruhli tartibda);
•
ta’lim oluvchilar mazkur tushunchalar qanday ma’noni anglatishi, qachon, qanday
holatlarda qo‘llanilishi haqida yozma ma’l
umot beradilar;
•
belgilangan vaqt yakuniga etgach, o‘qituvchi berilgan tushunchalarning to‘g‘ri va
to‘liq izohini o‘qib eshittiradi yoki slayd orqali namoyish etadi;
•
har bir ishtirokchi berilgan to‘g‘ri javoblar bilan o‘zining shaxsiy munosabatini
taqqoslay
di, farqlarini aniqlaydi va o‘z bilim darajasini tekshirib, baholaydi
[2].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
518
Tushunchalar tahlili bo‘yicha jadval:
Tushuncha
Tahlili
Aminlar
Birlamchi amin
Anilin
Zinin reaksiyasi
Metilamin
Etilamin
Nitrobirikmalar
Aminlar mavzusini
o‘
qitishda differensial yondashuvdan foydalanish uchun
talabalarni guruhchalarga b
o‘
lib, ularni guruh bilan ishlash k
o‘
nikmasini shakllantirishda
katta ahamiyat kasb etadi.
Guruh bilan ishlashda talaba,
o‘
z fikrini bayon etishi, boshqalar fikriga hurmat bilan
munosabatda b
o‘
lishi, yakuniy t
o‘g‘
ri ma
’
lumotni yetkazishi kerakligi aytiladi.
Talabalarning bilim darajasidan kelib chiqqan holda quyidagi savollar beriladi:
1-guruhga: Aminlarning olinish usullaridan Nitrobirikmalarni, nitrillarni,
oksimlarni va gidrozonlami vodorod atomlari bilan nikel katalizatori ishtirokida
qaytarilganda aminlar hosil b
o‘
lishini yozing.
2- guruhga: Aminlarning olinish usullaridan Kislota amidlarga ishqoriy muhitda
gipoxlorid ta
‘
sir ettirib birlamchi aminlar olinishini yozing.
3-guruhga: Aminokisiotalar chirituvchi bakteriyalar ta
’
sirida
o‘
zidan karbonat
angidrid ajratib chiqarib aminlar hosil qilish reaksiyasini yozing.
Talabalarga bilim doirasiga qarab savollar turlicha beriladi.
To‘g‘ri javoblar quyidagicha:
1-guruh javobi:
2-guruh javobi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
519
3-guruh javobi:
Oliy ta’lim muasassalaridan azotli organik birikmalar mavzularini o‘
qitishda bir
necha samarali metodlar ya’ni usullar mavjud. Talabalar
ixtisosliklarini davom ettirgan
holda kimyo haqida umumiy ma’lumotga ega bo‘
lish, kimning hamma narsasi b
o‘
limlari
b
o‘
lashi ilmiy-nazariy va ilmiy-usubiy malumotlar berish muhim rol
o‘
ynaydi. Talabalar
oliy
o‘
quv yurtida qilgan kimyo fani b
o‘
yicha bilimlariga tayangan holda, bizning bilim-
larimizni yanada mustahkamlash, magistrlik darajasiga mos keladigan bu bilimlarni
yanada chuqurlashtirib yuborish. Olgan bilimlarini mashular, ilmiy-nazariy va test savol-
lari yordam berish mustahkamlab ishlash amda boshkalarga ham yetkaza bilish k
o‘
nik-
malariga ega z
o‘
r. Talabalarda
o‘
qitish metodikasi yuzasidan majburiy ma
’
lumotlar berish
va boshqa mos topshiriqlar bilan mustahkamlab ishlash kerak [3].
Boshqa aerozolli azotli birikmalarga yuqori molekulyar o
g‘
irlikdagi polisiklik
organik birikmalar kiradi, masalan, 1-nitropiren, bu ma
’
lum hayvon kanserogenlari va
inson kanserogenlari. Bu boshqa k
o‘
p siklik organik birikmalar bilan bir qatorda yonil
g‘
i
yonishida, ayniqsa dizel chiqindilarida katta miqdorda chiqariladi. Polisiklik birikmalar
odatda uglerodning grafit zarralari yoki kuyiklari bilan bo
g‘
liq.
Azot
–
bu
o‘
simlik va hayvonlarning
o‘
sishi va k
o‘
payishi uchun zarur b
o‘
lgan tabiiy
element. U oqsillarni tashkil etadigan aminokislotalarda, nuklein kislotalarda, barcha
hujayralar uchun irsiy material va hayotiy rejani
o‘
z ichiga oladi va boshqa k
o‘
plab organik
va noorganik birikmalarda uchraydi. Bundan tashqari, azot Yer atmosferasining
78.94% ni tashkil qiladi. Sohil suvlariga azot yuklanishining murakkabligini bilish uchun,
azotning atrof muhitda kimyoviy reaksiyaga kirishishi haqida ba
’
zi tushunchalar foydali
b
o‘
lishi mumkin. Azot
–
bu
o‘
zi yoki boshqa elementlar bilan birlashib, turli birikmalar
hosil qila oladigan element. Masalan, azot gazi, N
2
, ikkita azot atomi kimyoviy bo
g‘
lanish
hosil qilganida hosil b
o‘
lgan birikma. U atmosferaning 78.94% ni tashkil qiladi, kislorodli
gaz O
2
esa atmosferaning 20%dan bir oz kamroq qismini tashkil qiladi. Shunday qilib, azot
gazi juda keng tarqalgan va juda k
o‘
p. Ammo, faqat ixtisoslashgan bakteriyalar guruhi va
sanoat
o‘g‘
itlarini ishlab chiqarish bu inert birikmani biologik foydali azotli birikmalarga
“
tuzatishi
”
mumkin. Hozirgi vaqtda
o‘g‘
itlar ishlab chiqarish tabiiy azot birikmasidan
olinib, N
2
ni biosferaga yetkazib beradi.
Azot aminokislotalar va karbamid tarkibiga kiradi. Aminokislotalar barcha oqsi-
llarning qurilish materialidir. Proteinlar nafaqat mushak, t
o‘
qima va organlar kabi tarkibiy
qismlarni, balki barcha tirik mavjudotlarning ishlashi uchun zarur b
o‘
lgan fermentlar va
gormonlarni ham
o‘
z ichiga oladi. Karbamid oqsil hazm qilishning q
o‘
shimcha mahsu-
lotidir. Biz
“
organik azot
”
atamasini tirik materialdan kelib chiqqan azotli birikmani tasvir-
lash uchun ishlatamiz. Protein va karbamid tarkibidagi azot organik azotdir. Organik azot
tanadagi chiqindilar, tashlangan oziq -ovqat materiallari yoki tozalash vositalarining
tarkibiy qismlari sifatida septik tizimlarga kirishi mumkin [4].
Xulosa qilib aytganda,darslarning talabalar uchun tushinarli va ayniqsa Oliy talimda
talabalarni diqqatini jamlaydigan metodlar bilan dars olib boorish muhim yondashuv
hisoblanadi [5]. Bu borada Oliy ta
’
limda kimyo fani
o‘
qituvchilarining zamonaviy
innovasion pedagogik texnologiyalari va metodlaridan foydalanish kompetensiyalarini
rivojlantirish muhim factor hisoblanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2021) / ISSN 2181-1415
520
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Rahmatullayev N.G., Omonov X.T., Mirkomilov Sh.M.
“Kimyo o‘qitish metodikasi”,
Toshkent,
“Iqtisod
-
Moliya”
–
2013.
2.
Mahsumov
A.K., Jo‘rayev
A.Sh. Bioorganik kimyo. Toshkent.
–
2007.
3.
Abdusamatov A. Organik kimyo. Toshkent.
–
2005.
4.
Axmerov Q., Jalilov A., Sayfutdinov R. Umumiy va anorganik kimyo. Toshkent.
“O‘zbekiston”
.
–
2003.
5.
Muslimov N., Usmonboyeva M, Sayfurov
D., To‘rayev
A. Innovatsion ta’lim
texnologiyalari, Toshkent.
–
2015.
