Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of dance in public celebrations
Alibek SHOMURATOV
1
State Academy of Choreography of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 October 2021
Accepted 15 November 2021
Available online
25 December 2021
In this article, the celebration of various national holidays is
considered. Which were laid down in national traditions during
the years of independence and their role in interethnic relations.
And their role, in various aspects, of dance art. The influence of
various folk holidays is considered. And their improvement in
the repertoire of dance ensembles.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
folk,
holiday,
tradition,
ritual, dance, composition,
ballet-maker, ensemble,
director.
Ommaviy bayramlarda raqs
san’atining o‘
rni
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
xalq,
bayram,
an’ana,
marosim,
raqs,
kompozitsiya,
baletmeyster,
ansambl,
rejissyor.
Maqolada mustaqillik yillarida milliy
an’analarga yо‘g‘
rilgan
ommaviy bayramlarning nishonlanishi va unda raqs san’atining
о‘rni yoritilgan. Shuningdek, raqs ansambllarining takomil
-
lashuvida ommaviy bayramlarning ta’siri ilmiy, tahliliy tarzda
tadqiq etilgan.
1
Deputy Director of Urgench branch, State Academy of Choreography of Uzbekistan. Urgench, Uzbekistan.
E-mail: protektortwo@uzdxauf.uz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
228
Роль танцевального искусства в
государственных праздниках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
народный,
праздник,
традиция,
обряд,
танец,
сочинение,
балетмейстер,
ансамбль,
режиссер.
В данной статье, рассмотрены празднование различных
народных праздников. Которые были заложены, в
национальных традициях в годы независимости и их роль в
межнациональных отношениях. И их роль, в различных
аспектах, танцевального искусства. Рассмотрено, влияние
различных народных праздников. И их совершенствование
в репертуаре танцевальных ансамблей.
O‘
zbek xalqining paydo b
o‘
lish tarixi qanchalik uzoqqa borib taqalsa, uning milliy
an’analari, urf
-odatlari, marosimlari ham shunchalik teran tarixiy ildizga ega. Ular xalqning
ma’naviy ehtiyojlari zamirida paydo bo‘
lib, shakllanib, sayqallanib,
o‘
z mazmunida shu
xalqning orzu-
o‘
ylari, istaklari, turmush tarzi, axloq me
’
yorlarini mujassam etadi. Shuning
uchun ham har bir xalq, millat, elat ularni k
o‘
z qorachi
g‘
idek avaylab-asrab, taraqqiy
ettirmo
g‘i, kelgusi avlodlarga ma’naviy qadriy
at sifatida yetkazmo
g‘
i kerak.
An’analar, urf
-
odatlar, marosim va bayramlar xalqning, millatning ma’naviyati, qadriyatlarining ajralmas
qismidir.
Biz ma’naviyatni, xalqning an’anasi, urf
-odatlarini, bayramlarini bejizga tilga
olmadik. Har bir xalqning
o‘
z turmush tarzi, yashash sharoiti, turli xil marosim va
bayramlari va shu bayramlarida ijro etiladigan kuy-u q
o‘
shiqlari va bir-biridan jozibador
raqslari mavjud.
“Bayram” turkcha so‘
zdan olingan bo
‘
lib, t
o‘
y, marosim, xursandchilik degan
ma’noni bildirad
i. Bayram s
o‘
zining turli talqinlari bor. Bizningcha, falsafiy ensiklo-
pediyada berilgan: “Bayram –
insonlar xursandchiligining yi
g‘indisi”,
- degan talqin eng
t
o‘g‘
risi deb hisoblanadi. Bayram ijtimoiy, mahalliy hayotning eng muhim qismlaridan
b
o‘
lib, shodiyona, xursandchilikni vujudga keltiradigan voqealar nishonlanadi.
Mustaqillik
g‘
oyalarini keng xalq ommasiga singdirish, ulardagi yuksak fuqarolik
tushunchalarini tarbiyalashda ommaviy bayramlarning tutgan
o‘
rni beqiyosdir. Hech
qaysi teatr, hatto, eng
kattasi ham ommaviy bayramlar insonga ta’sir qilganidek, ko‘
plab
xalq ommasiga ta’sir qila olmaydi. Shuning uchun ham ommaviy bayramlar rejissyorining
jamiyat oldidagi mas’uliyati judayam katta.
Bayramlar hayotning eng yaxshi tomonlarini aks ettirgan “ko‘zgu” dir. Bayram
insonlarning estetik kechinmalariga ta’sir qilib, shaxsning ma’naviy dunyosini boyitgan
vositadir. Bayram va tomoshalarning asosini milliy qadriyatlarga b
o‘
lgan hurmat, ehtirom
egallab, insonlarga badiiylik, san’at orqali estetik zavq bag‘
ishlashdek vazifalari ustuvor
turadi. Bayram tashkilotchilari, ayniqsa, ssenariychi, rejissyor ishlatilayotgan material-
larning dolzarbligi, hujjatlar, faktlarning aniqligi va ularni badiiy uslublar yordamida
sintezlash kabi vazifalar ulardan juda ham katta javobgarlikni talab qiladi. Bunday
tadbirlar insonlarning ijtimoiy-psixologik talablariga javob berib, mayda guruhlardan
ommaviylikka
o‘
tib, shaxslarning ommaviy harakatidagi faolliklarini oshirib, bayramona
dam olishdek sharoitni yaratishga turtki b
o‘
ladi.
Katta maydonlarda, bog`larda, k
o‘
chalarda
o‘
tkazilayotgan ommaviy tadbirlar
nafaqat ommaviy xatti-harakatni yuzaga keltiradi, balki karnavallar, sayllar, festivallarda
estetik zavq ba
g‘
ishlab, tomoshalarning tomoshaviyligini oshirib, bayramona kayfiyatni
vujudga keltiradi. Darhaqiqat, bayramlar millatning, jamiyatning moddiy va madaniy
sohalardagi eng yaxshi tomonlarini k
o‘
rsatib beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
229
“Shubhasiz, eng katta boyligimiz –
xalq orasida hayotda yashab kelayotgan rango-
rang raqs madaniyatidir. Aksar u zamon t
o‘
fonlarini yengib, bizgacha yetib kelgan. U
hamon ikki y
o‘
nalishda yashab kelmoqda: biri
–
ijtimoiy va maishiy hayotda xalq marosim-
lari va bayramlari tarkibida namoyon b
o‘
lib kelayotgan chinakam xalq raqslari, ikkinchisi
–
malakali baletmeysterlar tomonidan yaratilgan yoki qayta ishlangan xalq raqslaridir. Bu
y
o‘
nalishlarni bir-biridan ajratish juda qiyin. Ular muttasil bir-
biriga ta’sir ko‘
rsatib keladi.
Xalq orasidagi raqs ijtimoiy hayot ta’siri va oqimida yangilanib, boyib boradi. Buni
mustaqillik yillaridagi turli po
g‘
onalarda
o‘
tgan Navr
o‘
z va Mustaqillik bayramlarida
namoyish qilingan yuzlab
o‘
yinlar, raqslar, kompozitsiyalarda k
o‘
rish mumkin. Qancha
unutilgan raqslar tiklangan, ne-ne yangi raqslar kashf etilgan. Xalq
o‘
z qalbida, xotirasida
asrab-avaylab kelgan buloqlarning k
o‘zlari ochilgandek”.
Darhaqiqat, mamlakatimiz, g
o‘
zal diyorimiz mustaqillikka erishgandan s
o‘
ng u
yanada gullab-yashnadi va tobora rivojlanib, taraqqiy etib bormoqda. Bunday g
o‘
zal va
jannatmakon
o‘
lkada esa bir-biridan mehribon, mehmond
o‘
st
o‘
zbek xalqi yashaydi.
O‘
zbek xalqi qadimdan
o‘
zining betakror urf-
odatlari, an’analari, qadriyatlari, turli xil
marosim-u bayramlariga ega b
o‘
lib kelgan. Istiqlol ostonasiga qadam q
o‘
ygandan s
o‘
ng esa
ular yanada avj olib, takomillashib bordi. Shular orasida, ayniqsa, xalqning sevimli
bayramlariga aylanib ulgurgan Mustaqillik, Navr
o‘
z bayramlari ham har yili
o‘
zgacha
shukuhda, xushkayfiyatda kutib olinadi va
o‘
tkaziladi.
Mustaqillik bayramida aytiladigan kuy-u q
o‘
shiqlar ham, ijro etiladigan raqslarning
barcha-
barchasi ham mustaqillikning naqadar buyuk ne’mat ekanini, uning ulug‘
vorligini
yanada yuksaklarga k
o‘
tarish necho
g‘
lik muhim omil ekanini eslatib turadi.
O‘
zbekiston Mustaqillikni q
o‘
lga kiritgach, avloddan avlodga
o‘
tib kelgan k
o‘
p
bayramlarning qaytadan xalqimiz hayotiga kirib kelishi uchun zamin yaraldi. Mustaqillik
yillarida xalqimiz hayotida muhim
o‘
rin egallab, taraqqiy topgan bayramlarning eng
nufuzlilari Mustaqillik va Navr
o‘
z umumxalq bayram tantanalaridir. Ommaviy-madaniy
tadbirlar ulkan tarbiyaviy ahamiyatga ega: shunday tantanalar
o‘
sib kelayotgan yosh
avlod qalbida milliy
g‘
urur uy
g‘
otib, ongiga vatanparvarlik tuy
g‘
ularini singdiradi. Inson-
ning ommaviylik ongini shakllantirishda ham shu bayramlarning nishonlanishi muhim
ahamiyat kasb etadi.
Ma’lumki, teatrlashgan tomosha bayramlari azaldan turli millatlar hayotidan o‘
rin
olgan.
O‘
zbekistonda shunday tantana va k
o‘
tarinkilik bilan
o‘
tkazilayotgan bayramlarga
aynan Mustaqillik va Navr
o‘
z umumxalq bayramlari kiradi.
Katta bayram tomoshalari, turli yirik ommaviy tadbirlarning k
o‘
payib borishi
yurtimizda ommaviy bayram tomoshalari rejissyorlari, shuningdek, malakali xoreograf-
baletmeysterlar guruhini voyaga yetkazishga hamda raqs ansambllarini takomillash-
tirishga sabab b
o‘
ldi, desak, mubola
g‘
a b
o‘
lmaydi.
Ommaviy bayram tomoshalaridagi raqs san’ati, albatta, bayramni boshidan to
oxirigacha
o‘
zining betakror jozibasi bilan bezab turadi. Raqs, avvalo, bayramning
ommaviy kayfiyatini hamda masshtabini aks ettiruvchi kuch sifatida sahnaga jalb etiladi.
Bayramning katta tantanasini tomoshabin uchun vizual ochib berishda rejissyorlar raqs
ansambl va jamoalarini sahnada reja va
g‘
oyaga muvofiq joylashtirib, faollashtiradi.
Tomoshaning orqadagi fon harakati, raqqoslar kiygan rang-barang liboslarning uy
g‘
unligi
quvonchga t
o‘
la yorqin milliy shodiyonani gavdalashga qodir. Bu esa bayram kayfiyatining
muhim jihatidir. Turli xildagi liboslar kiyib olgan raqqos va raqqosalarning
o‘
yin
harakatlari bu jihatlarni yanada t
o‘ldirib, boyitadi. Raqs san’atining ifoda vositalari –
plastik harakatlar, q
o‘
l, oyoq va gavda harakatlari, k
o‘
z qarashlari, mimika va
jestikulyatsiya orqali obraz yaratishda namoyon b
o‘
ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
230
Konsert, odatda, b
o‘
lak va kichik nomerlardan tashkil topadi. Asosan, ularni
boshlovchi (konferanse) bo
g‘
lab turadi. Spektaklda ham konsert kabi kichik sahnalar va
k
o‘
rinishlar mavjud b
o‘
lib, ular voqealar ketma-ketligini tashkil etadi. Biroq spektaklda har
bir voqea mantiqiy ravishda keyingi bir voqeaga ulanib ketadi va qahramonlar t
o‘
sqin-
liklarni yenggan holda oliy maqsadlari sari harakat qiladilar. Ammo, k
o‘
pincha, konsert
–
tomoshalardagi nomerlar spektakl voqealaridek, mantiqiy ravishda bir-birini t
o‘
ldirib
kelmasligi yoki, aksincha, goho bir-biriga tamoman zid b
o‘
lishi ham mumkin. Ustiga-ustak,
bir nomer ikkinchi nomerdan janr doirasida bir-biridan keskin farq qilishi ham mumkin.
Ana shu damda raqs uchun murakkab b
o‘
lgan jarayon boshlanadi.
Sahnada raqslar yordamida kompozitsiya voqeligi aks ettiriladi. Jumladan, keng
masshtabli maydonlarni badiiy jihatlar bilan boyitish nihoyatda mushkul. Ana shu pallada
rejissyorlar raqslarga murojaat qiladilar.
Tomosha nomerlarini bir-biriga ulash, ularni tempo-ritmi doirasida uy
g‘
unlashtirib,
yaxlit bir spektakl holatiga keltirish bosh baletmeysterning mahoratiga bo
g‘
liq b
o‘
ladi.
O‘
zbekiston xalq artisti Qodir M
o‘
minov bu sohada samarali faoliyat k
o‘
rsatib, katta tajriba
orttirgan baletmeysterlardan biridir. Ommaviy bayram tomoshalariga bosh baletmeyster
sifatida mana bir necha yillardan beri jalb etilgan bu ijodkorning yana bir iste’dod qirrasi,
aynan katta masshtabli bayram tadbirlarini muvaffaqiyatli sahnalashtirishda yaqqol
k
o‘
zga tashlandi.
Bayram tomoshalarda raqs yordamida badiiy obraz yaratish, albatta, tadbir mavzusi
va
g‘
oyasiga bo
g‘
liq.
G‘
oya ssenariy muallifi, rejissyor va baletmeyster fikrlarining
uy
g‘
unligida paydo b
o‘
ladi. Konsert
g‘
oyasi va mavzu ssenariysi ishlab chiqilayotgan
paytdayoq ayon b
o‘
lishi lozim.
Ssenariy konsertning asosi b
o‘
lib, uni yaratishdan oldin ssenariy muallifi tomosha-
ning baletmeysteri va hattoki, bayram ishtirokchilarining asosiy qismi bilan tanish b
o‘
lishi
lozim. Bundan tashqari, u shu ishtirokchilar (konferanse yoki boshlovchilar, xonandalar,
sozandalar, raqqosalar, qiziqchilar, sirk artistlari va h.z.)ning ijro uslublari, tomosha
konsertiga qanday nomerlarni tayyorlaganliklari haqida ham ma’lumotga ega bo‘
lishi
lozim. Ssenarist ba’zida tayyor nomerni ham ssenariy asosiga kiritishi mumkin bo‘
lgan
cho
g‘
larida ular qanday janrda va mavzuda ekanligi, uning doimiylik vaqti qancha degan
savollarga javob topishlariga ham t
o‘g‘
ri keladi. Ijrochilar bilan tanishib b
o‘
lgan ssenarist
endi ana shu konsert
o‘
tkazilishi lozim b
o‘
lgan sahna va uning bor imkoniyatlari haqida
xabardor b
o‘
lishi ham lozim.
Raqslarni ommaviy bayram tomoshalari uchun sahnalashtirish
–
birmuncha murak-
kab vazifa. Vokal nomerni bezab turishi uchun unga ozmi-k
o‘
pmi raqs elementlarini
q
o‘
llash kerak b
o‘
ladi. Bitta bayram yoki tomosha uchun bir qancha baletmeysterlarning
ijod mehnati singadi.
Xususan, tabiat bayrami b
o‘
lmish Navr
o‘
z, insoniyatning yuksak tuy
g‘
ularini
ulu
g‘lovchi Mustaqillik shodiyonalarida ushbu san’atning taqlidiy raqs xatti
-harakatlari
(hayvon, qush, baliq va
o‘
simliklar harakatini ifodalash, inson xatti-harakatini k
o‘
rsatish),
tasviriy raqslar (ovchi, baliqchi, temirchi, hunarmand faoliyati jarayonlari yoki biror jangni
aks ettiruvchi harakatlar), lirik raqslar (inson tuy
g‘
ulari, hissiyotlari, kechinmalarini
bevosita yoki timsol orqali ifodalash), estetik raqslar (kuchli hissiyotni aks ettiruvchi
harakatlar), shuningdek, udum va marosim raqslari hamda professional raqs turlarining
keng
o‘rin olishini ta’kidlash lozim.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
2
№
6 (2021) / ISSN 2181-1415
231
Katta ochiq maydonda sahnalashtirishga m
o‘
ljallangan raqslarda baletmeysterlar,
odatda, raqs matnining musiqiy matn bilan bo
g‘
liq xarakterini aniq k
o‘
rishi darkor
(“musiqani ko‘rish effekti”, matnni terib olish omili va b.). Ommaviy bayram tomoshalarida
raqsning fazoviy masshtab tuzilishi ustida ishlash
–
murakkab jarayon. Sahnada raqqos-
larning fazoviy joylashuvi, ya’ni mizanstenalar, rakurslar, raqs ijro etayotganlarning
o‘
rnidan siljishi va fazoviy joylashuvi
–
hammasi
o‘
zining ifodaviylik kuchiga ega. Raqsning
fazoviy yechimi oddiy va murakkab, simmetrik va asimmetrik, bir planli yoki k
o‘
p planli
b
o‘lishi mumkin. Mizanstenalar va sur’atlarning ketma
-ketligi
o‘
zining rivojlanuvchi
manti
g‘
iga ega (sahna harakatining dadillashuvi yoki susayib borishi). Bu mantiq sahna
harakatining
o‘
zaro xarakteriga b
o‘
ysunadi (abstraktli yoki harakat-bayonotli).
Rejissyor bilan baletmeyster raqslarning kompozitsion yechimi va k
o‘
rinishi, raqs
matni, rivojlanish manti
g‘
i b
o‘
yicha kamchiliklarni bartaraf qilib, fikr-mulohazalarni
tinglab, bir umumiy mulohazaga kelgandan s
o‘
ng nomerlar texnik-mahorat nuqtayi
nazardan “tozalanadi” (ohang va ritmlar, ijro amplitudasi, ijro aksentlari qayta ishlanadi),
aktyorlik tomonidan ham emotsional b
o‘
yoqlar aniqlanadi, ijrochilar bilan muloqot
evolyutsiyasi aniq belgilanadi.
Bayram tomoshalarining k
o‘
rki va jozibasini ochib turuvchi raqs liboslari haqida
alohida t
o‘
xtalib
o‘
tish lozim.
Ma’lumki, raqqosaning libosi raqs obrazlariga aniqlik beradi. Shunga ko‘
ra, har bir
raqs
o‘
z libosi bilan yanada mukammallik kasb etadi va yanada g
o‘
zal k
o‘
rinish beradi.
Liboslarning bayram mavzusi va
g‘
oyasiga monandligi nihoyatda katta ahamiyatga ega.
Liboslar dastlab eskizlar tarzida havola etiladi. Buning uchun raqsning asosiy
mezonlari belgilanadi va ularga asoslanib, libos yaratiladi. Xususan, libosning shakl-
shamoyili, ifodaviyligini aks ettiruvchi komponentlarga (konstruktiv detallar, rang sifati,
matoning ustki fakturasi, sahna chiroqlari nurlanishida matoning rang
o‘
zgarish tabiati)
alohida e’tibor qaratish lozim bo‘
ladi. Chunki ular musiqiy raqs obrazini oshirishga imkon
berishi lozim (personajlar, gavda harakatlari, q
o‘
l xarakteriga mosligi va b.).
Demak, ommaviy tomoshalarning tarkibiga kirgan raqslarni maromiga yetkazib,
tomoshabinlarga badiiy
–
estetik zavq ulashish sahnada nafaqat yakkaxon va ommaviy
chiqishdagi raqqosalarning iste’dodiga bog‘
liq, balki katta bir ijodiy guruh izlanishlari
(ommaviy tomoshalar rejissyori, sahnalashtiruvchi rejissyorlar, bosh baletmeyster va
baletmeysterlar guruhi, liboslar b
o‘
yicha rassomlar, pardozchilar va b.) samarali mehnati
evaziga amalga oshiriladi.
Bayram tomoshalaridan
o‘
rin olgan yakkaxon, guruhli, ommaviy raqslar, xoreo-
grafiya va
o‘zbek raqs san’atining barcha uslublari, shakl ko‘
rinishlari, janrlari ijrochilik
maktablarining eng sara an’analari
davom etib, kamol topayotganligining isbotidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Ahmedov F. Ommaviy bayramlar rejissurasi asoslari. T., 2008.
–
B. 355.
2.
Qodirov M. Tovusdek tovlanar
o‘
zbekning raqsi. Axborotnoma, T., 2001, 1-son.
3.
“Mustaqillik” va “Navro‘z” umumxalq bayram tomoshalarining ssenari muallifi –
Abdulla Oripov, Jumaniyoz Jabborov, Rustam Musurmon (2007 y.), Iqbol Mirzo, Rustam
Hamidov, Baxtiyor Sayfullayev (2008
–
2012).
