Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Tasks of modern physics education and the problem of
using the textbook of modern physics
Mirzohid DAMINOV
1
, Sabohat HALIMOVA
2
Bukhara State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
This article focuses on the modernization of school
education, not only through the acquisition of a certain amount
of knowledge by students, the formation of skills and abilities
for independent thinking and decision-making, skills and
abilities.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
physics textbook,
educational development,
independent thinking,
physical concepts and laws,
critical thinking,
integrated approach,
work with a textbook.
Zamonaviy fizika ta
’
limining vazifalari va zamonaviy fizika
darsligidan foydalanish muammosi
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
fizika darsligi,
ta
’
lim rivojlanishi,
mustaqil fikrlash,
fizik tushunchalar va
qonunlar,
tanqidiy fikrlash,
kompleks yondashuv,
darslik bilan ishlash.
Ushbu maqolada maktabni zamonaviy modernizatsiya qilish
ta
’
limda nafaqat
o‘
quvchilar tomonidan ma
’
lum miqdordagi
bilimlarni
o‘
zlashtirish, balki mustaqil fikrlash va qaror qabul
qilish k
o‘
nikma va k
o‘
nikmalari, k
o‘
nikma va k
o‘
nikmalarni
shakllantirish haqida fikr yuritiladi.
1
Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor of Bukhara State University, E-mail: daminovmirzohid@gmail.com.
2
Master
’
s Student of Bukhara State University. E-mail: halimovasabohat@gmail.com.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
490
Задачи современного физического образования и
проблема использования учебника современной
физики
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
учебник физики,
учебное развитие,
самостоятельное
мышление,
физические понятия и
законы,
критическое мышление,
комплексный подход,
работа с учебником.
В данной статье основное внимание уделяется
модернизации школьного образования не только путем
приобретения учащимися определенного объема знаний,
формирования навыков и умений самостоятельного
мышления и принятия решений, умений и навыков.
Maktabni zamonaviy modernizatsiya qilish ta
’
limni nafaqat
o‘
quvchilar tomonidan
ma
’
lum miqdordagi bilimlarni
o‘
zlashtirish, k
o‘
nikma va k
o‘
nikmalarni shakllantirishga,
balki
o‘
quvchi shaxsini rivojlantirishga, uning bilim va ijodiy qobiliyatlarini ochishga
y
o‘
naltirishni ham
o‘
z ichiga oladi. Fan-texnika taraqqiyoti, jamiyatni axborotlashtirish
sharoitida talabalarni tabiiy fanlarga tayyorlashning roli ortadi.
Davlat ta
’
lim standarti va fizika b
o‘
yicha
o‘
quv rejalarida asosiy maktab bitiruvchi-
larining tayyorgarlik darajasiga, xususan, quyidagi talablar q
o‘
yiladi: ilmiy bilish usul-
larini
o‘
zlashtirish; fizik tushunchalar va qonunlarning ma
’
lum bir tizimiga ega b
o‘
lish;
ta
’
lim ma
’
lumotlarini idrok etish va uzatish qobiliyati; fizikaning inson hayoti bilan
bo
g‘
liq tushuncha va
g‘
oyalariga egalik qilish.
Ta
’
lim rivojlanishining hozirgi bosqichida fizika darsligi nafaqat
o‘
quvchiga tayyor
bilimlarni
o‘
tkazish uchun m
o‘
ljallangan, balki, eng muhimi, mustaqil fikrlash va qaror
qabul qilish k
o‘
nikma va k
o‘
nikmalarini shakllantirishda
o‘
qitishni tashkil etishga hissa
q
o‘
shishi kerak:
–
olingan ma
’
lumotlarga tanqidiy munosabatda b
o‘
lish, hodisalarni mustaqil k
o‘
rib
chiqish k
o‘
nikmalari, muammolarni hal qilishda ijodiy va kompleks yondashuv.
Butun dunyoda maktab ta
’
limi tizimida yetakchi
o‘
rin fundamental fanga tegishli
b
o‘
la boshladi va
o‘
quvchi shaxsi birinchi
o‘ringa chiqadi. Aynan fan “inson psixikasini
tashkil etuvchi tamoyillardan biri;
o‘
z faoliyati natijalarini saqlab qolish, qayta topish,
doimiy ravishda yangilash, tuzatish, qayta k
o‘
rib chiqishga qaratilgan.
Fizika insoniyat madaniyatining bir qismi sifatida jamiyat taraqqiyotining
intellektual darajasini, ilmiy-texnikaviy taraqqiyot darajasini belgilaydi. Fizika fanining
alohida
o‘
rni bor, bu fizik bilimlar metodologiyasi boshqa tabiiy va ijtimoiy fanlar uchun
ilmiy qat
’
iylik va ishonchlilikning ma
’
lum bir standarti b
o‘
lib xizmat qiladi.
Fizika maktab fani sifatida dunyoqarashning intellektual, konseptual jihatini,
tabiatning umumiy xossalari va qonuniyatlari haqidagi
g‘
oyalarning yaxlit tizimi b
o‘
lgan
dunyoning zamonaviy ilmiy manzarasini shakllantirishda ishtirok etishga chaqiriladi.
Fizikaviy bilimlar
mazmuni “turdagi tajriba”ning barcha tarkibiy qismlarini o‘
z
ichiga olishi bejiz emas:
a) tabiat haqidagi bilimlar (faktlar, tushunchalar, tamoyillar, modellar, qonunlar,
nazariyalar) va faoliyat tajribasi (bosqichlarni bilish). muammolarni hal qilish, tajribalar,
kuzatishlar
o‘
tkazish va h.k.);
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
491
b) fikrni ifodalash, eksperimentlar
o‘
tkazish, bilimlar holatini aniqlash, muam-
molarni hal qilish va hokazolarda ifodalangan faoliyat tajribasi;
d) bilimlarni tizimlashtirish va izohlash, loyihalarni qurish va qurilmalarni qurish,
ijodiy muammolarni hal qilish qobiliyatida ifodalangan ijodiy faoliyat tajribasi;
e) axloqiy faoliyat tajribasi; salaflar tajribasiga hurmat, fizikaning rivojlanish tarixi,
uning sivilizatsiyaning ma’naviy va moddiy madaniyatiga qo‘shgan hissasini tushunishda
ifodalangan.
Fizika kursi o‘zlashti
rish jarayonida talabalar ilmiy bilimning barcha bosqichlarida
–
hodisalarni kuzatish va ularni empirik o‘rganishdan boshlab gipotezalarni ilgari surish,
ular asosida oqibatlarni aniqlash va xulosalarni eksperimental tekshirishgacha izchil
ishtirok etadigan yagona maktab mavzusidir.
Maktab o‘quvchisining umumiy rivojlanishida “
fizika
”
quyidagilarni shakllan-
tirishga imkon beradi:
a)
o‘
rganilayotgan hodisalarga k
o‘
p
o‘
lchovli qarash;
b) haqiqatning nisbiyligini tushunish;
d) savol va testga moyillik;
e) bilimga nisbatan faol pozitsiya;
f) asosiyni ikkilamchidan ajratish qobiliyati;
g) xatoni tushunish kerakligini tushunish va bu yangi y
o‘
lning boshlanishi b
o‘
lishi
mumkin;
h) inson ongining kuchini his qilish.
Demak, “fizika” fanining didaktik imkoniyatlari hamma tomonidan e’tirof etilgan.
Ammo fizikani
o‘
qitishdagi muammolar kamaymaydi.
Fizikani
o‘
qitish jarayonida
o‘
quvchilar nafaqat tabiat obuektlari, balki darslik
matnlari bilan ifodalangan fan obyektlari bilan ham ishlashni
o‘
rganishlari kerak. Shun-
day qilib, fizikani
o‘
qitish sifati uchun darslik bilan ishlash zarur.
Biroq
o‘
qitish amaliyotida darslikning imkoniyatlaridan t
o‘
liq foydalanilmayapti.
Uslubiy adabiyotlar tahlili shuni k
o‘
rsatadiki, maktab
o‘
quvchilarining sinfda va uyda
darslik bilan mustaqil ishini tashkil etish b
o‘
yicha tavsiyalar, asosan, uning axborot
funksiyasini amalga oshirishga qaratilgan. Ularning tabiati, k
o‘
pincha, matndan repro-
duktiv foydalanishning har xil turlari va shakllarini tashkil qilish bilan bo
g‘
liq: matndagi
tushunchalarning asosiy ta’riflarini ajratib ko‘
rsatish, reja tuzish, paragraf oxirida
berilgan savollarga javob berish, misollar keltirish.
Darslik funksiyalarining kamba
g‘
allashuvi,
o‘
qituvchilar tomonidan uning darsdagi
roliga yetarlicha baho bermaslik fizika fanini
o‘
qitish samaradorligiga,
o‘
quvchilarning
bilim va k
o‘nikmasining sifatiga, pirovardida, ularni hayotga tayyorlashga salbiy ta’sir
k
o‘
rsatmoqda.
O‘
tkazilgan eksperimental tadqiqotlar quyidagi faktlarni aniqlaydi:
maktab
o‘
quvchilari matnning asosiy
g‘
oyasini mustaqil ravishda ajratib k
o‘
rsatish,
paragraf matnida shunchaki bilimni ilmiy fizikaviy bilimlardan, oddiy haqiqatni ilmiy
haqiqatdan ajratish qiyin, hodisani
o‘
rganishda bilish usullaridan foydalanish, ular
umumlashtirilgan xarakterdagi rejalar bilan ishlashga qodir emas.
Darslikdan unumli foydalanish muammosi asosiy maktab uchun darsliklarning
xilma-xilligi bilan murakkablashadi.
O‘qituvchilar o‘zlarining xususiyatlariga yomon
yo‘naltirilgan va ular uchun ongli tanlov qil
ish qiyin.
Mavjud turli xil
o‘
quv materiallari (va darsliklar) bilan
o‘
quv jarayonining sifati
pastligicha qolmoqda. Darslik effektining tez
o‘
rtacha darajasi mavjud. Bugungi kunda
zamonaviy darsliklar, yangi
o‘
quv-metodik q
o‘
llanmalar qurishga q
o‘
yiladigan talablarni
aniqlashtirish zarur.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
492
Umuman olganda, quyidagi qiyinchiliklar hal qilinadi:
•
darslik bilan ishlashni epizodik va tasodifiy tashkil etish;
•
faoliyat paradigmasi g‘oyalari asosida darslik materiallari bilan tizimli mashg‘u
-
lotlarni tashkil etish metodikasi mavjud emas;
•
darslik bilan ishlashni tashkil etishda o‘qituvchilarni tayyorlashdagi kamchiliklar,
maktab o‘quvchilarining o‘quv matni bilan ishlashga qiziqishi yo‘qligi, maktab o‘quv
-
chilari uchun darslik materiali bilan ishlashda
ko‘plab qiyinchiliklar takrorlanadi;
•
darsliklar bilan ishlashni tashkil etish metodikasi sekin rivojlanmoqda: maxsus
metodlar mavjud emas, dissertatsiyalar, jumladan, darsliklar samaradorligini taqqoslay-
diganlar kam.
Demak, fizika o‘qitish nazariyasi va
amaliyoti zamonaviy fizika darsligidan unumli
foydalanish ilmiy muammosini ilgari suradi. Muammoni ifodalash uchun biz
o‘
rtasidagi
qat
’
iy qarama-qarshiliklarni keltiramiz:
•
kitob bilan o‘quv faoliyatining intensivligi va murakkabligi va uning juda
samarasiz tashkil etilishi;
•
o‘quvchilarning darslik bilan mustaqil ishlash usullaridan foydalanishning yaqqol
zarurligi va ularda ushbu faoliyat turi bo‘yicha ko‘nikma va malakalarning kamligi;
•
darslik matnlari bilan maktab o‘quvchilarining maxsus o‘quv fa
oliyatini tashkil
etish uchun o‘qituvchining muayyan uslubiy bilimlarga bo‘lgan ehtiyoji va tegishli uslubiy
va didaktik materiallarning yo‘qligi.
Umuman olganda, tadqiqotning dolzarbligi quyidagilar bilan bo
g‘
liq:
a) yangi avlodning
o‘
quv-uslubiy majmualarini yaratish b
o‘
yicha mavjud davlat
buyurtmasi;
b)
mavjud darsliklarning ta’lim sifatiga yetarli darajada ta’sir qilmayotganligining
eksperimental qayd etilgan faktlari;
d) fizika
o‘
qituvchilarining darsda darsliklardan unumli foydalanishda va uy
vazifalarini bajarishda k
o‘
p sonli qiyinchiliklar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Алексашкина
Л.Н. Методы анализа отдельных элементов аппарата
ориентировки в школьных учебниках истории Текст. / T.H.
Алексашкина,
Н.К.
Боголюбова, Л.Ю.
Кораблева // Проблемы школьного учебника: вып. 5 –
М.:
Просвещение, 1977. –
С. 110–
123.
2.
Ананьев
В.Г. Психология педагогической оценки Текст. / В.Г. Ананьев. М.:
Педагогика, 1980. –
С.
339.
3.
Андреев
O.A. Учись быстро читать Текст.: кн. для уч
-
ся старших классов /
O.A.
Андреев, Л.Н.
Хромов,
-
М.: Просвещение, 1991. –
С.
160.
4.
Анофрикова
C.B. и др. Методика преподавания физики в средней школе
Текст. /.
-
М.: Просвещение, 1987.
–
С.
335.
5.
Анофрикова
C.B. Не учить.
самостоятельности, а создавать условия для ее
проявления Текст.
7 C.B.
Анофрикова // Физика,в школе. 1995. –
№ 3. –
С.
38
–
45.
6.
Атепалихин
М.С. Вопросы
-
методологии физических измерений при
обучении физике Текст.?: монография / М.С.
Атепалихин, Ю.А.
Сауров: –
Киров:
КИПК и ПРО; 2005. –
С.
106.
7.
Бабанский
Ю.К. Оптимизация процесса обучения Текст. / Ю.К.
Бабанский.
М.: Педагогика, 1977. –
С.
254.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
493
8.
Бардин
К.В. Как научить детей учиться Текст.: кн. для учителя /
К.В.
Бардин. –
М.: Просвещение, 1987. –
С.
112.
9.
Башарин
В.Ф. Фундаментальные методы познания физики Текст.: ч. 1 /
В.Ф.
Башарин. Казань: ИСПО РАО, 1999. –
С.
52.
10.
Башляр
Г. Новый рационализм Текст. / Г.
Башляр. М., 1987. –
С.
600.
