Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methodology of teaching logical subjects in school
mathematics lessons
Allayor X
O‘
JAYEV
1
, Maxmud BAYZAQOV
2
, Nurjon XOLBOYEV
3
Jizzakh State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
This article is about the techniques of developing
mathematical and logical literacy of students in one unit in
school mathematics lessons. Logical issues are solved in
effective and effective ways. The results obtained from the
article can be used in mathematics lessons for schoolchildren.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
mathematics,
logical literacy,
methods of drawings and
tables,
bifunctional problems.
Maktab matematika darslarida mantiqiy masalalarni
o‘
qitish metodikasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
matematika,
mantiqiy savodxonlik,
chizmalar va jadvallar usuli,
bifunksional masalalar.
Ushbu maqolada maktab matematika darslarida
o‘
quvchi-
larning matematik va mantiqiy savodxonligini bir vaqtda rivoj-
lantirish metodlari haqida bayon qilingan. Mantiqiy masalalar
kerakli va samarali usullarda yechib k
o‘
rsatilgan. Maqoladan
olingan natijalarni maktab
o‘
quvchilariga matematika dars-
larida foydalanish mumkin.
1
Teacher of Jizzakh State Pedagogical Institute.
2
Teacher of Jizzakh State Pedagogical Institute.
3
Teacher of Jizzakh State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
195
Методика
преподавания
логических
задач
на
школьных уроках математики
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
математика,
логическая грамотность,
приемы рисунков и
таблиц,
бифункциональные
задачи.
В данной статье изложены методы одновременного
развития математической и логической грамотности
учащихся на школьных уроках математики. Логические
задачи решаются перспективными и эффективными
методами. Результаты, полученные из статьи, можно
использовать на уроках математики для школьников.
Barchaga ma
’
lumki, teran fikrlash va mantiqiy fikr yuritish boshqa maktab
fanlarini
o‘
rganish jarayonidan ko
‘
ra aynan matematikani o
‘
rganish jarayonida kuchli
rivojlanadi. Ushbu vaziyatda maktab
o‘
quvchilarida mantiqiy savodxonlikni shakl-
lantirishdagi asosiy yuk matematika
o‘
qituvchilari zimmasiga tushadi.
O‘
z navbatida,
boshlan
g‘
ich mantiqiy savodxonlik tushunchalari va harakatlari majmuini egallash
maktab
o‘
quvchilariga matematikani yaxshiroq
o‘
zlashtirishlariga imkon beradi.
Bugungi kunda TIMSS va PISA kabi jahonning xalqaro baholash dasturlarida
mantiqiy masalalarning ulushi 70% ni tashkil qilmoqda, bu yerdan ham k
o‘
rinib
turibdiki, mantiqiy savodxonlikni rivojlantirish dolzarbdir
Maktab matematika darslarida mantiqiy masalalar alohida emas, matematika
darslari tarkibida
o‘
rganiladi va bu aynan bir qolipga tushirilmagan, buni tizimli y
o‘
lga
q
o‘
yish kerak. Mantiqiy tafakkurni rivojlantirish uchun
o‘
quvchilar k
o‘
plab mantiqiy
masalalarni yechish zarur.
5-sinfdan boshlab
o‘
quvchilarga mantiqiy savollar va sodda mantiqiy masalalarni
yechishni
o‘
rgatish va 7-sinfdan boshlab asta-sekin murakkab mantiqiy masalalarni
o‘
rgatish tavsiya qilinadi.
Matematika darslaridan tizimli tarzda 5-7 minut vaqt ajratish orqali ham mantiqiy,
ham matematik savodxonlikni rivojlantirish mumkin. Bu daqiqalar darsning tashkiliy
qismida (
o‘
qituvchi sinf honaga kirganda, salomlashgandan s
o‘
ng, mantiqiy masala berish
bilan darsni boshlaydi) b
o‘
lishi maqsadga muvofiqdir. Chunki
o‘
quvchilar matematika
darsiga qadar bir nechta dars mash
g‘
ulotlarga qatnashgan b
o‘
lishi va hattoki toliqish
alomatlari ham kuzatilishi mumkin. Bunday vaqtda mantiqiy masala berish orqali
o‘
quvchilarning fikrini jamlash va e
’tiborini darsga qaratish mumkin. Barchaga ma’lumki
,
mantiqiy masalalarni a’lochi va a’lochi bo‘
lmagan
o‘
quvchilarning birdek yechishlari
mumkin, hattoki k
o‘pgina hollarda aynan a’lochi bo‘
lmagan
o‘
quvchilar mantiqiy
masalalarni yaxshi va tez yechishadi. Bu esa,
o‘
z navbatida, ularda matematika va boshqa
fanlarni
o‘
rganishga b
o‘
lgan motivatsiyani shakllantiradi.
Albatta, har bir darsda
o‘
quvchilarga mantiqiy masalalar berish uchun
o‘
qituvchida
mantiqiy masalalar bazasi shakllangan b
o‘
lishi lozim. Albatta,
o‘
qituvchida har bir
o‘
quvchining yoshi hamda bilim darajasiga mos keluvchi misol va masalalar b
o‘
lishi
zamon talabidir. Matematik testlar va misollar t
o‘
plamlarini k
o‘
plab uchratish mumkin.
Biroq hozirda maktab matematika
o‘
qituvchilarida mantiqiy masalalar bazasi kam yoki
yetishmaydi. Ushbu yetishmovchilikni bartaraf qilish biz matematika fani
o‘
qituvchilari
oldimizdagi dolzarb muammodir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
196
Bugungi kunda mantiqiy masalalarni yechishning quyidagi bir nechta usuli
mavjud.
•
mulohaza yuritish;
•
raqamli qiymatlarni aniqlash;
•
taxminlar;
•
chizmalar va jadvallar;
•
teskari harakat usuli;
•
“juft
-
toq” usuli;
•
grafik usuli;
K
o‘
pchilik mantiqiy masalalar shartlarida shunchalik k
o‘
p faktlar mavjudki,
ularning hammasini yodda saqlash juda mushkul. Shunday holatlarda shartlarni
diagramma, jadval, rasm va chizmalar orqali izohlashga harakat qilish mumkin.
Biz quyidagi mantiqiy masalani jadval k
o‘
rinishda yechishga harakat qilamiz
Masalan, Komil, Baxodir, Jahon va Islom tanlovda qatnashib, birinchi 4 ta
o‘
rinni
egalladi. Ular kim qaysi
o‘
rinni egallaganliklarini s
o‘
rashganda uch kishi quyidagicha
javob berdi: Komil
–
1-
o‘
rinni ham, 4-
o‘
rinni ham emas; Bahodir
–
2-
o‘
rinni; Jahon
4-
o‘
rinni emas-deb javob berishdi.
Ularning har biri qanday o‘rinlarni egallagan?
Masalaning shartidan kelib chiqqan holda quyidagi jadvalni tuzamiz:
O‘rin
Komil Bahodir Jahon Islom
1
─
2
+
3
4
─
─
Agar Komil 1-
o‘
rinni ham, 4-
o‘
rinni ham egallamagan b
o‘
lsa, Bahodir 2-
o‘
rinni
egallagan b
o‘
lsa, demak, Komil 3-
o‘
rinni egallagan. Agar 2- va 3-
o‘
rinlar egallangan b
o‘
lsa
va Jahon masalaning shartiga k
o‘
ra, 4-
o‘
rinni egallamagan b
o‘
lsa, demak, u 1-
o‘
rinni
egallagan. Bundan kelib chiqadiki, Islom 4-
o‘rinni egallagan.
O‘rin
Komil
Bahodir Jahon Islom
1
─
─
+
─
2
─
+
─
─
3
+
─
─
─
4
─
─
─
+
Javob: Jahon 1-
o‘
rin, Bahodir 2-
o‘
rin, Komil 3-
o‘
rin, Islom 4-
o‘
rin.
O‘
quvchilarda matematik bilim va mantiqiy savodxonlikni bir vaqtda rivojlan-
tirishning qulay usuli bifunksional masalalar bilan ishlashdir!
Bifunksional masalalar
–
bu shunday masalalarki, ularni yechishda bir yoki bir
nechta matematik tasdiqlar ustida bir yoki bir nechta mantiqiy operatsiyalarni bajarish
zarurati yuzaga keladi.
Bifunksional masalalarga aniq misollar keltiramiz.
1-misol. Quyidagi fikrlarning haqqoniyligini aniqlang.
-74 soni musbat yoki 43>-44 (dizyunksiya).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
197
Agar musbat sonlar yi
g‘
indisi musbat b
o‘
lsa, u holda ikkita manfiy sonning
yi
g‘
indisi ham musbat (inkor etiladi).
2-misol. Quyidagi fikr shakllaridan k
o‘
p haqiqatlarni toping.
m soni butun va 35 soniga teskari hisoblanadi.
a butun soni
–
3 dan katta va 1dan kichik.
3-misol. Quyidagi fikrlarning rost yoki yol
g‘
onligini aniqlang.
82 soni 28 soniga teskari hisoblanadi.
Yi
g‘
indisi 0 ga teng ikkita butun son mavjud.
Demak, maktab matematika darslarida tizimli ravishda mantiqiy masalalar yechish
orqali
o‘
quvchilarda ham matematik bilimni hamda mantiqiy savodxonlikni rivojlantirish
mumkin ekan!
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Sulaymonov F & Bayzaqov M. (2021). Matematik mantiq elementlarini erta
o‘rgatish va uning ahamiyati
.
Журнал математики и информатики, 1(2).
2.
A. Quchqorov, Sh.
Ismoilov “Mantiqiy masalalar”. Toshkent
–
2008.
3.
M. Mirzaahmedov, A.
Rahimqoriyev “Matematika” 6
-sinf darslik. Toshkent
–
2017.
4.
M. Qazibekov & M. Bayzaqov. (2022). Pedagoglarda kreativlik sifatlarini
rivojlantirish va undan foydalanishning samarali yo
‘
llari.
математики
и
информатики
.
5.
B.Q.
Haydarov “Matematika” 5
-sinf darslik. Toshkent
–
2015.
