Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Abu Ali Ibn Sina
’
s ideas of spiritual and enlightenment
awakening are one of the most important factors in
educating a harmoniously developed generation
S.J. YULDASHEV
1
, Y.M. HALIMBETOV
2
,
D.M. JALILOVA
3
, G.A. FARMANOVA
4
Samarkand State Medical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
The scientific community of the world is well aware that Abu
Ali Hussein ibn Abdullah Ibn Al-Hasan Ibn Ali Ibn Sina (980-
1037) is truly one of the great encyclopedic scientists who came
from Central Asia
–
from the village of Afshan near the city of
Bukhara. He studied philosophy, mathematics, theology, studied
astronomy, geology, natural sciences and poetry, achieved
outstanding results in medicine and medical practice. Thus, we
can assume that the spiritual heritage of our great ancestor Abu
Ali Ibn Sina, along with the contribution of other outstanding
people, played a fundamental role in the foundation and
development of the first Universities in Europe and the world,
the highest school of all mankind. It deserves a thorough study
of the education of our modern students and youth in the best
traditions of love for the Motherland and national pride for all
the peoples of Central Asia. Ten centuries ago, the great medical
scientist Ibn Sina introduced serious discussions about the
health of the younger generation. The first of them is designed
to study the social aspects of the life of young people, and the
second
–
medical issues.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
society,
our ancestors,
heritage,
civilization,
scholars,
priceless works,
family.
1
Head of the Department of Pharmacology, Samarkand State Medical University, Associate Professor.
2
Associate Professor of Social Sciences and Humanities, Samarkand State Medical University.
3
Intern-assistant of the Department of Pharmacology of Samarkand State Medical University.
4
Intern-assistant of the Department of Pharmacology of Samarkand State Medical University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
553
Abu Ali Ibn Sinoning ma
’
naviy-ma
’
rifiy uy
g‘
onish
g‘
oyalari
barkamol avlodni tarbiyalashda eng asosiy omillardandir
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
jamiyat,
ajdodlarimiz,
meros,
tsivilizatsiya,
allomalar,
bebaho asarlar,
oila.
Abu Ali Husayn ibn Abdulloh Ibn Al-Hasan Ibn Ali Ibn Sino
(980
–
1037) haqiqatan ham
O‘
rta Osiyodan
–
shahar yaqinidagi
Afshon qishlo
g‘
idan chiqqan yirik qomusiy olimlardan biri
ekanligini jahon ilmiy jamoatchiligi yaxshi biladi. Buxoro. U
falsafa, matematika, ilohiyotni
o‘
rgandi, astronomiya, geologiya,
tabiiy fanlar va she
’
riyatni
o‘
rgandi, tibbiyot va tibbiyot
amaliyotida ajoyib natijalarga erishdi. Demak, buyuk ajdodimiz
Abu Ali Ibn Sinoning ma
’
naviy merosi Yevropa va jahondagi ilk
universitetlarning, oliy ta
’
lim maktabining tashkil topishi va
rivojlanishida boshqa ulu
g‘
zotlarning hissasi qatori asosiy rol
o‘
ynagan deb taxmin qilishimiz mumkin. butun insoniyat. Bu
zamonaviy talaba-yoshlarimizni Vatanga muhabbat va barcha
Markaziy Osiyo xalqlari uchun milliy
g‘
urur tuy
g‘
ularining eng
yaxshi an
’
analarida tarbiyalash masalalarini chuqur
o‘
rganishga
loyiqdir.
Bundan
o‘
n asr muqaddam buyuk tibbiyot olimi Ibn Sino
yosh avlod salomatligi haqida jiddiy munozaralar olib borgan
edi. Ulardan birinchisi yoshlar hayotining ijtimoiy jihatlarini,
ikkinchisi esa tibbiy masalalarni
o‘
rganishga m
o‘
ljallangan.
Идеи Абу Али ибн Сины о духовном и просветительском
пробуждении являются одним из важнейших факторов
воспитания гармонично развитого поколения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
общество,
наши предки,
наследие,
цивилизация,
ученые,
бесценные труды,
семья.
Научная общественность мира хорошо знает о том, что
Абу Али Хусейн ибн Абдуллах Ибн Ал
-
Хасан Ибн Али Ибн
Сина (980
-
1037) по истине является одним из великих
ученых
-
энциклопедистов, вышедших из Средней Азии –
из
селения Афшана близ г.
Бухара. Он изучал философию,
математику, богословие, занимался астрономией, геологией,
естественными науками и поэзией, достиг выдающихся
результатов в медицине и врачебной деятельности. Таким
образом, можно считать, что духовное наследие нашего
великого предка Абу Али Ибн Сины, наравне с вкладом
других выдающихся людей, сыграло основополагающую
роль в обосновании и развития первых Университетов
Европы и мира, высшей школы всего человечества. Оно
заслуживает тщательного изучения воспитания наших
современных студентов и молодежи в лучших традициях
любви к Родине и национальной гордости для всех народов
Средней Азии. Еще десять веков тому назад великий ученый
-
медик Ибн Сина ввел серьезные рассуждения о здоровье
подрастающего поколения. Первым из них призвана
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
554
изучать Социальные аспекты жизни молодежи, а вторая
-
медицинские вопросы.
Prezidentimizning 2021-yil 17-avgustda matbuotga bergan intervyusida yana
ma’naviy rivojlanish masalalari ko‘tarildi. “Bugun
odamlar uy
g‘
onmoqda, jamiyat
uy
g‘onmoqda. Ma’naviy uyg‘
oq jamiyat
–
bu, hech shubhasiz, qudratli kuchdir”, degan
fikri ma’naviyatning uchinchi Renessans va yangi O‘
zbekiston poydevorini qurishdagi
o‘
rnini ochib berdi. Hozirgi davrda yangi
O‘
zbekiston va uchinchi Renessans poydevorini
qurish maqsadlarining davlat siyosati darajasiga k
o‘tarilishi, mamlakatda “Xalq davlat
idoralariga emas, balki davlat idoralari xalqimizga xizmat qilishi kerak” printsipi asosida
siyosiy tizim va boshqaruvdagi tub
o‘
zgarishlar
jamiyat hayoti kun tartibiga ma’naviy
qadriyatlarni tiklash hamda rivojlantirish masalasini q
o‘
ydi. Albatta, jamiyat va davlatni
taraqqiy ettirishning asosiy omillaridan biri
–
bu inson ma’naviy dunyosini yuksal
-
tirishdan iborat.Ma’naviy qadriyatlarning in
son dunyoqarashida va jamiyat hayotida
rivojlanishi uchun zaruriy shart-sharoitlarni yaratish
–
bu qadimdan davom etib kelayot-
gan an’anaga aylangan.
Prezident Shavkat Mirziyoyev 2021-yil 19-
yanvarda ma’naviy
-
ma’rifiy ishlar
tizimini tubdan takomillashtirish, bu borada davlat va jamoat tashkilotlarning
hamkorligini kuchaytirish masalalari b
o‘
yicha videoselektor yi
g‘ilishida ma’naviyatning
inson, davlat hayotidagi beqiyos
o‘rnini quyidagicha tariflab bergan edi: “Agar jamiyat
hayotining tanasi iqtisodiyot bo
‘lsa, uning joni va ruhi ma’naviyatdir. Biz yangi
O‘
zbekistonni barpo etishga qaror qilgan ekanmiz, ikkita mustahkam ustunga tayanamiz.
Birinchisi
–
bozor tamoyillariga asoslangan kuchli iqtisodiyotdir. Ikkinchisi
–
ajdod-
larimizning boy merosi va milliy q
adriyatlariga asoslangan kuchli ma’naviyat”. Buyuk
ajdodlarimizning ibratli merosiga tayangan xolda, xozirgi zamon tsivilizatsiyasi tufayli
kelib chiqayotgan yomon illatlarga qarshi kurashda faollikni oshirishimiz, jamiyatning
poydevori b
o‘
lmish yoshlarni har tomonlama asrab
–
avaylashimiz, bu borada ajdodlar
merosidan,
o‘
gitlaridan
o‘
rnak sifatida muntazam ravishda va
o‘
rinli foydalanishimiz
maqsadqa muvofiqdir. Darhaqiqat, jamiyatni insonlar yaratadi, shu jamiyatda istiqomat
qiluvchi millat, asosan yoshlar so
g‘lom, yetuk va barkamol bo‘lsagina, bunday jamiyat
ham gurkirab taraqqiy etadi.Umumjahon tsivilizatsiyasining insoniyat qadri
–
qimmati
uchun yaratilayotgan ne’matlardan oqilona foydalanib, yomon illatlardan kelajak avlodni
xalos etish barchamizning fuqarolik burchimizdir.
Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev tomonidan faxru
–
iftixor bilan tilga olingan
allomalar tabiiyki o‘zlarining yaratgan asarlari bilan dunyo miqyosida e’tirof etilgan.
Ma’lumki, 1004–
1017-
yilda Xorazmshox Ma’mun tomonidan tashkil qilingan “Baytul
Xikma” ya’ni akademiyada Beruniy, Ibn Miskavayx singari yuzlab olimlar qatorida
Buxorolik bo‘lgan Abu Ali Ibn Sino ham faoliyat ko‘rsatgan va ko‘plab asarlarini ana shu
zaminda yaratgan.
Xaqiqatdan ham sharq uyg‘onish davri –
Renessansining qomusiy olimi Abu Ali Ibn
Sino aqlu-
tafakkuri va bebaho asarlari bilan O‘rta Osiyo xalqlari ma’daniyatini, dunyo
ma’daniyatining oldingi qatoriga olib chiqqan.
Ibn Sino
o‘
zidan oldingi tib olimlari,
tabiblar tomonidan yaratilgan tibbiyotga oid bilimlarni
o‘
rganib, kasalliklar sababini
aniqlash, tashhis q
o‘
yish, kasallikning oldini olish va davolash haqiqa bebaho asarlarni
meros qilib qoldirgan. Ular ichida
o‘zining tajribalari asosida yaratilgan “Kitob al Qonun
orit-
tib” (“Tib qonunlari”) “Kitob
ash-
shifo” singari tibbiyotning shox asarlari ajralib
turadi.Ibn Sinoning yana bir qoldirgan bebaho merosi ahloq, tarbiya
–
ta
’
lim masalasida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
555
yozgan asarlari shu davrimiz uchun juda foydalidir. Bular: ”Tadbir al
–
Manozil”(“Turar
joyni boshqarish choralari
”), ”Donishnoma”, ”Risola fi ilm al
-
ahloqi”(“Ahloqqa oid
risola”), “Risola fi al
-
axd” (“Burch haqida risola”), “Risola fi taziyat al
-
nafs” (“Nafsni
pokiza tutish t
o‘g‘risida risola”), “Siyosat al
-
badan” (“Badanni boshqarish”), “Kitob
al-
insof” (“Adolat haqida kitob”), “Usoq al
-
hikma” (“Hikmatlar buloqlari”), “Ishq haqida
risola”, ”Tadbiri manzil”
nomli asarlari. Ibn Sino bola tarbiyasida oilaning uzluksiz vazifa-
lari va ma
’
suliyatlari haqida yozgan. Ibn Sino
o‘
z kuzatuvlariga va uning xulosalariga
muvofiq, oiladagi ota-onalarning asosiy vazifalari buyukligini juda t
o‘g‘
ri k
o‘
rsatgan.
Davlatimiz rahbari Sh.M. Mirziyoyev tomonidan 2022-
yilga “Inson qadrini ulug‘
lash va
faol mahalla yili” deb nom berilishi ham bu boradagi ishlarga yangicha sur’
at ba
g‘
ishlashi
aniq.
Mamlakatimizda oiladagi xotin-qizlarni e
’
zozlash, ularga
g‘
amh
o‘
rlik k
o‘
rsatish
davlat siyosati darajasiga k
o‘
tarildi. Oiladagi ayollar hayotimiz davomiyligini ta
’
minlash,
nafosat, mehr-muhabbat, oqibat, muruvvat va ta
’
lim-tarbiya hizmatini saqlab turish
hamda taraqqiyotga erishishda ayollarning
o‘
rnini hech bir mezon bilan
o‘
lchab
b
o‘
lmaydi. Inson k
o‘
nglidagi yashashga ishtiyoq, yuksalishga ra
g‘
bat,
g‘
ayrat-shijoat ayol
tufayli mavjud va muhimdir. Aslida esa, ayol
–
hayot beshigi va hamma sohada insoniy-
likni asrash, yuksaltirish, yosh avlodni barkamol etib tarbiyalashda buyuk murabbiydir.
Hind xalqining buyuk davlat arbobi Indira Gandining shunday gapi bor
“
Bitta qiz bolani
o‘qitsangiz, butun oilani o‘qitgan bo‘lasiz”. Chunki o‘qimishli inson
-
larning ma’naviy
dunyosi, fikrlashi, dunyoqarashi boshqalarnikidan keskin farq qiladi. Oilada yoshlarning
oqil, odobli, so
g‘lom bo‘lib o‘sishi ko‘p jihatdan ona shaxsiga bog‘
liq. Umuman oiladagi
muhit, ota-
onaning o‘qimishli bo‘lishi, bu, farzandlar tarbiy
asida ham muhim ahamiyat
kasb etadi.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.
Mirziyoyev “Oila
-mehr va baxt q
o‘
r
g‘
oni.
Oila bor ekan, farzand degan bebaho ne’mat bor, insoniy qadr
-
qimmat va ma’naviyat bor”
deya takidlagan edi. Darhaqiqat oilaviy baxt bu ulu
g‘
saodatdir. Agar ayol, ona baxtli
b
o‘
lsa, oila baxtli b
o‘
ladi. Oila baxtli b
o‘
lsa, butun jamiyat, davlat mustahkam va barqaror
b
o‘ladi” degan qarash davlat boshqaruvi idoralari faoliyatini ham, oddiy turmush
tarsi-
mizda ham asosiy tamoyillardan biriga aylanib bormoqda. Ibn Sino insonga xos fazilat-
lardan quyidagilarni k
o‘
rsatib
o‘
tadi. Chunonchi: jasurlik, biror ishni bajarishda kishining
irodasi.Chidamlilik
–
inson boshiga tushgan yomonlikni t
o‘
xtatib turuvchi va cheklab
turuvchi quvvat.Aqllilik
–
biror ishni bajarishda shoshma-shosharlik qilishdan saqlovchi
quvvat. Ziyraklik
–
sezgi bergan narsalarning xaqiqiy ma’nosini tezlik bilan tushunishga
yordam beruvchi quvvat. Maqsad
–
oldinga q
o‘
yilgan vazifani sidqidildan bajarishga
undovchi reja.
Ibn Sinoni
ng “Usoq al –
hikma” (“Hikmatlar buloqlari”) asarida odamning
chinakam baxtli b
o‘
lishi uchun unga doimo, y
o‘
l-y
o‘
riq k
o‘
rsatib turadigan fandir. Chunki
bu fan inson uchun muhim va zarur b
o‘lgan hulqi, fe’l
-atvori haqidadir. Ibn Sinoning
nazarida, bu fan shunday odamlarni jamiyatga tayyorlab berishi kerakki, ular faqatgina
o‘
zi uchun yashamasdan, balki boshqalar va jamiyat hamda uning manfaati uchun ham
yashashga intilishlari kerak. Yaxshi hulqli kishilarda insonlarning eng yaxshi hislatlari
mujassamlashgan b
o‘
ladi. Shuningdek, asarda kishi hayrli ishga
o‘
zini ba
g‘
ishlashi,
yuksak iroda sohibi b
o‘
lishi, d
o‘
stga nisbattan hurmat-ehtirom, dushmanga nisbattan
nafrat hislatlarining b
o‘lishi kerakligi haqidayam fikr yuritiladi.Ibn Sinoning ma’naviy
merosida ilm va axloq, odob aloqadorligi masalasi alohida
o‘rin tutadi. Uning “Burch
haqida risola”, “Axloq haqida risola”, “Insof haqida risola”, “Ishq haqida risola”, “Nafs
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
556
haqida risola” singari asarlarida g‘
oyatga muhim
g‘
oyalar va fikrlar bayon qilinadiki,
ulardagi mazmun nihoyatda hozirgi davrda katta ahamiyatga ega. Ibn Sino bola tarbiyasi
bilan eng avvalo oila, ota-ona shu
g‘
ullanmo
g‘
i lozim va bola tarbiyasi b
o‘
yicha tarbiya-
chini ham ota-onaning
o‘
zi tanlashini uqtiradi. Bu haqda xalq orasida Ibn Sinoning
donishmandligini ifodalovchi bir naqlni keltirish
o‘
rinlidir.
Ali Ibn Sino xuzuriga kelgan yosh ota-ona 6 kunlik farzandini olib kelib, undan
farzandini necha yoshdan va qanday qilib tarbiyalashni s
o‘
raydilar. Shunda Ibn Sino
farzandingiz necha kunlik deb s
o‘
raganida, ota-onasi 6 kunlik deb javob beribdi. Ibn Sino
esa: “Tarbiyaga 9 oyu, 6 kun kechikibsiz” deb javob bergan ekanlar.Buning uchun oila
a’zolarining, er
-xotinning bir-biriga b
o‘
lgan munosabati, bir birini ranjitmasligi va hurmat
qilishlari, bola ahloqining shakllanishida muhim
o‘rin tutishini ta’kidlaydi. Bu borada Ibn
Sino
o‘zining “Uy
-
joy qurish tadbirlari” haqidagi asarida ayollarga oid o‘
n yetti hislatni
batafsil sanab k
o‘rsatadi: Bularga dastlab ayol oqil va e’tiqodli, sharm
-hayoli va or-
nomusli, ziyrak va farosatli, yoqimtoy,
o‘
z jufti haloliga (eriga) mehru-muhabbat q
o‘
ygan,
farzand k
o‘
ra oladigan, ezma b
o‘
lmagan, itoatkor, dili pokiza, beharhasha, vazmin va
o‘
zini tutib olgan, jiddiy va ulu
g‘
vor, har bir hatti-harakatida
o‘
zining yaxshi hislatlari
bilan ajralib turadigan, tejamkor va erining o
g‘
ir damlarida unga malham b
o‘
la oladigan
mehribon b
o‘
lishi kerak deb uqtiradi. Alloma nazarida bola tarbiyasi unga ism q
o‘
yishdan
boshlanadi, hamda bolalarga yaxshi, munosib ism tanlashni, ota-onaning dastlabki
oliyjanob vazifalaridan hisoblaydi va bunday paytda kattalar va ulu
g‘
insonlar bilan
bamaslahat ish b
o‘
lgani yanada yaxshiroq deydi.
Ibn Sino qomusiy olim, mutaffakkir b
o‘
lganligi uchun, uning dunyoqarashi k
o‘
p
qirrali b
o‘
lib,
g‘
oyalari faqat uning tibbiy fanlarga oid asarlaridagina ifodalanmay, balki
ma’rifiy ma’naviyatni tasnif qiluvchi asarlarida ham o‘
z aksini topgan. J. Kyuri s
o‘
zi bilan
aytganda, “Ibn Sinoning butun umri ilmiy haqiqatni bilishga qaratilgan edi”³.Allomaning
o‘
zi bu borada insonning bilish qobiliyati cheksiz imkoniyatlarga ega ekanligini alohida
ta’kidlab, anglab oladigan borliq ham, aql kuchi ham cheksizdir” degan edi.
Ibn Sino ijtimoiy fanlar,falsafa, mantiq, nafosat, axloq va ta’lim bo‘
yicha yozgan
asarlari bilan ma’daniy
atimiz tarixida
o‘
chmas iz qoldirgan, hamda uning rivojiga ulkan
hissa q
o‘
shdi va
o‘
ziga xos mantiq yaratdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘
YXATI:
1.
Sh.M. Mirziyoyev. 2021-yil 17-avgustdagi matbuotga bergan intervyusidan.
“Xalq so‘zi” 2022
-yil 19-yanvar.
2.
Sh.M. Mirziyoyev 2021-yil 19-
yanvar ma’naviy –
ma’rifiy ishlarni takomillashtirish
“Xalq so‘zi” 2021
-yil 20-yanvar.
3.
Ibn Sino “Donishnoma”.
Dushanbe 1957-yil 272 str. Axmedova Z.A, Sultanova M.
4.
Ibn Sinoning ijtimoiy fan borasidagi siyosiy qarashlari VII xalqaro Ibn Sino
O‘gitlari.
Buxoro 2013-yil 5
–
6 bet.
5.
Министерство высшего и среднего специального образования Республики
Узбекистан. Андижанский областной совет союза молодёжи Узбекистана.
Андижанский государственный медицинский институт «Инновации в медицине»
.
Андижан 6
-
декабря 2019
-
год.
6.
Abu Ali Ibn Sino va zamonaviy farmatsevtikada innovatsiyalar. III-xalqaro ilmiy-
amaliy anjuman maqolalar to‘plami.
Toshkent 2020-yil.
7.
Ibn Sinoning ijtimoiy fan borasidagi siyosiy qarashlari VII xalqaro Ibn Sino
O‘gitlari.
Buxoro 2013-yil 5
–
6 bet.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
557
8.
Jiyanboyevich Y.S. et al. Ventricular Arrhythmias with Congenital Heart Disease
Causing Sudden Death // Nveo-natural volatiles & Essential oils Journal | NVEO.
–
2021.
–
PP. 2055
–
2063.
