Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Development of students
’
creative thinking abilities in
primary school mathematics
Shalola TASHMATOVA
1
Tashkent State Pedagogical University named after Nizami
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
This article discusses the development of creative thinking
skills of primary school students in mathematics, the impact of
creativity on the development of a person and his personality,
as well as the views and opinions of many scientists on this
issue and there are suggestions for the development of
creativity.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp572-575
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
creativity,
thinking differently,
thinking skills,
creative strategy,
creative approach.
Boshlan
g‘
ich sinf matematika darslarida
o‘
quvchilarining
kreativ fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
kreativlik,
ijodkorlik,
turlicha fikrlash,
fikrlash qobiliyatlari,
ijodiy strategiyalar,
ijodiy yondashuv.
Ushbu maqolada boshlan
g‘
ich sinf matematika darslarida
o‘
quvchilarning kreativ fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish,
kreativlikning inson rivojlanishiga va uning shaxsiyatiga ta
’
siri
masalalari yoritilgan b
o‘
lib, bu masalada k
o‘
plab olimlarning
fikrlari va mulohazalari ham
o‘
rin egallagan hamdakreativlikni
rivojlantirish b
o‘
yicha takliflar keltirilgan.
Развитие способностей креативного мышления у
учащихся начальных классов на уроках по математике
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
креативность,
творчество,
иное мышление,
навыки мышления,
творческая стратегия,
творческий подход.
В данной статье рассматриваются вопросы развития
навыков творческого мышления учащихся начальных
классов по математике, влияние творчества на развитие
человека и его личности, а также взгляды и мнения многих
ученых по данному вопросу, предлагаются предложения по
развитию творчества.
1
Teacher, Tashkent State Pedagogical University named after Nizami. Tashkent, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
573
Kreativlik XXI asrda eng qadrlanadigan
o‘
rganish qobiliyatlaridan biridir. Samarali
va yuqori darajadagi ta’limga erishish uchun kreativlikni rivojlantirish muhim deb
hisoblanadi. Uni
o‘
rganishga turli xil yondashuvlar sifatida kreativlikning natija, jarayon
va tajriba ta’siridan kelib chiqadigan qurilma hamda inson tabiatining shaxsiy xususiyati
belgilanadi. Ushbu hissaning maqsadi ijodkorlikni
o‘
rganishda yuqorida aytib
o‘
tilgan
yondashuvlardan kelib chiqib, bunday konstruksiyani tushunishga erishish uchun
tushuntirishdir. Bundan tashqari, asosiy e’tibor o‘
quv va
o‘
quv jarayonlarida kreativ
yondoshuvdan foydalanish va q
o‘llashning tavsifi, ta’siridan boshlab, ta’lim yonda
-
shuvidan ijodkorlikni rivojlantirishga qaratilgan. Nihoyat, adabiyotda topilgan eng
muhim yoki tegishli strategiyalarning qisqacha tavsifi beriladi va bu strategiyalarning
muammoni hal qilish jarayoniga kiritilishiga ur
g‘
u beriladi.
Kreativlik (lot., ing. “create” –
yara
tish, “creative” yaratuvchi, ijodkor) –
individning
yangi
g‘
oyalarni ishlab chiqarishga tayyorlikni tavsiflovchi hamda mustaqil omil sifatida
iqtidorlilikning tarkibiga kiruvchi ijodiy qobiliyati ma’nosini ifodalaydi.
Shaxsning
kreativligi uning tafakkurida, muloqotida, his-tuy
g‘
ularida, muayyan faoliyat turlarida
namoyon b
o‘
ladi. Kreativlik shaxsni yaxlit holda yoki uning muayyan xususiyatlarini,
zehni
o‘
tkirlikni tavsiflaydi. Shuningdek, kreativlik iqtidorning muhim omili sifatida aks
etadi.
Kreativlik yangi va qimmatli
g‘
oyalarni yaratish bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan murakkab
fikrga asoslangan yuqori darajadagi fikrlash qobiliyati sifatida tushuniladi. Yuqori
darajadagi fikrlash qobiliyatlari malakali va strategik fikrlash bilan bo
g‘
liq b
o‘
lganlardir
va bu k
o‘
nikmalar tanqidiy, ijodiy va kognitiv fikrlashni
o‘
z ichiga oladi, shuningdek,
chuqur
o‘
rganish deb ham ataladi. Bundan tashqari, bugungi kunda samarali va yuqori
darajadagi
o‘
rganishga erishish uchun ijodkorlikni rivojlantirish muhim deb hisoblanadi.
O‘
quv dasturida kreativlikni rivojlantirishga b
o‘
lgan ehtiyojga qaramasdan,
o‘
qitish
va
o‘
qitish modellarini takrorlash tendensiyasi va
o‘
qituvchining ijodkorlikni
o‘
rgatish
tartib-qoidalarini izlashda cheklov mavjud b
o‘lib, bu reproduktiv ta’limning ustunli
gi
bilan
o‘
quvchilarda ijodkorlikni kam rivojlantiradi.
Kreativlik inson rivojlanishiga va uning shaxsiyatiga xosdir. U maktabning birinchi
yillaridan boshlab rivojlana boshlaydi va oliy
o‘
quv yurtlarida davom etadi va shaxs ega
b
o‘
lgan tajribalar soni va
o‘
qituvchilarning faoliyati unga yordam berishi mumkin b
o‘
lgan
darajada k
o‘
payadi.
Shu sababli kreativlik
o‘
quv dasturlarini ishlab chiqish uchun muhim kompeten-
siya b
o‘
lib kelgan. Ushbu kelishuvga javob berish uchun ijodkorlik konsepsiyasi va
psixologik konstruksiyasi aniqlandi va keyinchalik bunday maqsadlarga y
o‘
naltirilgan
o‘
qitish va
o‘
qitish strategiyalarini amalga oshirish uchun uning ishtirok etadigan
psixologik jarayoni k
o‘
rib chiqildi.
Olimlarning fikricha, kreativlik shunchaki boshqa mahorat emas, balki insonning
xulq-atvorining maxsus tuzilgan va tartibga soluvchi psixologik resurslar majmuiga
asoslangan inson subyektivligining murakkab jarayonidir. Zamonaviy tadqiqotchilar
ijodiy harakat dinamik va noaniq jarayon ekanligini va hatto kengroq ijtimoiy kontekstni
tashkil etishini tan olib, ijodkorlik tushunchasini kengaytirdilar.
Rodxes tomonidan qabul qilingan ularni
o‘
rganishga b
o‘
lgan turli yondashuvlarni
hisobga olgan holda, ijodkorlik natija sifatida, jarayon sifatida, k
ontekstning ta’siridan
kelib chiqadigan konstruksiya sifatida va inson tabiatining shaxsiy xususiyati sifatida
belgilangan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
574
Kreativlikning ta’rifi bo‘
yicha bir t
o‘
xtam mavjud emas, lekin u ijodiy mahsulot-
larni yaratish qobiliyati sifatida qabul qilingan. Ijodiy mahsulot yangi,
o‘
ziga xos va mos
keladigan yoki muayyan sohada qadrlanadigan narsa tarzida ta’riflanadi.
Aksariyat mualliflar ijodkorlikni nafaqat natijalar yoki yaratilgan mahsulotlardan,
balki unga erishilgan jarayondan ham tushunishni yoqlaydi. Gardnerning fikriga k
o‘
ra,
kreativ fikrlaydigan shaxs
–
bu muammolarni muntazam ravishda hal qiladigan, yangi
mahsulotlarni ishlab chiqadigan va dastlab yangi b
o‘
lgan, ammo oxir-
oqibat ma’lum bir
madaniy kontekstda qabul qilinadigan sohadagi muammolarni aniqlaydigan shaxsdir.
Ushbu ta’rif ijodkorlikni o‘
rganishning t
o‘
rtta yondashuvini
o‘
z ichiga oladi: shaxsiyat
(ijodkor shaxs), jarayon (muammolarni hal qilish), kontekst (madaniy kontekst) va
nihoyat, mahsulot (yangi mahsulotlar).
Kreativlikning inson faol
iyati natijasi sifatidagi ta’rifiga kelsak, ko‘
pgina mualliflar
kreativlikni ijodiy mahsulot qilish qobiliyati deb hisoblashadi, shuning uchun ijodiy odam
doimiy ravishda ijodiy mahsulot ishlab chiqaradigan shaxsdir.
Amerikalik psixolog P. Torrens fikricha, kreativlik muammo yoki ilmiy farazlarni
ilgari surish; farazni tekshirish va
o‘
zgartirish; qaror natijalarini shakllantirish asosida
muammoni aniqlash; muammo yechimini topishda bilim va amaliy harakatlarning
o‘
zaro
qarama-
qarshiligiga nisbatan ta’sircha
nlikni ifodalaydi.
Boshqa har qanday sifat (fazilat) kabi kreativlik ham birdaniga shakllanmaydi.
Kreativlik muayyan bosqichlarda izchil shakllantirilib va rivojlantirilib boriladi.
Boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarining kreativlik sifatlariga ega b
o‘
lishi uning shaxsiy
qobiliyatlari, tabiiy va ijtimoiy quvvatini kasbiy faoliyatni sifatli, samarali tashkil etishga
y
o‘
naltiradi. Boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarining kreativlik sifatlarini rivojlantirish jarayon-
larini tashkil etishga an’anaviy yondashishda
n farqli yangi
g‘
oyalarni yaratish, bir qolipda
fikrlamaslik,
o‘
ziga xoslik, tashabbuskorlik, noaniqlikka toqat qilmaslikka yordam beradi.
Binobarin, kreativlik sifatlariga ega boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilari il
g‘
or pedagogik yutuq
va tajribalarni mustaqil
o‘
rganish va tahlil qila olish qobiliyatiga ega b
o‘
ladilar.
Odatda, boshlan
g‘
ich sinf matematika darslarida
o‘
quvchilarining kreativlik
qobiliyatiga ega b
o‘
lishlari muammolarni hal qilishga intilish, ilmiy-tadqiqot ishlari yoki
ilmiy loyihalarni amalga oshirish va
o‘
zaro ijodiy hamkorlikka erishishlari orqali
ta’minlanadi [1
-4].
Boshlan
g‘
ich sinf o
‘
quvchilari o
‘
z-o
‘
zidan ijodkor bo
‘
lib qolmaydi. Uning ijodkorlik
qobiliyati ma
’
lum vaqt ichida izchil o
‘
qib-o
‘
rganish, o
‘
z ustida ishlash orqali shakl-
lantiriladi va u asta-sekin takomillashib, rivojlanib boradi. Har qanday sohada bo
‘
lgani
kabi boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilarinig kreativlik qobiliyatiga ega bo
‘
lishlari uchun ilk
maktab yillaridanoq poydevor qo
‘
yiladi va masala va misiollarni yechishda kreativ
fikrlash izchil rivojlantirib boriladi. Bunda boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilarining o
‘
zini o
‘
zi
ijodiy faoliyatga yo
‘
naltirishi va bu faoliyatni samarali tashkil eta olishi muhim
ahamiyatga ega. Boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilarining ijodiy faoliyatni tashkil etishda
muammoli masalalarni yechish, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish, shuningdek, kreativ
fikrlash xarakterdagi ijod mahsulotlarini yaratishga alohida e
’
tibor qaratish zarur.
Muammoli masala va vaziyatlarni hal qilar ekan, boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilarining
masala yechimini topishga ijodiy yondashishi unda hissiy-irodaviy sifatlarning rivoj-
lanishiga yordam beradi. Boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilari dastlab o
‘
z oldiga muammoli
masalalarni qo
‘
yish orqali mavjud bilimlari va hayotiy tajribalariga zid bo
‘
lgan dalillar
bilan to
‘
qnash keladi. Buning natijasida,
o‘
z ustida ishlash, mustaqil
o‘
qib-
o‘
rganishga
nisbatan ehtiyoj sezadi [5].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
575
Boshqa har qanday sifat (fazilat) kabi kreativlik ham birdaniga shakllanmaydi.
Kreativlik muayyan bosqichlarda izchil rivojlantirilib boriladi. X
o‘
sh, shaxs faoliyatida
kreativlik xususiyatlari qachondan namoyon b
o‘
ladi?
Odatda, kreativlik bolalarning faoliyatida tez-tez k
o‘
zga tashlansa-da, biroq bu
holat bolalarning kelgusida ijodiy yutuqlarni q
o‘
lga kiritishlarini kafolatlamaydi.
Faqatgina ular tomonidan u yoki bu ijodiy k
o‘
nikma, malakalarni
o‘
zlashtirishlari zarur
degan ehtimolni ifodalaydi [6-10]. Bolalarda kreativlikni rivojlantirishda quyidagilarga
e
’
tibor qaratish zarur:
•
ular tomonidan k
o‘
p savollar berilishini ra
g‘
batlantirish va bu odatni q
o‘
llab-
quvvatlash;
•
bolalarning mustaqilligini ra
g‘
batlantirish va ularda javobgarlikni kuchaytirish;
•
bolalar tomonidan mustaqil faoliyatning tashkil etilishi uchun imkoniyat
yaratish;
•
bolalarning qiziqishlariga e’tibor qaratish.
Xulosa qilib aytganda,
o‘
quvchilarning kreativ fikrlash qobiliyatlarini rivojlan-
tirishda, eng avvalo, ularning fikrlash qobiliyati va ijodkorligini shakllantirishga eng katta
e
’
tiborni qaratmoq lozim. Zero, kelajak kreativ fikrlovchi yoshlar q
o‘
lida ekanligi
shubhasizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Алиев
Н
. (2021). Boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarining matematik savodxonligini
oshirish.
Общество и инновации,
2(4/S), 495-501.
2.
Doniyarov M. (2021).
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bilim samaradorligini
oshirishda ta’limiy o‘yinlarning roli. Журнал инновации в начальном образовании,
2
(Архив№ 3).
3.
Rabbimov M. (2021). Boshlan
g‘
ich sinf matematika darslarida
o‘
qitish vositalardan
foydalanish xususida.
Журнал инновации в начальном образовании,
1(1).
4.
Qazibekov M., & Muhlisa O. (2022). Matematika darslarida
o‘
quvchilarning
mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish vositalari.
Журнал математики и
информатики,
2(2).
5.
Саидова
М., & Рахмонова
А. (2022).
Boshlang
‘
ich sinf matematika darslarida
mustaqil topshiriqlardan foydalanish usullari va ahamiyati.
Общество и инновации,
3(2), 84
–
90.
6.
Yusupova S. (2021). Boshlang
‘
ich sinf matematika darslarida algebraik
materiallarni o
‘
qitishda kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan ta
’
lim darajalari
tahlili. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(9),
914
–
920.
7.
kizi Yusupova S.T., & Sayidrahimova D.S. (2022). About the classification of
religious texts. Eurasian Journal of Academic Research, 2(2), 63
–
65.
8.
kizi Yusupova S.T. (2019). Study of religious functional style in the world
linguistics. Scientific Bulletin of Namangan State University, 1(12), 173
–
178.
9.
Sayidmahamadjanovna S.D. (2022). About the classification of religious texts.
Eurasian Journal of Academic Research, 2(2), 63
–
65.
10.
Abdazimova H. (2022). Pedagogika fanining ilmiy-tadqiqot metodlaridan
foydalanish. Scientific progress, 3(4), 271
–
274.
